Vận dụng mô hình lý thuyết trong nghiên cứu kế toán quản trị chiến lược
ThS. Nguyễn Thị Thu Vân
Khoa Kế toán - Kiểm toán, Trường Đại học Văn Lang
Email: [email protected]
Tóm tắt
Bài viết phân tích vai trò của việc vận dụng mô hình lý thuyết trong nghiên cứu kế toán quản trị chiến lược (SMA) dưới góc độ triết luận và phương pháp luận. Trên cơ sở tổng hợp các xu hướng nghiên cứu, bài viết thảo luận cách vận dụng các khung lý thuyết trong giải thích cơ chế vận dụng SMA và vai trò của SMA trong tạo lập lợi thế cạnh tranh. Kết quả phân tích cho thấy SMA là một hiện tượng đa chiều, chịu tác động đồng thời của bối cảnh môi trường, nguồn lực tổ chức, văn hóa, thể chế và yếu tố cá nhân. Do đó, nghiên cứu tương lai cần phát triển các mô hình tích hợp đa cấp, làm rõ nền tảng triết học và tăng cường đối thoại giữa các truyền thống nghiên cứu nhằm nâng cao giá trị giải thích và đóng góp học thuật của lĩnh vực SMA.
Từ khóa: Kế toán quản trị chiến lược, SMA, mô hình lý thuyết
Abstract
This paper analyzes the role of applying theoretical frameworks in strategic management accounting (SMA) research from philosophical and methodological perspectives. Based on a synthesis of existing research trends, the study discusses how different theoretical lenses are employed to explain the mechanisms of SMA adoption and its role in generating competitive advantage. The findings suggest that SMA is a multidimensional phenomenon shaped simultaneously by environmental context, organizational resources, culture, institutional settings, and individual factors. Therefore, future research should focus on developing multi-level integrative models, clarifying philosophical foundations, and fostering dialogue among diverse research traditions to enhance the explanatory power and academic contribution of SMA studies.
Keywords: Strategic management accounting, SMA, theoretical frameworks
GIỚI THIỆU
Việc vận dụng mô hình lý thuyết trong nghiên cứu SMA không đơn thuần là một quyết định mang tính kỹ thuật trong thiết kế mô hình, mà phản ánh những giả định triết học nền tảng của nhà nghiên cứu về bản chất của thực tại, bản chất của tri thức và lập trường phân tích. Nghiên cứu của Chua (1986a) cho rằng mọi nghiên cứu kế toán đều được định hình bởi các giả định ngầm định về thực tại và tri thức, việc lựa chọn lý thuyết không thể tách rời khỏi các tiền đề triết học đó. Do vậy, tùy thuộc vào cách nhà nghiên cứu nhận thức về tổ chức, vai trò của kế toán quản trị và cơ chế hình thành lợi thế cạnh tranh, hệ thống lý thuyết nền được lựa chọn sẽ khác nhau và dẫn đến các mô hình nghiên cứu khác biệt.
Từ lập trường bản thể luận khách quan, thường đi đôi với trường phái thực chứng, tổ chức được xem như một thực thể tương đối ổn định, tồn tại độc lập với chủ thể nghiên cứu. Các cấu trúc và hệ thống (bao gồm SMA) có thể được thiết kế, đo lường và kiểm định bằng các mô hình nhân quả. Trong cách tiếp cận này, SMA được nhìn nhận như một tập hợp kỹ thuật hoặc hệ thống thông tin chiến lược và các nghiên cứu thường vận dụng Lý thuyết dự phòng để giải thích mối quan hệ giữa các yếu tố bối cảnh (môi trường cạnh tranh, chiến lược, quy mô, cấu trúc tổ chức) và mức độ vận dụng SMA. Cách tiếp cận này tìm kiếm sự phù hợp giữa cấu trúc tổ chức và hệ thống kế toán nhằm tối ưu hóa hiệu quả (Chenhall, 2003).
Ngược lại, từ lập trường bản thể luận chủ quan còn gọi là xây dựng hay diễn giải, thường gắn với trường phái định tính, tổ chức được xem như một thực tại xã hội được kiến tạo thông qua tương tác, diễn giải và thực hành của các chủ thể. Trong cách tiếp cận này, SMA không chỉ là công cụ kỹ thuật mà còn là một thực hành xã hội, được định hình bởi văn hóa tổ chức, mạng lưới quan hệ và bối cảnh thể chế. Các nghiên cứu theo hướng này có xu hướng vận dụng Lý thuyết vốn xã hội, Lý thuyết thể chế hoặc các khung phân tích thực hành để giải thích cách thức các chuẩn mực, giá trị và quan hệ quyền lực ảnh hưởng đến việc hình thành và lan tỏa thực hành SMA. Quan điểm này phù hợp với lập luận của Baxter và Chua (2003) khi cho rằng nghiên cứu kế toán diễn giải nhấn mạnh quá trình kiến tạo ý nghĩa hơn là xác lập quan hệ nhân quả tuyến tính.
Bên cạnh 2 lập trường trên, nếu nhà nghiên cứu tiếp cận SMA từ góc nhìn chiến lược ở cấp độ tổ chức, xem SMA như một năng lực chiến lược góp phần tạo lập và duy trì lợi thế cạnh tranh, thì Lý thuyết dựa trên nguồn lực trở thành nền tảng phù hợp. Trong trường hợp này, SMA không chỉ là biến phụ thuộc chịu tác động của bối cảnh, mà còn là một cơ chế chuyển hóa nguồn lực (tri thức, hệ thống thông tin, mạng lưới quan hệ) thành kết quả chiến lược. Lập luận này tương thích với quan điểm của Barney (1991) rằng lợi thế cạnh tranh bền vững được hình thành từ các nguồn lực có giá trị, hiếm có, khó bắt chước và khó thay thế.
Ngoài lập trường triết học, cấp độ phân tích và bối cảnh thể chế - kinh tế cũng ảnh hưởng đáng kể đến việc lựa chọn mô hình lý thuyết. Nghiên cứu trong các nền kinh tế phát triển với hệ thống quản trị trưởng thành có thể nhấn mạnh vai trò của chiến lược cạnh tranh và cấu trúc thị trường. Trong khi đó, nghiên cứu tại các nền kinh tế chuyển đổi hoặc đang phát triển có thể cần tích hợp thêm yếu tố văn hóa tổ chức, chất lượng hệ thống thông tin và mức độ chuyên nghiệp hóa nghề kế toán. Sự khác biệt bối cảnh này cho thấy mô hình lý thuyết không thể được áp dụng một cách cơ học mà cần được điều chỉnh phù hợp với cấu trúc thể chế và điều kiện thực tiễn (Modell, 2010).
Từ những phân tích trên, có thể khẳng định rằng việc lựa chọn lý thuyết nền trong nghiên cứu SMA cần được đặt trên 3 cơ sở nền tảng: (i) Lập trường bản thể luận và nhận thức luận của nhà nghiên cứu; (ii) Cấp độ phân tích của mô hình (cá nhân, tổ chức, hay môi trường thể chế); và (iii) Đặc điểm bối cảnh kinh tế - xã hội nơi nghiên cứu được thực hiện. Khi làm rõ các tiền đề triết học và phạm vi phân tích này, mô hình nghiên cứu mới có khả năng biện luận chặt chẽ mối quan hệ giữa các biến và nâng cao giá trị giải thích của kết quả thực nghiệm.
Trong bối cảnh đó, bài viết hướng đến việc phân tích cách thức vận dụng và tích hợp các mô hình lý thuyết trong nghiên cứu SMA dưới các lập trường triết học khác nhau, đồng thời đề xuất một khung lý thuyết đa cấp nhằm giải thích toàn diện hơn cơ chế vận dụng SMA và vai trò của SMA trong quá trình tạo lập lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp.
CÁC MÔ HÌNH LÝ THUYẾT NỀN TẢNG TRONG NGHIÊN CỨU SMA
Lý thuyết dự phòng
Lý thuyết dự phòng hay còn gọi Lý thuyết ngẫu nhiên cho rằng không tồn tại một mô hình quản trị tối ưu chung cho mọi tổ chức; hiệu quả phụ thuộc vào mức độ phù hợp giữa cấu trúc, hệ thống quản trị và các yếu tố bối cảnh như môi trường, công nghệ, quy mô và chiến lược (Burns và Stalker, 1961; Lawrence và Lorsch, 1967). Trong nghiên cứu SMA, Lý thuyết dự phòng được sử dụng để giải thích việc áp dụng và hiệu quả của các kỹ thuật SMA phụ thuộc vào bối cảnh chiến lược và môi trường cạnh tranh của doanh nghiệp
Lý thuyết cấp trên
Lý thuyết cấp trên (Upper Echelons Theory) được phát triển bởi Hambrick và Mason (1984), cho rằng các quyết định chiến lược và kết quả hoạt động của doanh nghiệp phản ánh đặc điểm nhân khẩu học, giá trị và nhận thức của đội ngũ lãnh đạo cấp cao. Nói cách khác, tổ chức là “sự phản chiếu” của nhà quản trị cấp cao. Lý thuyết này nhấn mạnh rằng, do tính giới hạn của nhận thức nhà quản trị diễn giải môi trường dựa trên kinh nghiệm, nền tảng giáo dục và hệ giá trị cá nhân, từ đó ảnh hưởng đến lựa chọn chiến lược và hệ thống quản trị. SMA là một lựa chọn chiến lược, không chỉ là kỹ thuật kế toán, do đó, mức độ vận dụng SMA phụ thuộc vào đặc điểm của đội ngũ lãnh đạo, đặc biệt là CEO, CFO.
Lý thuyết thể chế
Lý thuyết thể chế cho rằng hành vi và cấu trúc của tổ chức không chỉ được quyết định bởi mục tiêu tối đa hóa hiệu quả kinh tế mà còn chịu ảnh hưởng mạnh mẽ bởi các chuẩn mực xã hội, giá trị văn hóa và kỳ vọng từ môi trường thể chế. Tổ chức tìm kiếm tính hợp pháp để tồn tại và phát triển bền vững (Meyer và Rowan, 1977). Lý thuyết này lập luận rằng nhiều cấu trúc tổ chức phản ánh các để được xã hội thừa nhận, hơn là chỉ nhằm nâng cao hiệu quả nội tại. Trong nghiên cứu SMA, việc áp dụng các công cụ như phân tích chi phí đối thủ, phân tích chuỗi giá trị hay kế toán dựa trên giá trị khách hàng không chỉ xuất phát từ nhu cầu tối ưu hóa hiệu quả cạnh tranh mà còn từ áp lực thể chế nhằm thể hiện tính chuyên nghiệp trước cổ đông và nhà đầu tư, phù hợp với thông lệ quản trị quốc tế, đáp ứng kỳ vọng từ kiểm toán, tư vấn hoặc hiệp hội nghề nghiệp. Theo lập luận này, SMA vừa là công cụ quản trị, vừa là phương tiện đạt được tính hợp pháp trong môi trường kinh doanh.
Lý thuyết vai trò
Lý thuyết vai trò cho rằng hành vi của cá nhân trong tổ chức được định hình bởi các kỳ vọng xã hội gắn với vị trí mà họ đảm nhận. Vai trò được hiểu là tập hợp các chuẩn mực, kỳ vọng và hành vi được xã hội hoặc tổ chức quy định cho một cá nhân trong một vị trí nhất định. Khi cá nhân thực hiện vai trò của mình, họ chịu ảnh hưởng bởi các kỳ vọng từ nhiều bên liên quan và có thể đối mặt với xung đột vai trò hoặc mơ hồ vai trò. Nền tảng lý thuyết này được hệ thống hóa trong công trình của Kahn và cộng sự (1964) về căng thẳng vai trò trong tổ chức và được phát triển thêm trong tổng quan lý thuyết của Biddle (1986).
Lý thuyết vai trò cho phép lý giải hành vi của nhân viên kế toán quản trị không chỉ dựa trên yếu tố kỹ thuật hay cấu trúc tổ chức, mà còn dựa trên cách họ nhận thức và thực hiện vai trò của mình trong doanh nghiệp. Khi vai trò của kế toán quản trị được xác định theo hướng “đối tác chiến lược” mức độ tham gia vào phân tích chiến lược, hỗ trợ ra quyết định và vận dụng các công cụ SMA có xu hướng cao hơn. Ngược lại, nếu vai trò vẫn được hiểu chủ yếu là “người ghi chép và kiểm soát chi phí”, việc vận dụng SMA có thể bị hạn chế.
Do đó, trong mô hình nghiên cứu SMA, Lý thuyết vai trò có thể được vận dụng theo 3 hướng chính: (i) Xem nhận thức vai trò của kế toán quản trị là biến độc lập ảnh hưởng đến mức độ vận dụng SMA; (ii) Xem xung đột hoặc mơ hồ vai trò là yếu tố cản trở việc triển khai SMA; và (iii) Phân tích sự tương tác giữa vai trò kế toán và kỳ vọng của lãnh đạo cấp cao trong việc thúc đẩy thực hành SMA.
Lý thuyết đại diện
Lý thuyết đại diện ra đời phân tích mối quan hệ giữa chủ sở hữu và người đại diện (agent) trong bối cảnh tồn tại bất cân xứng thông tin và khác biệt về mục tiêu. Khi quyền sở hữu và quyền quản lý tách biệt, người đại diện có thể theo đuổi lợi ích cá nhân thay vì tối đa hóa lợi ích của chủ sở hữu, dẫn đến chi phí đại diện (Jensen và Meckling, 1976). Lý thuyết nhấn mạnh vai trò của cơ chế giám sát, hợp đồng và hệ thống kiểm soát nhằm giảm thiểu xung đột lợi ích và bất cân xứng thông tin. Trong lĩnh vực kế toán quản trị, Lý thuyết đại diện cung cấp nền tảng để lý giải vai trò của hệ thống thông tin và kiểm soát quản trị như những công cụ giảm thiểu rủi ro hành vi cơ hội của nhà quản lý. Vận dụng vào nghiên cứu SMA, lý thuyết này cho phép xem SMA như một cơ chế cung cấp thông tin chiến lược, hỗ trợ giám sát và đánh giá hiệu quả hoạt động, từ đó thu hẹp khoảng cách thông tin giữa chủ sở hữu và nhà quản trị.
Cụ thể, SMA có thể được lý giải là công cụ: (i) Cung cấp thông tin dài hạn và định hướng thị trường giúp chủ sở hữu đánh giá chiến lược của nhà quản trị; (ii) Hỗ trợ thiết kế hệ thống đo lường hiệu quả gắn với mục tiêu chiến lược; và (iii) Giảm thiểu hành vi lựa chọn dự án mang tính ngắn hạn hoặc phục vụ lợi ích cá nhân. Trong mô hình nghiên cứu, Lý thuyết đại diện có thể được vận dụng theo 3 hướng: (1) Xem cấu trúc sở hữu hoặc mức độ phân quyền là biến ảnh hưởng đến mức độ vận dụng SMA; (2) Phân tích vai trò của SMA như biến trung gian giữa cơ chế quản trị và hiệu quả hoạt động; hoặc (3) Xem SMA là cơ chế kiểm soát làm giảm chi phí đại diện và nâng cao lợi thế cạnh tranh. Việc tích hợp Lý thuyết đại diện vào nghiên cứu SMA giúp bổ sung chiều kích kiểm soát và quản trị doanh nghiệp vào các mô hình vốn chủ yếu nhấn mạnh yếu tố chiến lược hoặc bối cảnh môi trường, qua đó làm rõ vai trò của SMA không chỉ như một công cụ phân tích chiến lược mà còn là cơ chế điều chỉnh hành vi trong tổ chức.
Lý thuyết quản lý
Lý thuyết quản lý cho rằng, nhà quản trị không mặc định hành động vì lợi ích cá nhân mà có xu hướng hành xử như “người quản gia” của tổ chức, đặt lợi ích chung lên trên lợi ích riêng. Thay vì nhấn mạnh xung đột và nhu cầu kiểm soát, lý thuyết này đề cao động cơ nội tại, sự cam kết và định hướng thành tựu của nhà quản trị và cấu trúc quản trị hiệu quả nên dựa trên sự tin tưởng và trao quyền thay vì chỉ tập trung vào cơ chế giám sát (Davis và cộng sự, 1997).
Lý thuyết quản lý cho phép tiếp cận SMA không chỉ như một công cụ kiểm soát nhằm giảm thiểu chi phí đại diện, mà còn như một nền tảng thông tin hỗ trợ nhà quản trị thực hiện vai trò chiến lược một cách chủ động và có trách nhiệm. Theo đó, khi nhà quản trị được trao quyền và có mức độ cam kết cao với mục tiêu dài hạn của tổ chức, họ có xu hướng khuyến khích việc vận dụng các công cụ SMA để nâng cao chất lượng quyết định chiến lược, cải thiện khả năng thích ứng và tạo lập lợi thế cạnh tranh. Việc vận dụng Lý thuyết quản lý trong mô hình nghiên cứu SMA có thể thực hiện theo 3 hướng: (i) Xem mức độ tin tưởng và trao quyền trong cấu trúc quản trị là yếu tố thúc đẩy vận dụng SMA; (ii) Phân tích vai trò của cam kết tổ chức và định hướng dài hạn của lãnh đạo trong việc gia tăng mức độ sử dụng SMA; và (iii) SMA được triển khai chủ yếu nhằm kiểm soát hành vi hay nhằm hỗ trợ thực thi chiến lược. Cách tiếp cận này giúp bổ sung các nhân tố động cơ nội tại và văn hóa tổ chức vào nghiên cứu SMA, vượt ra ngoài khung phân tích thuần túy dựa trên kiểm soát và giám sát.
Quan điểm dựa trên nguồn lực
Quan điểm dựa trên nguồn lực (RBV) cho rằng, lợi thế cạnh tranh bền vững của doanh nghiệp bắt nguồn từ các nguồn lực và năng lực nội tại thay vì chỉ từ vị thế thị trường hay cấu trúc ngành. Theo cách tiếp cận này, doanh nghiệp đạt được hiệu quả vượt trội khi sở hữu và khai thác các nguồn lực có giá trị, hiếm có, khó bắt chước và khó thay thế. RBV nhấn mạnh vai trò của các nguồn lực vô hình như tri thức tổ chức, năng lực quản trị, hệ thống thông tin và văn hóa doanh nghiệp trong việc hình thành lợi thế cạnh tranh dài hạn (Barney, 1991). RBV cho phép tiếp cận SMA như một năng lực chiến lược thay vì chỉ là một hệ thống kỹ thuật kế toán. Theo logic RBV, SMA có thể được xem là cơ chế giúp doanh nghiệp tích hợp, khai thác và chuyển hóa các nguồn lực vô hình thành giá trị cạnh tranh.
Lý thuyết xã hội
Lý thuyết xã hội cung cấp nền tảng để lý giải cách các cấu trúc xã hội, quan hệ quyền lực và chuẩn mực tập thể định hình hành vi của cá nhân và tổ chức. Trong nghiên cứu kế toán, cách tiếp cận này khẳng định rằng hệ thống kế toán không phải là công cụ kỹ thuật trung lập, mà là một thực hành xã hội được kiến tạo thông qua tương tác và diễn giải trong những bối cảnh thể chế cụ thể. Lập luận này được củng cố bởi Giddens (1984) với Thuyết cấu trúc hóa, cho rằng hành động và cấu trúc luôn tương tác 2 chiều, và bởi Chua (1986b) khi nhấn mạnh rằng kế toán vừa phản ánh vừa tái tạo các quan hệ quyền lực và trật tự xã hội.
Vận dụng Lý thuyết xã hội cho phép tiếp cận SMA không chỉ như một tập hợp kỹ thuật phân tích chiến lược, mà như một thực hành xã hội gắn với văn hóa tổ chức, mạng lưới quan hệ và quá trình thương lượng ý nghĩa giữa các chủ thể. Theo cách tiếp cận này, mức độ vận dụng SMA phụ thuộc vào cách các nhà quản trị và kế toán diễn giải vai trò của mình, mức độ tin tưởng và hợp tác trong tổ chức cũng như các chuẩn mực xã hội chi phối hành vi ra quyết định. SMA vì vậy vừa là công cụ tạo lập thông tin chiến lược, vừa là phương tiện định hình nhận thức chiến lược trong tổ chức. Trong mô hình nghiên cứu này, Lý thuyết xã hội có thể được vận dụng theo 3 hướng: (i) Xem mạng lưới xã hội và vốn xã hội của nhân viên kế toán là yếu tố ảnh hưởng đến việc lan tỏa và chấp nhận SMA; (ii) Phân tích vai trò của văn hóa tổ chức trong việc kiến tạo ý nghĩa và mức độ sử dụng SMA; và (iii) Xem SMA như một cơ chế tái sản xuất hoặc thay đổi cấu trúc quyền lực trong doanh nghiệp. Cách tiếp cận này giúp bổ sung yếu tố xã hội và hành vi vào nghiên cứu SMA, vượt khỏi logic thuần túy kỹ thuật hay kinh tế.
Lý thuyết tâm lý
Lý thuyết tâm lý giải thích hành vi quản trị dựa trên nhận thức, động cơ và quá trình ra quyết định của cá nhân. Theo quan điểm giới hạn duy lý của Simon (1957), nhà quản trị không hoàn toàn ra quyết định tối ưu mà bị giới hạn bởi năng lực xử lý thông tin và bối cảnh nhận thức. Tương tự, Thuyết kỳ vọng của Vroom (1964) cho rằng hành vi phụ thuộc vào kỳ vọng về kết quả và giá trị mà cá nhân gán cho kết quả đó. Vận dụng cách tiếp cận tâm lý cho phép lý giải rằng mức độ vận dụng SMA phụ thuộc vào nhận thức của nhà quản trị về tính hữu ích của thông tin chiến lược, động cơ thành tựu và khả năng xử lý thông tin phức tạp. Do đó, các yếu tố như nhận thức chiến lược, thái độ đối với đổi mới hoặc niềm tin vào giá trị thông tin SMA có thể đóng vai trò trung gian hoặc điều tiết trong mối quan hệ giữa bối cảnh tổ chức và việc áp dụng SMA.
Lý thuyết xử lý thông tin
Lý thuyết xử lý thông tin cho rằng tổ chức tồn tại như một hệ thống xử lý thông tin nhằm giảm thiểu bất định và hỗ trợ ra quyết định. Khi mức độ bất định môi trường gia tăng, tổ chức phải gia tăng năng lực xử lý thông tin thông qua thiết kế cấu trúc, hệ thống kiểm soát và cơ chế phối hợp phù hợp. Hiệu quả tổ chức phụ thuộc vào mức độ phù hợp giữa nhu cầu thông tin và khả năng xử lý thông tin (Cooper và Kaplan, 1988). Lý thuyết xử lý thông tin xem SMA như một cơ chế gia tăng năng lực xử lý thông tin chiến lược của doanh nghiệp. Trong bối cảnh môi trường cạnh tranh, đổi mới công nghệ và áp lực thị trường gia tăng, nhu cầu thông tin về đối thủ, khách hàng và chuỗi giá trị trở nên phức tạp hơn. SMA cung cấp các công cụ phân tích chi phí chiến lược, định vị thị trường và phân tích đối thủ, qua đó giảm bất định và hỗ trợ ra quyết định dài hạn. Theo đó, mô hình nghiên cứu có thể giả định rằng mức độ bất định môi trường làm gia tăng nhu cầu xử lý thông tin, từ đó thúc đẩy vận dụng SMA, đồng thời SMA đóng vai trò trung gian chuyển hóa năng lực xử lý thông tin thành hiệu quả chiến lược và lợi thế cạnh tranh.
Lý thuyết vốn xã hội
Lý thuyết vốn xã hội đã trở thành một trong những khung khổ lý thuyết quan trọng nhất trong nhiều lĩnh vực khoa học xã hội, kinh tế và quản trị để giải thích các hiện tượng kết nối con người và hiệu quả hoạt động của các chủ thể (Adler và Kwon, 2002; Aldaibat, 2017). Vốn xã hội được hiểu một cách tổng quát là tập hợp các nguồn lực thực tế hoặc tiềm năng gắn liền với việc sở hữu một mạng lưới bền vững các mối quan hệ quen biết và công nhận lẫn nhau (Nahapiet và Ghosal, 1998). Khác với vốn tài chính, vật chất hay con người, vốn xã hội không nằm ở bản thân cá nhân mà nằm trong các mối quan hệ và được sở hữu chung bởi các bên tham gia. Vận dụng SMA yêu cầu sự kết hợp giữa tri thức kế toán thuần túy với tri thức hoạt động (sản xuất, marketing). Mạng lưới kết nối mạnh mẽ cho phép kế toán viên huy động các nguồn lực tri thức phân tán này, tạo ra năng lực "hấp thụ" để đổi mới và áp dụng SMA phức tạp (Tsai và Ghoshal, 1998; Nahapiet và Ghosal, 1998). Kết nối với các chuyên gia và hiệp hội kế toán cung cấp các chuẩn mực nghề nghiệp và sự công nhận, tạo ra "uy tín biểu trưng", giúp tiếng nói của kế toán viên có trọng lượng hơn trong các cuộc họp hội đồng quản trị.
Lý thuyết 2 nhân tố
Lý thuyết 2 nhân tố do Frederick Herzberg (1959) đề xuất, phân biệt giữa 2 nhóm yếu tố ảnh hưởng đến thái độ làm việc. Nhân tố Duy trì như chính sách, điều kiện làm việc và lương thưởng chỉ giúp ngăn ngừa bất mãn nhưng không tạo động lực bền vững. Ngược lại, nhân tố Tạo động lực như thành tựu, sự công nhận và trách nhiệm mới thúc đẩy cam kết và hiệu suất. Lý thuyết này có ảnh hưởng sâu rộng trong nghiên cứu hành vi tổ chức. Lý thuyết 2 nhân tố cho phép phân tích động lực của nhà quản trị và nhân viên kế toán khi áp dụng các công cụ SMA. Các yếu tố như hệ thống thông tin đầy đủ, chính sách hỗ trợ, đào tạo kỹ thuật và cơ chế kiểm soát có thể được xem là nhân tố Duy trì - điều kiện cần để SMA được triển khai. Tuy nhiên, việc vận dụng SMA ở mức độ sâu và sáng tạo hơn lại phụ thuộc vào nhân tố Tạo động lực như cơ hội tham gia vào quyết định chiến lược, sự ghi nhận vai trò phân tích của kế toán và định hướng thành tựu của nhà quản trị. Do đó, trong mô hình nghiên cứu, có thể giả định rằng các nhân tố Duy trì bảo đảm mức độ chấp nhận tối thiểu đối với SMA, trong khi các nhân tố Tạo động lực thúc đẩy mức độ vận dụng thực chất và đóng góp của SMA vào hiệu quả chiến lược.
Khung giá trị cạnh tranh
Lý thuyết khung giá trị cạnh tranh (CVF) được phát triển bởi Quinn và John Rohrbaugh (1983), cho rằng hiệu quả tổ chức phản ánh sự căng thẳng và cân bằng giữa các giá trị đối lập: linh hoạt so với kiểm soát và định hướng nội bộ so với định hướng bên ngoài. Từ 2 trục này, CVF xác định 4 loại hình văn hóa tổ chức: văn hóa gia đình, sáng tạo, thị trường và thứ bậc. Khung lý thuyết này sau đó được hệ thống hóa và ứng dụng rộng rãi trong nghiên cứu văn hóa tổ chức và hiệu quả quản trị.
Vận dụng CVF cho phép lý giải rằng mức độ và cách thức vận dụng SMA phụ thuộc vào đặc trưng văn hóa tổ chức. Ví dụ, văn hóa định hướng thị trường và sáng tạo có thể thúc đẩy việc sử dụng các công cụ SMA như phân tích đối thủ, định giá chiến lược và quản trị chuỗi giá trị do nhấn mạnh cạnh tranh và đổi mới. Ngược lại, văn hóa thứ bậc có thể ưu tiên kiểm soát chi phí và tuân thủ hơn là phân tích chiến lược mở rộng. Do đó, trong mô hình nghiên cứu, văn hóa tổ chức theo CVF có thể đóng vai trò biến độc lập hoặc biến điều tiết, ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa bối cảnh cạnh tranh và mức độ vận dụng SMA, qua đó tác động đến hiệu quả chiến lược.
THẢO LUẬN VẬN DỤNG KHUNG LÝ THUYẾT TRONG NGHIÊN CỨU SMA
Xu hướng nghiên cứu SMA cho thấy sự dịch chuyển từ cách tiếp cận thuần kỹ thuật sang tiếp cận đa lý thuyết và đa cấp độ phân tích. Trong giai đoạn đầu, SMA chủ yếu được lý giải dưới góc độ cấu trúc - phù hợp dựa trên Lý thuyết dự phòng, nhấn mạnh sự tương thích giữa môi trường cạnh tranh, chiến lược và hệ thống kế toán. Tuy nhiên, khi SMA được nhìn nhận như một năng lực chiến lược hơn là một tập hợp công cụ, các nghiên cứu bắt đầu vận dụng RBV để giải thích vai trò của SMA trong việc chuyển hóa nguồn lực nội tại thành lợi thế cạnh tranh. Song song đó, các tiếp cận xã hội và thể chế mở rộng phạm vi phân tích bằng cách xem SMA là một thực hành xã hội được kiến tạo trong bối cảnh văn hóa, quyền lực và áp lực thể chế. Cách tiếp cận này cho phép lý giải vì sao các doanh nghiệp có điều kiện kỹ thuật tương đồng nhưng mức độ vận dụng SMA khác nhau. Ở cấp độ cá nhân, các Lý thuyết tâm lý, Lý thuyết xử lý thông tin và Lý thuyết cấp trên bổ sung chiều kích hành vi cho rằng, nhận thức, đặc điểm lãnh đạo và năng lực xử lý thông tin của nhà quản trị ảnh hưởng đáng kể đến việc chấp nhận và sử dụng SMA.
Nhìn tổng thể, xu hướng hiện nay không còn thiên về việc tìm kiếm một lý thuyết đơn lẻ, mà chuyển sang tích hợp đa khung lý thuyết theo hướng bổ trợ lẫn nhau. Lý thuyết dự phòng giúp giải thích điều kiện bối cảnh; RBV làm rõ cơ chế tạo giá trị; Lý thuyết xã hội và Lý thuyết thể chế lý giải động lực lan tỏa và hợp thức hóa; trong khi các lý thuyết hành vi giải thích quá trình ra quyết định ở cấp độ cá nhân. Cách tiếp cận tích hợp này phản ánh nhận thức ngày càng rõ ràng rằng SMA là một hiện tượng đa chiều, chịu tác động đồng thời của cấu trúc, nguồn lực, văn hóa, thể chế và yếu tố con người. Do đó, định hướng nghiên cứu tương lai nên phát triển các mô hình đa cấp, kết hợp yếu tố môi trường - tổ chức - cá nhân, nhằm giải thích toàn diện làm sáng tỏ hơn cơ chế vận dụng SMA và vai trò của SMA trong tạo lập lợi thế cạnh tranh bền vững. Thực tế chứng minh rất nhiều nghiên cứu áp dụng một cách linh hoạt và đa khung lý thuyết để biện luận cho mô hình nghiên cứu của mình.
KẾT LUẬN
Nghiên cứu khẳng định rằng, việc vận dụng mô hình lý thuyết trong nghiên cứu SMA là một lựa chọn mang tính triết luận, phản ánh lập trường bản thể luận, nhận thức luận và góc nhìn phân tích của nhà nghiên cứu. SMA là một hiện tượng đa chiều, do đó không thể được lý giải đầy đủ bằng một khung lý thuyết đơn lẻ. Nghiên cứu SMA trong tương lai cần chú trọng 3 định hướng: (i) Làm rõ nền tảng triết học trước khi lựa chọn khung lý thuyết; (ii) Phát triển các mô hình tích hợp đa cấp kết nối yếu tố môi trường - tổ chức - cá nhân; và (iii) Tăng cường đối thoại giữa các truyền thống nghiên cứu thực chứng, diễn giải và phê phán nhằm nâng cao chiều sâu giải thích. Chỉ khi được đặt trên nền tảng lý thuyết vững chắc và nhất quán, nghiên cứu SMA mới có thể đóng góp thực chất vào cả phương diện học thuật lẫn thực tiễn quản trị chiến lược.
Tài liệu tham khảo:
1. Adler, P. S., & Kwon, S. W. (2002). Social capital: Prospects for a new concept. Academy of Management Review, 27(1), 17-40. https://doi.org/10.2307/4134367
2. Aldaibat, B. (2017). The role of social capital in enhancing competitive advantage. International Journal of Business and Management Invention, 6(4), 66-78.
3. Barney, J. (1991). Firm resources and sustained competitive advantage. Journal of Management, 17(1), 99-120. https://doi.org/10.1177/014920639101700108
4. Baxter, J., & Chua, W. F. (2003). Alternative management accounting research – Whence and whither. Accounting, Organizations and Society, 28(2-3), 97-126. https://doi.org/10.1016/S0361-3682(01)00022-8
5. Biddle, B. J. (1986). Recent developments in role theory. Annual Review of Sociology, 12, 67-92. https://doi.org/10.1146/annurev.so.12.080186.000435
6. Burns, T., & Stalker, G. M. (1961). The management of innovation. Tavistock.
7. Chenhall, R. H. (2003). Management control systems design within its organizational context: Findings from contingency-based research and directions for the future. Accounting, Organizations and Society, 28(2-3), 127-168. https://doi.org/10.1016/S0361-3682(01)00027-7
8. Chua, W. F. (1986a). Radical developments in accounting thought. The Accounting Review, 61(4), 601-632.
9. Chua, W. F. (1986b). Theoretical constructions of and by the real. Accounting, Organizations and Society, 11(6), 583-598. https://doi.org/10.1016/0361-3682(86)90037-1
10. Cooper, R., & Kaplan, R. S. (1988). Measure costs right: Make the right decisions. Harvard Business Review, 66(5), 96–103.
11. Davis, J. H., Schoorman, F. D., & Donaldson, L. (1997). Toward a stewardship theory of management. Academy of Management Review, 22(1), 20-47. https://doi.org/10.2307/259223
12. Giddens, A. (1984). The constitution of society: Outline of the theory of structuration. University of California Press.
13. Hambrick, D. C., & Mason, P. A. (1984). Upper echelons: The organization as a reflection of its top managers. Academy of Management Review, 9(2), 193-206. https://doi.org/10.2307/258434
14. Herzberg, F., Mausner, B., & Snyderman, B. B. (1959). The motivation to work. Wiley.
15. Jensen, M. C., & Meckling, W. H. (1976). Theory of the firm: Managerial behavior, agency costs and ownership structure. Journal of Financial Economics, 3(4), 305-360. https://doi.org/10.1016/0304-405X(76)90026-X
16. Kahn, R. L., Wolfe, D. M., Quinn, R. P., Snoek, J. D., & Rosenthal, R. A. (1964). Organizational stress: Studies in role conflict and ambiguity. Wiley.
17. Lawrence, P. R., & Lorsch, J. W. (1967). Organization and environment: Managing differentiation and integration. Harvard University Press.
18. Meyer, J. W., & Rowan, B. (1977). Institutionalized organizations: Formal structure as myth and ceremony. American Journal of Sociology, 83(2), 340-363. https://doi.org/10.1086/226550
19. Modell, S. (2010). Bridging the paradigm divide in management accounting research: The role of mixed methods approaches. Management Accounting Research, 21(2), 124-129. https://doi.org/10.1016/j.mar.2010.02.005
20. Nahapiet, J., & Ghoshal, S. (1998). Social capital, intellectual capital, and the organizational advantage. Academy of Management Review, 23(2), 242-266. https://doi.org/10.5465/amr.1998.533225
21. Quinn, R. E., & Rohrbaugh, J. (1983). A spatial model of effectiveness criteria: Towards a competing values approach to organizational analysis. Management Science, 29(3), 363-377. https://doi.org/10.1287/mnsc.29.3.363
22. Simon, H. A. (1957). Administrative behavior (2nd ed.). Macmillan.
23. Tsai, W., & Ghoshal, S. (1998). Social capital and value creation: The role of intrafirm networks. Academy of Management Journal, 41(4), 464-476. https://doi.org/10.2307/257085
24. Vroom, V. H. (1964). Work and motivation. Wiley.
| Ngày nhận bài: 27/2/2026; Ngày hoàn thiện biên tập: 10/4/2026; Ngày duyệt đăng: 16/4/2026 |
Các tin khác
Quan hệ giữa kế toán quản trị chiến lược và hiệu quả doanh nghiệp du lịch: Vai trò trung gian của năng lực kiểm soát chi phí
Tác động của hóa đơn điện tử đến công tác kế toán và quản lý thuế tại Việt Nam
Vai trò của kế toán quản trị đối với việc hỗ trợ doanh nghiệp ra quyết định trong bối cảnh chuyển đổi số
Vận dụng dữ liệu chi phí kế toán quản trị để xây dựng mô hình tối ưu sẵn sàng cho điện toán lượng tử trong chuỗi cung ứng doanh nghiệp F&B tại Việt Nam
Khung phương pháp chuyển đổi tài liệu tài chính - kế toán phi cấu trúc thành dữ liệu có cấu trúc
Trí tuệ nhân tạo và công việc kế toán: Vai trò điều tiết của độ phức tạp nhiệm vụ và kỹ năng số
Góc nhìn lý thuyết về động cơ thực hiện điều chỉnh lợi nhuận trên báo cáo tài chính của nhà quản lý
Các nhân tố tác động đến chất lượng thông tin carbon: Vai trò trung gian của năng lực phân tích dữ liệu kế toán
Các nhân tố ảnh hưởng đến quyết định ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác kế toán tại doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh