Hiểu biết tài chính và kiểm soát rủi ro dịch vụ mua trước trả sau của Gen Z Việt Nam

Trần Gia Huy (Tác giả liên hệ)

Email: [email protected]

Đặng Quang Thắng; Email: [email protected]

Phạm Lê Châu Giang; Email: [email protected]

Hoàng Sơn; Email: [email protected]

Viện Đào tạo Tiên tiến, Chất lượng cao và POHE, Đại học Kinh tế Quốc dân

Phạm Uyên Thư

Khoa Tài chính Doanh nghiệp, Học viện Tài chính; Email: [email protected]

Tóm tắt

Mua trước trả sau (BNPL) mở rộng khả năng tiếp cận tín dụng tiêu dùng nhưng cũng làm gia tăng nguy cơ đánh giá thấp tổng nghĩa vụ tài chính. Nghiên cứu phân tích 275 người thuộc Gen Z đã sử dụng BNPL bằng Cronbach’s Alpha, EFA, tương quan Pearson và hồi quy đa biến. Kết quả cho thấy Hiểu biết tài chính, Hiểu biết tài chính số, Kiến thức BNPL, Nhận thức rủi ro và Tự kiểm soát tài chính đều cải thiện Khả năng kiểm soát rủi ro; trong đó Tự kiểm soát và Nhận thức rủi ro có tác động mạnh nhất. Hàm ý chính là giáo dục tài chính cần chuyển từ truyền đạt kiến thức sang năng lực quản lý nghĩa vụ tín dụng số và thiết kế BNPL cần minh bạch hơn về tổng nghĩa vụ.

Từ khóa: Gen Z, hiểu biết tài chính, kiểm soát rủi ro, mua trước trả sau, tài chính số

Abstract

Buy Now, Pay Later (BNPL) expands access to consumer credit but also increases the risk of underestimating total financial obligations. This study analyzes 275 Gen Z BNPL users using Cronbach’s Alpha, exploratory factor analysis (EFA), Pearson correlation, and multiple regression. The results show that financial literacy, digital financial literacy, BNPL knowledge, risk perception, and financial self-control all improve risk control capability, with self-control and risk perception having the strongest effects. The main implication is that financial education should shift from knowledge transmission toward building the capacity to manage digital credit obligations, while BNPL design should provide greater transparency regarding total financial obligations.

Keywords: Gen Z, financial literacy, risk control, Buy Now, Pay Later, digital finance

GIỚI THIỆU

Mua trước trả sau (Buy Now, Pay Later - BNPL) phát triển nhanh cùng thương mại điện tử và tài chính số, cho phép người tiêu dùng nhận hàng trước rồi thanh toán sau hoặc chia thành nhiều kỳ. Sự thuận tiện này cải thiện thanh khoản ngắn hạn nhưng cũng có thể làm mờ cảm nhận về tổng nghĩa vụ. Ashby và cộng sự (2025) cho thấy, việc trình bày giá theo từng kỳ làm giảm cảm nhận về mức độ đắt đỏ và có thể thúc đẩy chi tiêu. Vì vậy, BNPL cần được nhìn nhận như một quyết định tín dụng, không chỉ là phương thức thanh toán.

Rủi ro đặc biệt đáng lưu ý với thế hệ Z (Gen Z) - nhóm quen thuộc với ví điện tử, thương mại điện tử và ứng dụng tài chính nhưng chưa chắc có năng lực quản trị tiền tương ứng. OECD (2024) nhấn mạnh, hiểu biết tài chính số gồm kiến thức, kỹ năng và hành vi để sử dụng dịch vụ tài chính số an toàn. Với BNPL, người dùng phải hiểu phí, lịch trả, quyền và nghĩa vụ, đồng thời theo dõi tổng nghĩa vụ trên nhiều giao dịch.

Wang và Wong (2026) cho thấy, tác dụng bảo vệ của hiểu biết tài chính suy yếu khi người dùng bị ràng buộc dòng tiền. Tại Việt Nam, Nguyen và Pham (2024) cũng xác nhận kiến thức rủi ro giúp hạn chế hành vi BNPL nguy hiểm. Do đó, nghiên cứu này chuyển trọng tâm từ ý định sử dụng sang câu hỏi: sau khi đã dùng BNPL, yếu tố nào giúp Gen Z kiểm soát nghĩa vụ tốt hơn?

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Cơ sở lý thuyết và giả thuyết nghiên cứu

Nghiên cứu dựa trên cách tiếp cận hiểu biết tài chính như một dạng vốn con người. Theo Lusardi và Mitchell (2014), kiến thức tài chính giúp cá nhân xử lý thông tin, đánh giá chi phí - lợi ích và đưa ra quyết định kinh tế phù hợp hơn. Trong bối cảnh BNPL, năng lực kiểm soát rủi ro không chỉ phụ thuộc vào kiến thức tài chính chung mà còn đòi hỏi hiểu biết về môi trường số, đặc điểm sản phẩm, nhận thức rủi ro và khả năng điều chỉnh hành vi. Vì vậy, mô hình nghiên cứu phân tách 5 nguồn lực này để giải thích khả năng kiểm soát nghĩa vụ BNPL của Gen Z.

Hiểu biết tài chính (FL) giúp người dùng đánh giá tổng chi phí, khả năng chi trả và nghĩa vụ nợ thay vì chỉ nhìn vào khoản thanh toán từng kỳ. Nguyen và Pham (2024) cho thấy kiến thức tài chính giúp hạn chế hành vi BNPL rủi ro. Vì vậy, nghiên cứu đề xuất giả thuyết:

H1: Hiểu biết tài chính tác động tích cực đến Khả năng kiểm soát rủi ro BNPL.

Hiểu biết tài chính số (DFL) phản ánh khả năng sử dụng dịch vụ tài chính số an toàn, bao gồm kiểm tra thông tin, điều khoản, phí và rủi ro giao dịch (OECD, 2024). Do đó, nghiên cứu đề xuất giả thuyết:

H2: Hiểu biết tài chính số tác động tích cực đến Khả năng kiểm soát rủi ro BNPL.

Hiểu biết về BNPL (BNK) giúp người dùng nhận diện số kỳ thanh toán, phí/phạt và tổng nghĩa vụ. Ashby và cộng sự (2025) cho thấy việc chia nhỏ khoản thanh toán có thể làm giảm cảm nhận về chi phí. Vì vậy, nghiên cứu đề xuất giả thuyết:

H3: Hiểu biết về BNPL tác động tích cực đến Khả năng kiểm soát rủi ro BNPL.

Nhận thức rủi ro (RA) giúp người dùng nhận diện nguy cơ cộng dồn nhiều khoản BNPL và áp lực thanh khoản khi thu nhập biến động. Vì vậy, nghiên cứu đề xuất giả thuyết:

H4: Nhận thức rủi ro tác động tích cực đến Khả năng kiểm soát rủi ro BNPL.

Tự kiểm soát tài chính (FSC) thể hiện khả năng trì hoãn tiêu dùng, tuân thủ kế hoạch chi tiêu và hạn chế phát sinh nghĩa vụ mới. Powell và cộng sự (2023) cho thấy, hành vi tài chính có trách nhiệm gắn với phúc lợi tài chính tốt hơn. Do đó, nghiên cứu đề xuất giả thuyết:

H5: Tự kiểm soát tài chính tác động tích cực đến Khả năng kiểm soát rủi ro BNPL.

Mô hình nghiên cứu

Từ cơ sở lý thuyết và các giả thuyết trên, mô hình nghiên cứu được đề xuất như Hình.

Hình: Mô hình nghiên cứu đề xuất

Nguồn: Đề xuất của nhóm tác giả

Mô hình được thể hiện dưới dạng phương trình như sau:

BRC = β₀ + β₁FL + β₂DFL + β₃BNK + β₄RA + β₅FSC + ε

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng dữ liệu khảo sát 275 Gen Z đã trải nghiệm BNPL. Có 25 biến Likert 5 mức thuộc 6 thang đo FL, DFL, BNK, RA, FSC và BRC; 5 câu OFL chấm 0-1 chỉ dùng bổ sung. Phân tích gồm thống kê mô tả, Cronbach’s Alpha, EFA-Varimax, Pearson và hồi quy đa biến; VIF, Durbin-Watson và Breusch-Pagan kiểm tra các giả định.

KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN

Trong 275 người trả lời, 54,5% là sinh viên và 68,4% chưa từng học quản lý tài chính cá nhân. Có 40,0% sử dụng BNPL từ 2 lần/tháng trở lên; 37,5% từng duy trì ít nhất 3 khoản BNPL đồng thời; 29,8% từng trả chậm; 66,5% ít nhất thỉnh thoảng phải giảm chi tiêu khác và 19,2% từng dùng nguồn tín dụng khác để thanh toán. Điều này cho thấy rủi ro đáng chú ý nằm ở “phân mảnh nợ”: nhiều khoản nhỏ có thể cộng dồn thành áp lực dòng tiền.

Bảng 1: Độ tin cậy thang đo và kết quả EFA