Tác động của hóa đơn điện tử đến công tác kế toán và quản lý thuế tại Việt Nam
Lưu Thị Hoan
Khoa Kế toán Kiểm toán - Trường Đại học Kinh tế - Kỹ thuật Công nghiệp
Email: [email protected]
Tóm tắt
Trong quá trình chuyển đổi số lĩnh vực tài chính - kế toán và quản lý thuế tại Việt Nam, việc thay thế hóa đơn giấy bằng hóa đơn điện tử (HĐĐT) không chỉ đổi mới phương thức lập, phát hành, lưu trữ và tra cứu hóa đơn, mà còn tạo nguồn dữ liệu phục vụ công tác kế toán và quản lý thuế. Bài viết phân tích tác động của HĐĐT đối với công tác kế toán doanh nghiệp và quản lý thuế trên cơ sở các quy định pháp luật hiện hành và thông tin từ cơ quan thuế. Kết quả cho thấy HĐĐT góp phần giảm thời gian, chi phí xử lý chứng từ, nâng cao khả năng kiểm soát dữ liệu, hỗ trợ đối chiếu và kê khai thuế; đồng thời giúp cơ quan Thuế tăng cường quản lý dựa trên dữ liệu và phân tích rủi ro. Tuy nhiên, việc triển khai vẫn gặp một số thách thức về chất lượng dữ liệu, kết nối hệ thống, an toàn thông tin, chi phí công nghệ và năng lực số. Bài viết đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả khai thác HĐĐT, hướng tới hệ thống kế toán và quản lý thuế hiện đại, minh bạch và dựa trên dữ liệu.
Từ khoá: Hóa đơn điện tử, kế toán, quản lý thuế, chuyển đổi số, dữ liệu thuế, quản lý rủi ro
Abstract
As Viet Nam advances the digital transformation of its finance, accounting, and tax administration systems, the replacement of paper-based invoices with electronic invoices (e-invoices) represents more than a change in the methods of invoice issuance, processing, storage, and retrieval. It also generates valuable data for corporate accounting and tax administration. This paper examines the implications of e-invoice adoption for corporate accounting practices and tax administration, drawing on the current legal framework and information published by tax authorities. The findings suggest that e-invoices help reduce the time and costs associated with document processing, improve data control, facilitate tax reconciliation and declaration, and strengthen data-driven tax administration and risk analysis. However, implementation remains subject to several challenges, including data quality, system interoperability, information security, technology-related costs, and digital capabilities. The paper proposes a set of measures to improve the effective utilization of e-invoice data, with a view to developing a modern, transparent, and data-driven accounting and tax administration system.
Keywords: Electronic invoices, corporate accounting, tax administration, digital transformation, tax data, risk management
ĐẶT VẤN ĐỀ
Trong bối cảnh chuyển đổi số, dữ liệu ngày càng giữ vai trò quan trọng đối với quản trị doanh nghiệp và quản lý nhà nước. Trong lĩnh vực tài chính - kế toán, hóa đơn là nguồn dữ liệu phản ánh trực tiếp các giao dịch và phục vụ ghi nhận doanh thu, chi phí, thuế và các nghĩa vụ tài chính. Tại Việt Nam, việc chuyển đổi từ hóa đơn giấy sang HĐĐT được thực hiện theo Nghị định số 123/2020/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 1/7/2022 (Chính phủ, 2020). Khung pháp lý tiếp tục được hoàn thiện thông qua Nghị định số 70/2025/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 1/6/2025, trong đó mở rộng việc sử dụng HĐĐT khởi tạo từ máy tính tiền đối với một số nhóm kinh doanh trực tiếp đến người tiêu dùng (Chính phủ, 2025). Từ ngày 1/7/2026, Luật Quản lý thuế cùng Nghị định số 254/2026/NĐ-CP và Thông tư số 91/2026/TT-BTC tiếp tục hoàn thiện cơ sở pháp lý về quản lý thuế và HĐĐT (Quốc hội, 2025; Chính phủ, 2026; Bộ Tài chính, 2026). HĐĐT vì vậy không chỉ thay thế hóa đơn giấy mà còn trở thành nguồn dữ liệu phục vụ kế toán, kê khai, kiểm tra và phân tích rủi ro thuế, tạo cơ sở cho việc nghiên cứu tác động của HĐĐT đối với kế toán và quản lý thuế tại Việt Nam.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHUNG PHÁP LÝ VỀ HÓA ĐƠN ĐIỆN TỬ
Khái niệm và đặc điểm của hóa đơn điện tử
HĐĐT có thể được hiểu là hóa đơn được thể hiện dưới dạng dữ liệu điện tử, được lập và xử lý bằng phương tiện điện tử theo quy định của pháp luật. Khác với hóa đơn giấy, HĐĐT có khả năng được tạo lập, truyền nhận, lưu trữ và khai thác trên môi trường số.
Một đặc điểm quan trọng của HĐĐT là dữ liệu hóa đơn có thể được chuẩn hóa để truyền tới cơ quan Thuế. Theo quy định về HĐĐT, dữ liệu hóa đơn điện tử được sử dụng làm cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý thuế và cung cấp thông tin cho các tổ chức, cá nhân có liên quan.
Như vậy, xét về bản chất, HĐĐT có 2 chức năng đồng thời. Thứ nhất, là chứng từ phản ánh giao dịch kinh tế và phục vụ công tác kế toán của doanh nghiệp. Thứ hai, là một nguồn dữ liệu quan trọng phục vụ quản lý thuế.
Quá trình hoàn thiện chính sách về hóa đơn điện tử
Giai đoạn 1: Khởi động, đặt nền móng pháp lý và thí điểm (2010-2017): tập trung xây dựng cơ sở pháp lý và bước đầu đưa HĐĐT vào thực tiễn. Nghị định số 51/2010/NĐ-CP và Thông tư số 32/2011/TT-BTC tạo nền tảng pháp lý cho HĐĐT, chủ yếu theo hướng khuyến khích và tự nguyện đối với doanh nghiệp có điều kiện về công nghệ (Chính phủ, 2010; Bộ Tài chính, 2011). Trong giai đoạn 2015-2016, cơ quan Thuế bắt đầu thí điểm HĐĐT có mã xác thực tại một số địa phương lớn.
Giai đoạn 2: Hoàn thiện pháp lý và chuẩn bị áp dụng bắt buộc (Giai đoạn 2018-2020): Đây là giai đoạn có bước chuyển quan trọng về pháp lý với Nghị định số 119/2018/NĐ-CP và Luật Quản lý thuế số 38/2019/QH14. HĐĐT lần đầu được quy định trong Luật, đồng thời phân định HĐĐT có mã và không có mã của cơ quan thuế. Khung pháp lý mới cũng xác lập lộ trình chuyển đổi sang HĐĐT bắt buộc từ ngày 1/7/2022 (Chính phủ, 2018; Quốc hội, 2019).
Giai đoạn 3: Phủ sóng toàn quốc và đồng bộ hóa công nghệ (năm 2021 đến nay): Từ năm 2021, HĐĐT được triển khai trên phạm vi toàn quốc trên cơ sở Nghị định số 123/2020/NĐ-CP và Thông tư số 78/2021/TT-BTC (Chính phủ, 2020; Bộ Tài chính, 2021). Đến ngày 1/7/2022, việc sử dụng HĐĐT được triển khai rộng rãi trên toàn quốc. Sau đó, hệ thống tiếp tục được mở rộng và hoàn thiện, đặc biệt với HĐĐT khởi tạo từ máy tính tiền, đồng thời cập nhật các quy định mới nhằm đáp ứng các mô hình kinh doanh và yêu cầu quản lý thuế trong môi trường số.
TÁC ĐỘNG CỦA HÓA ĐƠN ĐIỆN TỬ ĐẾN CÔNG TÁC KẾ TOÁN
Giảm khối lượng công việc thủ công
HĐĐT giúp giảm đáng kể các thao tác in ấn, ký, chuyển giao, lưu trữ và tìm kiếm hóa đơn giấy. Khi được kết nối với phần mềm kế toán hoặc hệ thống quản trị, dữ liệu hóa đơn có thể được khai thác trực tiếp, qua đó giảm thời gian nhập liệu và hạn chế sai sót. Tuy nhiên, kế toán vẫn phải kiểm tra tính hợp lý của giao dịch, đối chiếu thông tin và xử lý hóa đơn sai sót hoặc bất thường.
Nâng cao khả năng kiểm soát chứng từ
Dữ liệu HĐĐT được lưu trữ và tra cứu trên môi trường điện tử, tạo thuận lợi cho việc kiểm soát doanh thu, chi phí và thuế. Việc chuẩn hóa dữ liệu cũng hỗ trợ đối chiếu giữa hóa đơn với sổ kế toán, hợp đồng và chứng từ thanh toán, góp phần tăng cường kiểm soát nội bộ.
Hỗ trợ kê khai và quyết toán thuế
HĐĐT giúp rút ngắn khoảng cách giữa dữ liệu giao dịch và dữ liệu kê khai thuế, hỗ trợ tổng hợp doanh thu, thuế GTGT đầu vào và đầu ra. Dữ liệu HĐĐT còn có thể được sử dụng để hỗ trợ người nộp thuế xác định nghĩa vụ thuế và lập tờ khai, hướng tới hệ sinh thái dữ liệu thuế điện tử.
Thay đổi vai trò của kế toán viên
HĐĐT làm giảm các công việc lặp lại như nhập liệu, in ấn và lưu trữ, tạo điều kiện để kế toán tập trung hơn vào kiểm tra, phân tích, kiểm soát và tư vấn quản trị. Đồng thời, kế toán viên cần nâng cao năng lực sử dụng phần mềm, phân tích dữ liệu và nhận diện rủi ro.
TÁC ĐỘNG CỦA HÓA ĐƠN ĐIỆN TỬ ĐẾN QUẢN LÝ THUẾ
Chuyển từ quản lý hồ sơ sang quản lý dựa trên dữ liệu
Đây có thể xem là một trong những thay đổi quan trọng nhất do HĐĐT tạo ra.
Trong phương thức quản lý truyền thống, cơ quan Thuế phải dựa nhiều vào hồ sơ khai thuế, chứng từ và hoạt động thanh tra, kiểm tra để xác định rủi ro. Khi HĐĐT được triển khai trên diện rộng, cơ quan Thuế có khả năng tiếp nhận và phân tích lượng dữ liệu lớn về giao dịch kinh tế.
Cục Thuế cho biết hệ thống hóa đơn điện tử đã tiếp nhận hàng tỷ hóa đơn và việc này đồng thời tạo ra yêu cầu phát triển các công cụ quản lý, phân tích dữ liệu và nhận diện rủi ro. Do đó, phương thức quản lý thuế có xu hướng chuyển từ kiểm tra thủ công sang quản lý dựa trên dữ liệu và quản lý rủi ro.
Hỗ trợ phát hiện rủi ro và gian lận hóa đơn
Cơ sở dữ liệu HĐĐT cho phép cơ quan Thuế phân tích mối quan hệ giữa người bán, người mua, giá trị giao dịch, tần suất phát hành hóa đơn và nhiều đặc điểm khác của giao dịch.
Cục Thuế đã triển khai hệ thống phân tích dữ liệu HĐĐT và ứng dụng quản lý rủi ro để xác định người nộp thuế có dấu hiệu rủi ro trong quản lý và sử dụng hóa đơn.
Dữ liệu HĐĐT vì vậy có thể hỗ trợ phát hiện các dấu hiệu bất thường, từ đó giúp cơ quan Thuế lựa chọn đối tượng cần rà soát, kiểm tra hoặc xác minh.
Điểm đáng chú ý, HĐĐT không đồng nghĩa với việc mọi hành vi gian lận đều tự động được phát hiện. Hiệu quả phụ thuộc vào chất lượng dữ liệu, mô hình phân tích, khả năng kết nối dữ liệu và năng lực nghiệp vụ của cơ quan quản lý.
Tăng tính minh bạch của hoạt động kinh doanh
HĐĐT làm giảm khả năng che giấu giao dịch bằng cách không lập hóa đơn hoặc sử dụng hóa đơn không phù hợp. Khi dữ liệu giao dịch được truyền và lưu trữ trên hệ thống, cơ quan Thuế có thêm cơ sở để đối chiếu doanh thu và nghĩa vụ thuế.
Đặc biệt, HĐĐT khởi tạo từ máy tính tiền giúp ghi nhận giao dịch bán hàng trực tiếp đến người tiêu dùng tại thời điểm phát sinh góp phần giảm thủ tục và nâng cao tính minh bạch trong quản lý thuế.
Hỗ trợ quản lý hộ kinh doanh
Một lĩnh vực có tác động đáng chú ý là quản lý hộ kinh doanh và cá nhân kinh doanh.
Trước đây, việc xác định doanh thu thực tế của một số hộ kinh doanh có thể gặp khó khăn do cơ quan quản lý không có đầy đủ dữ liệu giao dịch. HĐĐT, đặc biệt HĐĐT khởi tạo từ máy tính tiền, tạo thêm nguồn dữ liệu trực tiếp về doanh thu. Việc một số đơn vị chủ động ứng dụng công nghệ và phân tích dữ liệu để phục vụ kiểm tra, giám sát hộ kinh doanh đã hỗ trợ giảm nguy cơ thất thu thuế.
NHỮNG HẠN CHẾ VÀ THÁCH THỨC ĐẶT RA
Chất lượng dữ liệu
HĐĐT chỉ phát huy hiệu quả khi dữ liệu đầu vào chính xác và đầy đủ. Các lỗi về mã số thuế, thông tin người mua, hàng hóa, thuế suất, thời điểm lập hóa đơn hoặc nội dung giao dịch có thể ảnh hưởng đến cả công tác kế toán và quản lý thuế.
Do đó, chuyển đổi sang HĐĐT không có nghĩa là vấn đề dữ liệu được giải quyết hoàn toàn. Ngược lại, yêu cầu về quản trị chất lượng dữ liệu trở nên quan trọng hơn.
Khả năng kết nối giữa các hệ thống
Doanh nghiệp hiện sử dụng nhiều hệ thống khác nhau như phần mềm bán hàng, phần mềm kế toán, ERP, quản lý kho và quản lý hóa đơn. Nếu các hệ thống không được kết nối tốt, doanh nghiệp vẫn có thể phải nhập dữ liệu nhiều lần.
Vì vậy, hiệu quả của HĐĐT phụ thuộc đáng kể vào khả năng tích hợp giữa các hệ thống công nghệ.
An toàn và bảo mật thông tin
Dữ liệu hóa đơn chứa nhiều thông tin về khách hàng, giao dịch, giá trị hàng hóa và hoạt động kinh doanh. Khi dữ liệu được số hóa và truyền qua hệ thống điện tử, nguy cơ mất an toàn thông tin và truy cập trái phép trở thành vấn đề cần được quan tâm.
Doanh nghiệp cần xây dựng cơ chế phân quyền, sao lưu dữ liệu, kiểm soát truy cập và quản lý tài khoản sử dụng hệ thống.
Chi phí và năng lực công nghệ
Đối với doanh nghiệp lớn, việc đầu tư hệ thống HĐĐT và tích hợp với ERP tương đối thuận lợi hơn. Trong khi đó, doanh nghiệp nhỏ, hộ kinh doanh và cá nhân kinh doanh có thể gặp khó khăn về chi phí, thiết bị, đường truyền và kỹ năng sử dụng.
Do đó, chính sách HĐĐT cần đi kèm với hỗ trợ kỹ thuật và hướng dẫn thực hành, đặc biệt đối với nhóm người nộp thuế có năng lực công nghệ hạn chế.
GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ SỬ DỤNG HÓA ĐƠN ĐIỆN TỬ
Đối với doanh nghiệp
Doanh nghiệp cần xây dựng quy trình quản lý HĐĐT thống nhất từ khâu phát sinh giao dịch đến lập hóa đơn, hạch toán, lưu trữ và đối chiếu. Không nên coi HĐĐT đơn thuần là một phần mềm phát hành hóa đơn mà cần tích hợp với hệ thống kế toán và quản trị doanh nghiệp. Việc này giúp giảm nhập liệu trùng lặp và nâng cao khả năng kiểm soát dữ liệu.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần xây dựng cơ chế kiểm tra định kỳ giữa dữ liệu hóa đơn và sổ kế toán, đặc biệt đối với doanh thu, thuế GTGT đầu ra, chi phí và hóa đơn đầu vào.
Nâng cao năng lực của kế toán viên
Kế toán viên cần được đào tạo đồng thời về nghiệp vụ kế toán, pháp luật thuế và công nghệ thông tin để đáp ứng yêu cầu của môi trường kế toán số. Trong đó, cần chú trọng các kỹ năng sử dụng hệ thống HĐĐT, kiểm tra và đối chiếu dữ liệu điện tử, phân tích dữ liệu kế toán, nhận diện các giao dịch bất thường, bảo mật và quản trị dữ liệu, cũng như sử dụng các công cụ tự động hóa. Việc nâng cao các năng lực này giúp kế toán viên thích ứng với sự chuyển dịch từ các công việc mang tính nhập liệu, xử lý thủ công sang kiểm soát, phân tích dữ liệu và tư vấn quản trị, qua đó nâng cao giá trị của công tác kế toán trong doanh nghiệp.
Phát triển hệ thống phân tích dữ liệu thuế
Đối với cơ quan Thuế, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống phân tích dữ liệu HĐĐT theo hướng kết hợp dữ liệu hóa đơn với các nguồn dữ liệu khác. Mục tiêu không chỉ là phát hiện hóa đơn có dấu hiệu bất thường mà còn xây dựng mô hình đánh giá rủi ro toàn diện đối với người nộp thuế.
Việc áp dụng phân tích dữ liệu cần được thực hiện cùng với cơ chế kiểm tra và xác minh nghiệp vụ nhằm hạn chế trường hợp đánh giá rủi ro dựa trên dữ liệu không đầy đủ hoặc sai lệch.
Hoàn thiện khung pháp lý
Khung pháp lý về HĐĐT cần tiếp tục được rà soát để bảo đảm tính thống nhất giữa pháp luật về thuế, kế toán, giao dịch điện tử và bảo vệ dữ liệu. Đặc biệt, trong bối cảnh Luật Quản lý thuế số 108/2025/QH15, Nghị định số 254/2026/NĐ-CP và Thông tư số 91/2026/TT-BTC đã có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, doanh nghiệp và cơ quan quản lý cần chú trọng cập nhật quy trình nghiệp vụ theo quy định mới.
Tài liệu tham khảo:
1. Bộ Tài chính (2011). Thông tư số 32/2011/TT-BTC hướng dẫn về khởi tạo, phát hành và sử dụng hóa đơn điện tử bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ.
2. Bộ Tài chính (2021). Thông tư số 78/2021/TT-BTC hướng dẫn thực hiện một số điều của Luật Quản lý thuế, Nghị định số 123/2020/NĐ-CP quy định về hóa đơn, chứng từ.
3. Bộ Tài chính (2026). Thông tư số 91/2026/TT-BTC ngày 30/6/2026 quy định một số điều của Luật Quản lý thuế và Nghị định số 254/2026/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật Quản lý thuế số 108/2025/QH15 về hóa đơn điện tử, chứng từ điện tử.
4. Chính phủ (2010). Nghị định số 51/2010/NĐ-CP quy định về hóa đơn bán hàng, cung ứng dịch vụ.
5. Chính phủ (2018). Nghị định số 119/2018/NĐ-CP quy định về hóa đơn điện tử khi bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ.
6. Chính phủ (2020). Nghị định số 123/2020/NĐ-CP quy định về hóa đơn, chứng từ, ngày 19/10/2020.
7. Chính phủ (2025). Nghị định số 70/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 123/2020/NĐ-CP.
8. Chính phủ (2026). Nghị định số 254/2026/NĐ-CP ngày 30/6/2026 quy định chi tiết một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật Quản lý thuế số 108/2025/QH15 về hóa đơn điện tử, chứng từ điện tử.
9. Quốc hội (2019). Luật Quản lý thuế số 38/2019/QH14 ngày 13/6/2019.
10. Quốc hội (2025). Luật Quản lý thuế số 108/2025/QH15 ngày 10/12/2025.
| Ngày nhận bài: 4/10/2026; Ngày hoàn thiện biên tập: 25/10/2026; Ngày duyệt đăng: 18/11/2026 |
Các tin khác
Tăng trưởng dựa vào hạ tầng: Lý luận, thực tiễn và hàm ý chính sách cho Việt Nam
Sự tham gia của cộng đồng và phát triển du lịch tái sinh tại Việt Nam: Kết quả phân tích trắc lượng thư mục
Ảnh hưởng của giá trị thương hiệu, niềm tin thương hiệu đến ý định sử dụng dịch vụ khám chữa bệnh tại Bệnh viện Đại học Phenikaa
Tác động của chất lượng dịch vụ đến lòng trung thành của khách hàng tại Công ty TNHH Xây dựng và Sản xuất kết cấu thép Hợp Phát: Vai trò trung gian của sự hài lòng
Lựa chọn ngành đào tạo đại học trong mối quan hệ với kỳ vọng thị trường lao động và chuyển đổi số: Nghiên cứu tại tỉnh Nghệ An
Khung khái niệm đa chiều về phát triển thanh toán điện tử của ngân hàng thương mại
Mô hình các yếu tố ảnh hưởng đến ý định chấp nhận xe điện và sử dụng các dịch vụ số trong hệ sinh thái xe điện của người tiêu dùng tại Hà Nội
Năng lực kế toán quản trị số trong ngành khách sạn Việt Nam: Vai trò đối với quá trình ra quyết định quản trị
Phụ thuộc AI và mức độ thực hiện tư duy phản biện của sinh viên Kế toán - Kiểm toán