Khung khái niệm đa chiều về phát triển thanh toán điện tử của ngân hàng thương mại
Trần Thanh Đạm
Bộ Giáo dục và Đào tạo
Email: [email protected]
Tóm tắt
Sự phát triển của thanh toán điện tử thường được nhận diện thông qua số lượng người sử dụng, số lượng giao dịch, giá trị giao dịch và tốc độ tăng trưởng. Những chỉ tiêu này có ý nghĩa trong phản ánh quy mô thị trường, nhưng chưa thể hiện đầy đủ năng lực tổ chức, phạm vi tiếp cận, chiều sâu sử dụng và chất lượng vận hành của ngân hàng thương mại. Nghiên cứu sử dụng phương pháp tổng quan tài liệu tích hợp kết hợp với phân tích nội dung theo chủ đề nhằm hệ thống hóa các cách tiếp cận hiện có, phân biệt phát triển thanh toán điện tử với chấp nhận, sử dụng, số hóa và phát triển thanh toán không dùng tiền mặt, từ đó đề xuất một khung khái niệm đa chiều ở cấp độ ngân hàng thương mại. Khung khái niệm đề xuất góp phần mở rộng cách đánh giá từ quy mô người dùng và giao dịch sang 4 nội dung có quan hệ chặt chẽ nhưng không thay thế lẫn nhau.
Từ khóa: Thanh toán điện tử, ngân hàng thương mại, năng lực cung ứng, độ bao phủ kênh, mức độ sử dụng, hiệu quả vận hành, khung khái niệm đa chiều
Abstract
The development of electronic payments is commonly assessed based on the number of users, the number and value of transactions, and the growth rate. These indicators are useful for reflecting market size but do not fully capture commercial banks’ organizational capabilities, service reach, depth of use, or operational quality. The study adopts an integrative literature review combined with thematic content analysis to systematize existing approaches and distinguish the development of electronic payments from their adoption, use, digitization, and the development of cashless payments. On this basis, the study proposes a multidimensional conceptual framework at the commercial bank level. The proposed framework broadens the scope of assessment beyond the number of users and transactions to include four closely interrelated but non-interchangeable dimensions.
Keywords: Electronic payments, commercial banks, service provision capacity, channel coverage, usage intensity, operational efficiency, multidimensional conceptual framework
ĐẶT VẤN ĐỀ
Sự phát triển của công nghệ số đang làm thay đổi căn bản cấu trúc, phạm vi và phương thức tổ chức hoạt động thanh toán trong nền kinh tế. Nếu trước đây thanh toán điện tử (TTĐT) chủ yếu được xem là phương thức thay thế tiền mặt hoặc chuyển một số giao dịch ngân hàng truyền thống sang môi trường trực tuyến, thì hiện nay hoạt động này đã trở thành một bộ phận trung tâm của hệ sinh thái tài chính số. Sự hội tụ giữa thiết bị di động, kết nối internet, thương mại điện tử, ngân hàng số và công nghệ tài chính đã làm mờ dần ranh giới giữa thanh toán, tiêu dùng, quản lý tài chính và cung ứng dịch vụ ngân hàng. Thanh toán ngày càng được tích hợp trực tiếp vào quá trình mua sắm, vận tải, giáo dục, y tế, giải trí và sử dụng dịch vụ công, thay vì được thực hiện như một giao dịch độc lập trên một kênh riêng biệt của ngân hàng. Các nghiên cứu tổng quan cho thấy thanh toán số được hỗ trợ bởi nhiều công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo, phân tích dữ liệu lớn, điện toán đám mây, xác thực sinh trắc học và các nền tảng kết nối mở, đồng thời trở thành một thành phần quan trọng của đổi mới tài chính và tài chính toàn diện (Khando và cộng sự, 2023; Osei và cộng sự, 2023).
Những thay đổi này tạo ra áp lực lớn đối với ngân hàng thương mại trong việc hiện đại hóa hạ tầng, quản trị dữ liệu, phát triển nguồn nhân lực số, bảo đảm an ninh mạng và duy trì hoạt động liên tục. Hệ thống thanh toán phải có khả năng xử lý khối lượng giao dịch lớn, mở rộng linh hoạt, giám sát theo thời gian thực và duy trì độ sẵn sàng cao. Tuy nhiên, công nghệ chỉ tạo ra giá trị khi được kết hợp với sự thay đổi về quy trình, cơ cấu tổ chức, năng lực nhân sự và phương thức ra quyết định. Các nghiên cứu về chuyển đổi số (CĐS) ngân hàng cho thấy, hệ thống công nghệ lạc hậu, dữ liệu phân tán, sức ỳ của tổ chức, rủi ro an ninh mạng và sự thiếu đồng bộ trong quản trị vẫn là những trở ngại đáng kể đối với việc chuyển hóa đầu tư công nghệ thành trải nghiệm khách hàng và hiệu quả vận hành (Osei và cộng sự, 2023; Alsobai vàAassouli, 2025). Từ những thay đổi trên có thể thấy, phát triển TTĐT không còn là việc chuyển một số giao dịch truyền thống sang môi trường số hoặc bổ sung một vài công cụ thanh toán mới. Đây là quá trình chuyển đổi có phạm vi rộng, trong đó ngân hàng phải đồng thời tái cấu hình nguồn lực, hiện đại hóa công nghệ, tích hợp dữ liệu, điều chỉnh tổ chức, phát triển quan hệ hợp tác, mở rộng kênh phân phối và nâng cao năng lực quản trị rủi ro. Kết quả của quá trình này không nên chỉ được phản ánh bằng số lượng người đăng ký, số lượng giao dịch hoặc giá trị giao dịch mà còn cần được xem xét thông qua khả năng thiết kế và đổi mới dịch vụ, khả năng đưa dịch vụ đến khách hàng, mức độ sử dụng thực tế và chất lượng vận hành của hệ thống.
TỔNG QUAN NGHIÊN CỨUVỀ PHÁT TRIỂN THANH TOÁN ĐIỆN TỬ CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VÀ KHOẢNG TRỐNG NGHIÊN CỨU
Tổng quan nghiên cứu
Tiếp cận từ chấp nhận công nghệ
Nghiên cứu chấp nhận công nghệ tập trung giải thích cách cá nhân hình thành thái độ, ý định và quyết định sử dụng dịch vụ. Những yếu tố thường được xem xét gồm tính hữu ích, tính dễ sử dụng, kỳ vọng hiệu quả, kỳ vọng nỗ lực, khả năng tương thích, ảnh hưởng xã hội, niềm tin, an toàn và rủi ro cảm nhận. Phân tích gộp của Ramayanti và cộng sự (2026) cho thấy thái độ, khả năng tương thích, thói quen, kỳ vọng hiệu quả và niềm tin là những yếu tố quan trọng đối với ý định sử dụng thanh toán số, trong khi ý định là yếu tố dự báo mạnh cho sự chấp nhận thực tế. Tan và cộng sự (2025) cũng xác định tính hữu ích, tính dễ sử dụng, khả năng di động, an toàn cảm nhận và niềm tin là những thành phần quan trọng của chấp nhận thanh toán di động. Cách tiếp cận này giải thích tốt giai đoạn trước chấp nhận và sử dụng lần đầu, nhưng chưa phản ánh năng lực cung ứng, phạm vi tiếp cận hoặc hiệu quả vận hành của ngân hàng. Ý định tích cực chưa bảo đảm khách hàng sẽ phát sinh giao dịch, còn sử dụng lần đầu chưa bảo đảm tiếp tục sử dụng. Vì vậy, chấp nhận chỉ là một thành phần trong quá trình hình thành mức độ sử dụng.
Tiếp cận từ sử dụng và tiếp tục sử dụng
Dòng nghiên cứu này xem xét hành vi sau chấp nhận thông qua sự hài lòng, chất lượng dịch vụ, thói quen, niềm tin, tần suất và ý định tiếp tục. Lee và Kim (2020) chỉ ra rằng, những yếu tố thúc đẩy chấp nhận ban đầu khác với những yếu tố duy trì sử dụng. Quy mô mạng lưới có ý nghĩa trong giai đoạn trước chấp nhận, trong khi sự thuận tiện và hiệu quả kinh tế trở nên quan trọng hơn sau chấp nhận. Raman và Aashish (2021) xác định chất lượng dịch vụ, thái độ, kỳ vọng nỗ lực và rủi ro cảm nhận có ảnh hưởng đến ý định tiếp tục sử dụng thanh toán di động. Pokhrel và K.C. (2024) tiếp tục khẳng định vai trò của chất lượng và sự hài lòng đối với việc duy trì ngân hàng di động. Dòng nghiên cứu này phản ánh chiều sâu quan hệ giữa khách hàng và dịch vụ tốt hơn nghiên cứu chấp nhận ban đầu. Tuy nhiên, đơn vị phân tích vẫn chủ yếu là cá nhân, chưa trực tiếp đánh giá khả năng đổi mới sản phẩm, tích hợp hệ thống, bao phủ kênh, chi phí xử lý hoặc khả năng phục hồi của ngân hàng. Do đó, sử dụng và tiếp tục sử dụng là nội dung thiết yếu nhưng không đại diện cho toàn bộ phát triển TTĐT.
Tiếp cận từ tài chính toàn diện
Nghiên cứu tài chính toàn diện tập trung vào khả năng thanh toán số giúp giảm chi phí tiếp cận, khắc phục trở ngại địa lý và đưa dịch vụ đến nhóm dân cư chưa được phục vụ đầy đủ. Tổng quan của Kim và cộng sự (2018) xác định 3 nhóm vấn đề chính gồm phương thức cung ứng, điều kiện môi trường và tác động của dịch vụ tài chính di động. Shahen và Sharaf (2025) cho thấy, thanh toán số có thể cải thiện tài chính toàn diện nhưng tác động phụ thuộc vào tuổi, giới tính, thu nhập, trình độ, hạ tầng và điều kiện thể chế. Ha và cộng sự (2024) cũng nhận diện các cụm nghiên cứu về dịch vụ mới, sự thay đổi thị trường và vai trò của các chủ thể trong hệ sinh thái công nghệ tài chính. Cách tiếp cận này mở rộng đánh giá từ quy mô khách hàng sang tính công bằng và bao trùm. Tuy nhiên, tài chính toàn diện thường được phân tích ở cấp độ quốc gia, khu vực hoặc nhóm dân cư. Một hệ thống có thể mở rộng khả năng tiếp cận nhưng vẫn tồn tại chi phí cao, tỷ lệ lỗi lớn hoặc khả năng xử lý sự cố hạn chế. Vì vậy, tiếp cận là điều kiện cần nhưng chưa đủ để đánh giá sự phát triển của từng ngân hàng.
Tiếp cận từ hạ tầng và chuyển đổi số
Nghiên cứu CĐS tập trung vào hiện đại hóa hệ thống ngân hàng lõi, dữ liệu, điện toán đám mây, trí tuệ nhân tạo, giao diện kết nối mở và tự động hóa. Dòng nghiên cứu này làm rõ những điều kiện kỹ thuật và tổ chức để ngân hàng cung ứng dịch vụ với quy mô lớn hơn. Osei và cộng sự (2023) cho thấy, nghiên cứu CĐS ngân hàng đã mở rộng từ số hóa dịch vụ sang công nghệ tài chính, trí tuệ nhân tạo, chuỗi khối, nền tảng di động và mô hình kinh doanh bền vững. Những nghiên cứu gần đây cũng tiếp cận CĐS như một hiện tượng đa chiều, bao gồm phương diện chiến lược, vận hành và quản trị chứ không chỉ là đầu tư công nghệ (Osei và cộng sự, 2023; Alsobai vàAassouli, 2025). Giới hạn của cách tiếp cận này là nguy cơ đồng nhất sở hữu công nghệ với năng lực tổ chức. Công nghệ chỉ trở thành năng lực khi ngân hàng có thể sử dụng để nhận diện nhu cầu, phát triển dịch vụ, tích hợp đối tác, kiểm soát rủi ro và đưa sản phẩm ra thị trường. Vì vậy, hạ tầng là một bộ phận của năng lực cung ứng, không phải là toàn bộ sự phát triển.
Tiếp cận từ hiệu quả hoạt động
Dòng nghiên cứu hiệu quả xem xét ảnh hưởng của thanh toán số đến chi phí, năng suất, lợi nhuận và kết quả tài chính. Saroy và cộng sự (2023) cho thấy, ứng dụng công nghệ thanh toán số có khả năng cải thiện hiệu quả chi phí của ngân hàng, nhưng lợi ích chủ yếu hình thành khi công nghệ được hấp thụ trong toàn bộ hệ sinh thái thanh toán thay vì triển khai riêng lẻ. Nghiên cứu về ngân hàng số cũng chỉ ra rằng trải nghiệm khách hàng có thể liên hệ với sự hài lòng, lòng trung thành và kết quả tài chính, nhưng mối quan hệ này phụ thuộc vào bối cảnh và chất lượng triển khai (Mbama vàEzepue, 2018). Dòng nghiên cứu này đặt công nghệ thanh toán trong mối quan hệ giữa đầu vào và đầu ra, nhưng thường xem thanh toán số như một yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả chung của ngân hàng. Những thuộc tính vận hành trực tiếp như tỷ lệ giao dịch thành công, mức độ tự động hóa, sai sót, thời gian khôi phục và tổn thất gian lận chưa được tích hợp đầy đủ với năng lực, độ bao phủ và mức độ sử dụng.
Khoảng trống nghiên cứu
Trên cơ sở tổng quan các dòng nghiên cứu về phát triển TTĐT của ngân hàng thương mại như trên, có thể đúc rút ra được một số khoảng trống nghiên cứu như sau:
Thứ nhất, khái niệm phát triển TTĐT chưa được phân biệt rõ với chấp nhận TTĐT, sử dụng TTĐT, số hóa dịch vụ thanh toán, phát triển thanh toán không dùng tiền mặt và hiệu quả hoạt động thanh toán. Trong một số nghiên cứu, các khái niệm này được sử dụng gần như thay thế cho nhau hoặc được đo lường bằng những chỉ tiêu tương tự, mặc dù chúng phản ánh các hiện tượng khác nhau. Sự thiếu rõ ràng về ranh giới khái niệm có thể dẫn đến việc dùng ý định của khách hàng, số lượng giao dịch hoặc mức đầu tư công nghệ để đại diện cho toàn bộ sự phát triển ở cấp độ ngân hàng.
Thứ hai, phần lớn nghiên cứu về TTĐT được thực hiện ở cấp độ khách hàng, trong đó đối tượng khảo sát là người sử dụng ngân hàng di động, ví điện tử hoặc thanh toán bằng mã phản hồi nhanh. Những nghiên cứu này cung cấp hiểu biết quan trọng về hành vi nhưng không trực tiếp phản ánh cách ngân hàng tổ chức nguồn lực, tích hợp hệ thống, phát triển sản phẩm, mở rộng mạng lưới và kiểm soát hoạt động. Trong khi đó, phát triển TTĐT của ngân hàng thương mại về bản chất là hiện tượng ở cấp độ tổ chức, được thực hiện thông qua quyết định về chiến lược, đầu tư, công nghệ, dữ liệu, nhân lực, quan hệ hợp tác và quản trị rủi ro.
Thứ ba, thiếu tích hợp giữa các nội dung cấu thành. Hầu hết các nghiên cứu hiện có thường lựa chọn một hoặc một vài phương diện phù hợp với mục tiêu riêng, chẳng hạn chấp nhận, tiếp tục sử dụng, tài chính toàn diện, CĐS hoặc hiệu quả chi phí. Chưa có sự kết nối đầy đủ giữa khả năng ngân hàng tạo ra dịch vụ, phạm vi dịch vụ có thể tiếp cận, mức độ khách hàng thực sự sử dụng và chất lượng vận hành của ngân hàng.
ĐỀ XUẤT KHÁI NIỆM VÀ NỘI DUNG TOÀN DIỆN PHÁT TRIỂN THANH TOÁN ĐIỆN TỬ CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
Đề xuất khái niệm phát triển thanh toán điện tử của ngân hàng thương mại
Trên thực tế, tăng trưởng TTĐT phản ánh sự gia tăng về lượng, thể hiện qua số người dùng, số lượng và giá trị giao dịch, doanh thu hoặc thị phần. Trong khi đó, phát triển bao hàm sự gia tăng về lượng cùng với cải thiện về chất lượng, năng lực, cấu trúc, phạm vi tiếp cận và hiệu quả sử dụng nguồn lực. Theo cách phân biệt này, một ngân hàng có thể tăng trưởng mà chưa phát triển tương ứng. Số người dùng tăng nhanh nhưng phần lớn không hoạt động cho thấy tăng trưởng đăng ký chưa được chuyển hóa thành sử dụng thực tế. Giao dịch tăng nhưng chi phí và gian lận cùng tăng cho thấy quy mô được mở rộng nhưng hiệu quả và độ an toàn chưa được cải thiện. Ngược lại, ngân hàng có thể đang củng cố nền tảng công nghệ, dữ liệu và nhân lực nhưng kết quả về người dùng chưa xuất hiện ngay. Vì vậy, đánh giá phát triển cần kết hợp cả kết quả hiện tại và năng lực tạo ra kết quả bền vững.
Bên cạnh đó, cũng cần phân biệt giữa phát triển TTĐT với một số khái niệm nghiên cứu khác. chấp nhận TTĐT phản ánh quá trình khách hàng hình thành ý định và quyết định sử dụng một công nghệ. Sử dụng TTĐT phản ánh hành vi giao dịch thực tế. Tiếp tục sử dụng phản ánh khả năng duy trì hành vi sau trải nghiệm ban đầu. Ba khái niệm này đều lấy khách hàng làm trọng tâm và thuộc nội dung mức độ sử dụng. Trong khi đó, số hóa dịch vụ thanh toán phản ánh việc chuyển đổi dữ liệu, quy trình, phương tiện và điểm tiếp xúc từ hình thức truyền thống sang môi trường số. Ngân hàng có thể số hóa đăng ký, xác thực, chuyển tiền và đối chiếu, nhưng số hóa chưa chắc tạo ra phát triển nếu quy trình vẫn phân mảnh, khó sử dụng hoặc chi phí cao. Số hóa là phương thức chuyển đổi chứ không phải toàn bộ kết quả phát triển. Tuy nhiên, phát triển thanh toán không dùng tiền mặt có phạm vi rộng hơn hoạt động của từng ngân hàng, bởi khái niệm này mô tả sự dịch chuyển của nền kinh tế khỏi tiền mặt và liên quan đến ngân hàng, tổ chức trung gian, doanh nghiệp công nghệ, đơn vị bán lẻ, cơ quan nhà nước và người tiêu dùng. Phát triển TTĐT của ngân hàng thương mại đặt trọng tâm vào khả năng của một tổ chức ngân hàng trong việc tạo ra, đưa ra thị trường, thúc đẩy sử dụng và vận hành dịch vụ. Hiệu quả hoạt động thanh toán phản ánh mối quan hệ giữa kết quả và nguồn lực được sử dụng. Đây là một nội dung quan trọng nhưng không bao quát toàn bộ phát triển. Ngân hàng có thể cải thiện chi phí nhưng chưa mở rộng tiếp cận hoặc chưa đổi mới được dịch vụ. Ngược lại, ngân hàng có thể mở rộng người dùng nhưng hiệu quả vận hành suy giảm.
Trên cơ sở tổng hợp và phân biệt các khái niệm, theo tác giả, phát triển TTĐT của ngân hàng thương mại được xác định là quá trình ngân hàng chủ động củng cố, kết hợp và tái cấu hình các nguồn lực công nghệ, dữ liệu, nhân lực, tài chính và quan hệ hợp tác nhằm nâng cao năng lực cung ứng, mở rộng độ bao phủ kênh, gia tăng chiều rộng, chiều sâu và tính liên tục của mức độ sử dụng, đồng thời cải thiện hiệu quả vận hành dịch vụ TTĐT theo hướng an toàn, liên tục và bền vững. Khái niệm này xác định phát triển là một quá trình có chủ đích ở cấp độ tổ chức. Quá trình đó không chỉ tạo ra kết quả về người dùng và giao dịch mà còn củng cố khả năng tạo ra dịch vụ, đưa dịch vụ đến thị trường và duy trì hoạt động với chất lượng phù hợp.
Nội dung phát triển thanh toán điện tử của ngân hàng thương mại
Dựa trên khái niệm phát triển TTĐT của ngân hàng thương mại, có thể xác định được 4 nội dung phát triển TTĐT có quan hệ chặt chẽ nhưng không thể thay thế cho nhau. Năng lực cung ứng phản ánh khả năng tổ chức. Độ bao phủ phản ánh phạm vi hiện diện và tiếp cận. Mức độ sử dụng phản ánh kết quả hành vi. Hiệu quả vận hành phản ánh chất lượng chuyển hóa nguồn lực thành kết quả. Việc thiếu một nội dung sẽ làm suy giảm tính đầy đủ của đánh giá. Năng lực cao không bảo đảm khách hàng sử dụng thường xuyên. Bao phủ rộng không bảo đảm tiếp cận có chất lượng. Sử dụng cao không bảo đảm hiệu quả. Hiệu quả ngắn hạn cũng không bảo đảm khả năng đổi mới dài hạn. Vì vậy, phát triển cần được xem xét thông qua sự cải thiện tương đối đồng bộ của cả 4 nội dung này, cụ thể:
Nâng cao năng lực cung ứng dịch vụ thanh toán điện tử
Nâng cao năng lực cung ứng dịch vụ TTĐT là quá trình ngân hàng thương mại chủ động củng cố và phát triển tổng thể các nguồn lực cần thiết để thiết kế, triển khai, duy trì và đổi mới dịch vụ thanh toán trên nền tảng điện tử. Vì vậy, năng lực cung ứng cần được nhìn nhận như một năng lực tổ chức tổng hợp, thay vì chỉ được xem là kết quả của đầu tư vào phần cứng hoặc phần mềm thanh toán, cụ thể:
Thứ nhất, nâng cao năng lực cung ứng được thể hiện ở khả năng đa dạng hóa danh mục dịch vụ và mở rộng phạm vi tình huống thanh toán. Ngân hàng cần cung ứng đồng bộ các dịch vụ chuyển tiền, thanh toán hóa đơn, thanh toán mua bán hàng hóa, thanh toán trong thương mại điện tử, thanh toán không tiếp xúc, thanh toán bằng thiết bị di động và thanh toán tức thời. Sự đa dạng hóa này cần dựa trên nhu cầu thực tế của từng nhóm khách hàng, từng lĩnh vực kinh doanh và từng giai đoạn trong hành trình sử dụng dịch vụ. Quá trình phát triển dịch vụ vì thế phải chuyển từ cách tiếp cận thiên về sản phẩm sang cách tiếp cận lấy khách hàng làm trung tâm, trong đó dữ liệu giao dịch và dữ liệu hành vi được sử dụng để nhận diện nhu cầu, cá nhân hóa giải pháp và rút ngắn thời gian đưa dịch vụ mới ra thị trường. Các nghiên cứu về CĐS ngân hàng cho thấy dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, nền tảng số và khả năng hợp tác với các doanh nghiệp công nghệ tài chính là những yếu tố quan trọng giúp ngân hàng đổi mới mô hình cung ứng và nâng cao khả năng đáp ứng nhu cầu thị trường (Osei và cộng sự, 2023).
Thứ hai, năng lực cung ứng phụ thuộc trực tiếp vào mức độ hiện đại, khả năng mở rộng và tính liên thông của hạ tầng công nghệ. Ngân hàng cần phát triển hệ thống ngân hàng lõi có khả năng xử lý khối lượng giao dịch lớn, kiến trúc công nghệ linh hoạt, kho dữ liệu tập trung, giao diện kết nối mở và cơ chế xử lý giao dịch theo thời gian thực. Khả năng liên thông giữa hệ thống nội bộ của ngân hàng với tổ chức chuyển mạch, đơn vị chấp nhận thanh toán, doanh nghiệp công nghệ tài chính, sàn thương mại điện tử và cơ quan cung ứng dịch vụ công tạo điều kiện mở rộng hệ sinh thái thanh toán. Trong bối cảnh đó, chuẩn hóa dữ liệu và quy trình kết nối có ý nghĩa đặc biệt quan trọng vì giúp giảm chi phí tích hợp, bảo đảm tính nhất quán của thông tin và hỗ trợ phát triển dịch vụ với tốc độ nhanh hơn. Các nghiên cứu về CĐS cho thấy quá trình này không chỉ liên quan đến việc áp dụng công nghệ riêng lẻ mà còn đòi hỏi tái thiết kế quy trình, tăng cường tích hợp nền tảng, phát triển văn hóa tổ chức số và đổi mới phương thức tạo lập giá trị (Farmakis và cộng sự, 2025; Kitsios và cộng sự, 2021).
Thứ ba, bên cạnh nguồn lực công nghệ, nâng cao năng lực cung ứng còn đòi hỏi phát triển nguồn nhân lực số và năng lực quản trị đổi mới. Đội ngũ nhân sự cần có khả năng hiểu biết đồng thời về hoạt động thanh toán, hành vi khách hàng, phân tích dữ liệu, quản trị công nghệ và kiểm soát rủi ro. Ngân hàng cũng cần tổ chức các nhóm làm việc liên chức năng để rút ngắn khoảng cách giữa bộ phận kinh doanh, công nghệ, quản trị rủi ro và chăm sóc khách hàng. Cơ cấu tổ chức linh hoạt giúp ngân hàng thử nghiệm dịch vụ trong phạm vi kiểm soát, nhanh chóng tiếp nhận phản hồi và điều chỉnh sản phẩm trước khi triển khai trên diện rộng. Các năng lực tiếp cận trực tuyến, cộng tác trực tuyến, ra quyết định dựa trên dữ liệu và tái lập trình thuật toán giúp tổ chức nâng cao khả năng thích ứng trước biến động và duy trì hoạt động trong điều kiện gián đoạn (Browder và cộng sự, 2024).
Thứ tư, năng lực cung ứng phải bao gồm khả năng bảo đảm chất lượng, an toàn và độ tin cậy của dịch vụ. Một dịch vụ thanh toán chỉ tạo ra giá trị khi giao dịch được thực hiện chính xác, nhanh chóng, bảo mật và có khả năng truy xuất. Do đó, ngân hàng cần tích hợp quản trị rủi ro ngay từ khâu thiết kế dịch vụ, áp dụng xác thực phù hợp với mức độ rủi ro, mã hóa dữ liệu, giám sát giao dịch bất thường và xây dựng phương án duy trì hoạt động liên tục. Chất lượng cung ứng còn được phản ánh qua tính thân thiện của giao diện, khả năng phản hồi, mức độ cá nhân hóa, độ tin cậy và tính bảo mật của hệ thống. Đây là những thành phần có ảnh hưởng rõ rệt đến sự hài lòng của khách hàng sử dụng ngân hàng điện tử (Chauhan và cộng sự, 2022).
Mở rộng độ bao phủ kênh phân phối dịch vụ thanh toán điện tử
Mở rộng độ bao phủ kênh phân phối dịch vụ TTĐT là quá trình ngân hàng gia tăng số lượng, phạm vi và khả năng tiếp cận của các điểm giao tiếp mà qua đó khách hàng có thể khởi tạo, thực hiện và kiểm soát giao dịch thanh toán. Độ bao phủ không chỉ được xác định theo phạm vi địa lý mà còn bao gồm độ bao phủ về nhóm khách hàng, thời gian phục vụ, loại thiết bị, tình huống tiêu dùng và mức độ kết nối với các hệ sinh thái kinh tế số.
Trên phương diện địa lý, ngân hàng cần đưa dịch vụ TTĐT đến cả khu vực đô thị, nông thôn và những địa bàn có mạng lưới chi nhánh hạn chế. Các kênh như ứng dụng ngân hàng trên thiết bị di động, ngân hàng trực tuyến, thiết bị chấp nhận thanh toán, mã phản hồi nhanh và ngân hàng đại lý giúp giảm sự phụ thuộc vào điểm giao dịch vật lý. Việc mở rộng này góp phần giảm chi phí tiếp cận dịch vụ, khắc phục trở ngại về khoảng cách và tạo điều kiện cho các nhóm khách hàng chưa được phục vụ đầy đủ tham gia hệ thống tài chính chính thức. Nghiên cứu tại các nền kinh tế đang phát triển cho thấy, sự phát triển công nghệ tài chính có quan hệ tích cực với khả năng tiếp cận và mức độ sử dụng dịch vụ tài chính (Mashoene và cộng sự, 2025; Menza và cộng sự, 2024).
Trên phương diện tổ chức kênh, mở rộng độ bao phủ không nên được hiểu là phát triển các kênh riêng lẻ không có sự kết nối. Ngân hàng cần hướng đến hệ thống kênh tích hợp, trong đó khách hàng có thể bắt đầu giao dịch trên một kênh và hoàn tất hoặc nhận hỗ trợ trên một kênh khác mà không phải khai báo lại toàn bộ thông tin. Sự nhất quán về dữ liệu, giao diện, quy trình, trạng thái giao dịch và chính sách phục vụ giữa các kênh là điều kiện để hình thành trải nghiệm liền mạch. Tổng quan của Gerea và cộng sự (2021) cho thấy, quản trị trải nghiệm đa kênh đòi hỏi tổ chức phải đặt khách hàng ở vị trí trung tâm, tích hợp các điểm tiếp xúc và phối hợp các bộ phận chức năng trong toàn bộ hành trình khách hàng.
Mở rộng độ bao phủ còn được thể hiện qua khả năng thâm nhập vào các tình huống thanh toán khác nhau. Dịch vụ của ngân hàng cần hiện diện tại cửa hàng bán lẻ, cơ sở giáo dục, bệnh viện, đơn vị vận tải, cơ quan hành chính, nền tảng thương mại điện tử và hệ thống cung ứng dịch vụ thiết yếu. Điều này đòi hỏi ngân hàng phát triển mạng lưới đơn vị chấp nhận thanh toán và thiết lập quan hệ hợp tác với nhiều chủ thể trong hệ sinh thái. Công nghệ giao diện kết nối mở và chuẩn dữ liệu thống nhất cho phép ngân hàng tích hợp dịch vụ thanh toán vào quy trình kinh doanh của đối tác, qua đó đưa chức năng thanh toán đến gần thời điểm phát sinh nhu cầu của khách hàng. Mặc dù số lượng kênh có vai trò quan trọng, chất lượng kết nối giữa các kênh mới là yếu tố quyết định giá trị của độ bao phủ. Nghiên cứu về trải nghiệm đa kênh chỉ ra rằng tính nhất quán và tính liền mạch cần được cải thiện đồng thời để nâng cao trải nghiệm khách hàng. Việc tích hợp dữ liệu thanh toán, thông tin khách hàng và khả năng tương tác linh hoạt giữa các kênh có liên hệ tích cực với sự hài lòng của người sử dụng (Gao vàJiang, 2024; Moreno Menéndez và cộng sự, 2025).
Tăng trưởng mức độ sử dụng thanh toán điện tử của khách hàng
Tăng trưởng mức độ sử dụng TTĐT của khách hàng là quá trình ngân hàng thương mại mở rộng số lượng người sử dụng, gia tăng tần suất giao dịch, nâng cao giá trị giao dịch và thúc đẩy khách hàng sử dụng dịch vụ một cách thường xuyên, liên tục. Nội dung này cần được phân biệt với việc gia tăng số lượng khách hàng đăng ký dịch vụ. Đăng ký chỉ phản ánh khả năng tiếp cận ban đầu, trong khi phát triển thực chất phải được thể hiện bằng hành vi sử dụng, mức độ gắn kết và khả năng duy trì sử dụng theo thời gian.
Ở giai đoạn hình thành ý định sử dụng, ngân hàng cần làm rõ lợi ích của TTĐT so với tiền mặt hoặc giao dịch dựa trên chứng từ giấy. Lợi ích đó có thể được biểu hiện qua tốc độ giao dịch, sự thuận tiện, khả năng thực hiện thanh toán không phụ thuộc vào thời gian và địa điểm, khả năng kiểm soát chi tiêu và giảm chi phí giao dịch. Đồng thời, quy trình đăng ký, xác thực, chuyển tiền và xử lý sai sót phải được đơn giản hóa để giảm nỗ lực nhận thức của khách hàng. Nghiên cứu của Haritha cho thấy tính hữu ích cảm nhận, tính dễ sử dụng, điều kiện hỗ trợ và niềm tin có vai trò đáng kể đối với mức độ sẵn sàng và ý định sử dụng thanh toán di động (Haritha, 2023).
Tuy nhiên, ý định sử dụng chưa đồng nghĩa với sử dụng thực tế. Để chuyển hóa ý định thành hành vi, ngân hàng cần bảo đảm khách hàng có đủ điều kiện tiếp cận dịch vụ, bao gồm thiết bị phù hợp, kết nối mạng, kiến thức tài chính số và khả năng nhận hỗ trợ khi gặp sự cố. Hoạt động hướng dẫn cần được thiết kế phù hợp với sự khác biệt về độ tuổi, thu nhập, nghề nghiệp, nơi cư trú và trình độ sử dụng công nghệ. Nghiên cứu tại Braxin cho thấy tuổi và thu nhập làm thay đổi tác động của kỳ vọng hiệu quả, chi phí và rủi ro cảm nhận đối với ý định sử dụng thanh toán di động. Điều này cho thấy chiến lược phát triển người dùng cần được phân đoạn thay vì áp dụng một phương thức truyền thông chung cho toàn bộ khách hàng (Abegao Neto và Figueiredo, 2023).
Tăng trưởng mức độ sử dụng còn phụ thuộc vào khả năng xây dựng niềm tin và giảm thiểu rủi ro cảm nhận. Khách hàng có thể từ chối hoặc hạn chế TTĐT khi lo ngại về gian lận, mất dữ liệu, giao dịch sai hoặc khó khăn trong khiếu nại. Vì vậy, ngân hàng cần minh bạch hóa điều kiện sử dụng, biểu phí, giới hạn trách nhiệm, quy trình tra soát và cơ chế bồi hoàn. Đồng thời, các cảnh báo rủi ro phải rõ ràng nhưng không làm gia tăng quá mức cảm giác bất an. Chất lượng dịch vụ, tính hữu ích và thái độ tích cực đối với công nghệ đã được xác định là những yếu tố thúc đẩy sự chấp nhận bền vững đối với dịch vụ tài chính di động (Isiaku và cộng sự, 2024).
Ở giai đoạn sau chấp nhận, mục tiêu của ngân hàng là chuyển khách hàng từ sử dụng thử sang sử dụng thường xuyên và ưu tiên TTĐT trong các giao dịch hằng ngày. Điều này đòi hỏi ngân hàng phải mở rộng tình huống sử dụng, duy trì độ ổn định của dịch vụ, cá nhân hóa ưu đãi và tạo ra trải nghiệm nhất quán. Cơ chế khuyến khích có thể hỗ trợ kích hoạt hành vi ban đầu, nhưng mức độ sử dụng lâu dài phải dựa trên giá trị thực tế, sự hài lòng và niềm tin. Nghiên cứu đối với người sử dụng ví điện tử tại Việt Nam cho thấy sự hài lòng, thái độ, cảm nhận về tính dễ sử dụng và các yếu tố tạo hứng thú có ảnh hưởng đến ý định tiếp tục sử dụng (Rahman và cộng sự, 2024).
Tăng trưởng mức độ sử dụng cũng có ý nghĩa mở rộng tài chính toàn diện khi dịch vụ được thiết kế phù hợp với nhóm khách hàng ở khu vực nông thôn, khách hàng có thu nhập thấp và những người trước đây ít sử dụng dịch vụ ngân hàng. Bằng chứng thực nghiệm cho thấy, ngân hàng di động, ngân hàng đại lý, máy rút tiền tự động và thiết bị chấp nhận thanh toán có tác động tích cực đến tài chính toàn diện. Tuy nhiên, hiệu quả mở rộng sử dụng còn phụ thuộc vào hiểu biết tài chính số, điều kiện kinh tế và khả năng tiếp cận hạ tầng của khách hàng (Menza và cộng sự, 2024). Theo đó, tăng trưởng mức độ sử dụng có thể được phản ánh qua số lượng khách hàng hoạt động, tỷ lệ khách hàng phát sinh giao dịch, số lượng và giá trị giao dịch bình quân, tần suất sử dụng, tỷ lệ tiếp tục sử dụng, mức độ đa dạng của tình huống thanh toán và tỷ trọng TTĐT trong tổng giao dịch của khách hàng.
Cải thiện hiệu quả vận hành của hệ thống thanh toán điện tử của ngân hàng thương mại
Một là, cải thiện hiệu quả vận hành được thực hiện thông qua chuẩn hóa, số hóa và tự động hóa quy trình. Các hoạt động tiếp nhận yêu cầu, xác thực, định tuyến giao dịch, đối chiếu, quyết toán, phát hiện bất thường, tra soát và lập báo cáo cần được kết nối trong một luồng xử lý thống nhất. Tự động hóa giúp giảm thao tác thủ công, hạn chế sai sót nhập liệu và nâng cao khả năng xử lý khối lượng giao dịch lớn. Tuy nhiên, hiệu quả không hình thành từ việc áp dụng công nghệ riêng lẻ, mà phụ thuộc vào mức độ công nghệ được tích hợp vào toàn bộ hệ sinh thái thanh toán. Nghiên cứu của Saroy và cộng sự (2023) cho thấy, việc ứng dụng công nghệ thanh toán số có tác động tích cực đến hiệu quả chi phí của ngân hàng, đặc biệt khi công nghệ được triển khai đồng bộ thay vì áp dụng từng phần rời rạc.
Hai là, hiệu quả vận hành được thể hiện qua khả năng xử lý giao dịch nhanh chóng và chính xác. Ngân hàng cần giảm thời gian phản hồi, tăng tỷ lệ giao dịch thành công ngay từ lần xử lý đầu tiên và hạn chế giao dịch bị treo, bị hoàn trả hoặc phải can thiệp thủ công. Việc xử lý theo thời gian thực tạo ra giá trị cho khách hàng nhưng đồng thời đòi hỏi hệ thống phải có khả năng cân bằng tải, quản lý dung lượng và giám sát liên tục. Do đó, ngân hàng cần dự báo khối lượng giao dịch, chủ động mở rộng năng lực xử lý và thiết lập cảnh báo sớm khi hệ thống có dấu hiệu suy giảm hiệu suất.
Ba là, hiệu quả vận hành phải được xem xét cùng với hiệu quả chi phí. Ngân hàng cần giảm chi phí bình quân trên mỗi giao dịch thông qua kinh tế theo quy mô, dùng chung hạ tầng, tối ưu hóa tài nguyên điện toán và giảm sự phụ thuộc vào quy trình giấy. Tuy nhiên, giảm chi phí không nên được thực hiện bằng cách cắt giảm các nguồn lực bảo đảm an toàn hoặc làm suy giảm chất lượng dịch vụ. Nghiên cứu về hiệu quả vận hành số trong ngân hàng cho thấy, việc đánh giá không thể chỉ dựa trên chi phí và doanh thu truyền thống mà cần bổ sung mức độ tự động hóa, khả năng mở rộng của giải pháp và mức độ phù hợp giữa công nghệ với mục tiêu chiến lược (Bueno và cộng sự, 2026).
Bốn là, cải thiện hiệu quả vận hành bao hàm yêu cầu tăng cường độ tin cậy và khả năng phục hồi của hệ thống. Khi giao dịch thanh toán được xử lý trên các mạng lưới có tính kết nối cao, sự cố tại một thành phần có thể lan truyền và ảnh hưởng đến nhiều dịch vụ. Ngân hàng cần xây dựng hệ thống dự phòng, sao lưu dữ liệu, phân vùng rủi ro, kiểm thử khả năng chịu tải và duy trì kế hoạch ứng phó sự cố. Khả năng phục hồi số còn đòi hỏi ngân hàng xác định rõ trách nhiệm của từng bộ phận, phối hợp với đối tác an ninh và thường xuyên đánh giá hiệu quả của các biện pháp kiểm soát. Nghiên cứu về khả năng phục hồi tổ chức cho thấy, năng lực tiếp cận trực tuyến, cộng tác trực tuyến và ra quyết định dựa trên dữ liệu giúp doanh nghiệp thích ứng nhanh hơn trước các gián đoạn không được dự báo trong kế hoạch truyền thống (Browder và cộng sự, 2024).
Năm là, hiệu quả vận hành phải gắn với quản trị rủi ro gian lận và an ninh mạng. Hệ thống cần có khả năng nhận diện giao dịch bất thường, xác lập mức độ rủi ro theo thời gian thực và áp dụng biện pháp xác thực tương ứng. Các chỉ tiêu về tốc độ xử lý sẽ không phản ánh đầy đủ hiệu quả nếu tốc độ cao đi kèm với tỷ lệ gian lận, khiếu nại hoặc tổn thất tăng. Do đó, ngân hàng cần cân bằng giữa yêu cầu thuận tiện và yêu cầu kiểm soát, đồng thời xem chi phí phòng ngừa rủi ro là một bộ phận của đầu tư bảo đảm hiệu quả bền vững. Rủi ro an ninh mạng có tính hệ thống và có thể lan truyền qua các kết nối, vì vậy các biện pháp kiểm soát cần được thiết kế trên cả phương diện bảo mật của từng thành phần và cấu trúc liên kết của toàn mạng lưới (Awiszus và cộng sự, 2024).
KẾT LUẬN
Như vậy, 4 nội dung phát triển TTĐT của ngân hàng thương mại nêu trên có quan hệ chặt chẽ và tạo thành một chuỗi chuyển hóa trong một chỉnh thể thống nhất. Nâng cao năng lực cung ứng tạo nền tảng nguồn lực và công nghệ, khả năng thiết kế, triển khai để ngân hàng phát triển dịch vụ. Mở rộng độ bao phủ kênh đưa dịch vụ đến nhiều khách hàng và nhiều tình huống thanh toán hơn. Tăng trưởng mức độ sử dụng chuyển khả năng tiếp cận thành hành vi giao dịch thực tế. Cải thiện hiệu quả vận hành bảo đảm sự tăng trưởng được duy trì với chi phí hợp lý, chất lượng ổn định và rủi ro trong giới hạn kiểm soát. Việc xem xét đồng thời 4 nội dung giúp ngân hàng thương mại chuyển từ tư duy quản trị thiên về quy mô sang tư duy quản trị chất lượng phát triển. Thay vì chỉ quan tâm đến số lượng khách hàng, số lượng giao dịch và giá trị thanh toán, ngân hàng có thể đánh giá đầy đủ khả năng huy động và chuyển hóa nguồn lực, mức độ hiện diện của dịch vụ, chiều sâu sử dụng của khách hàng và hiệu quả thực tế của hệ thống. Cách nhìn này cho phép nhận diện những trạng thái phát triển chưa cân đối, chẳng hạn năng lực công nghệ được đầu tư lớn nhưng mức độ sử dụng còn thấp, độ bao phủ rộng nhưng thiếu liên thông, hoặc giao dịch tăng nhanh trong khi chi phí và rủi ro cũng gia tăng. Trên cơ sở đó, ngân hàng có thể xác định đúng ưu tiên, phân bổ nguồn lực hợp lý và xây dựng hệ thống chỉ tiêu quản trị phù hợp, qua đó bảo đảm phát triển TTĐT vừa mở rộng về quy mô, vừa cải thiện về chất lượng, an toàn và tính bền vững.
Tài liệu tham khảo:
1. Abegão Neto, F. L., & Figueiredo, J. C. B. de. (2023). Effects of age and income moderation on adoption of mobile payments in Brazil. Innovation & Management Review, 20(4), 353-364. https://doi.org/10.1108/INMR-06-2021-0109
2. Alsobai, B., & Aassouli, D. (2025). Assessing digital transformation strategies in retail banks: A global perspective. Journal of Risk and Financial Management, 18(12), 710.
3. Awiszus, K., Bell, Y., Lüttringhaus, J., Svindland, G., Voß, A., & Weber, S. (2024). Building resilience in cybersecurity: An artificial lab approach. Journal of Risk and Insurance, 91(3), 753-800. https://doi.org/10.1111/jori.12450
4. Browder, R. E., Dwyer, S. M., & Koch, H. (2024). Upgrading adaptation: How digital transformation promotes organizational resilience. Strategic Entrepreneurship Journal, 18(1), 128-164. https://doi.org/10.1002/sej.1483
5. Bueno, L. A., Sigahi, T. F. A. C., Rampasso, I. S., Moraes, G. H. S. M. de, & Anholon, R. (2026). Conceptualizing and measuring operational efficiency in the context of digital transformation: A Delphi study in the Brazilian banking sector. The TQM Journal, https://doi.org/10.1108/TQM-04-2025-0256
6. Chauhan, S., Akhtar, A., & Gupta, A. (2022). Customer experience in digital banking: A review and future research directions. International Journal of Quality and Service Sciences, 14(2), 311-348.
7. Farmakis, T., Doukidis, G., Pramatari, K., & Krasonikolakis, I. (2025). Digital transformation, digital organisational culture and business model innovation: Evidence from trade, service and manufacturing firms in Greece. EuroMed Journal of Business. Advance online publication. https://doi.org/10.1108/EMJB-06-2025-0220
8. Gao, W., & Jiang, N. (2024). Demystifying the combined effect of consistency and seamlessness on the omnichannel customer experience: A polynomial regression analysis. Journal of Theoretical and Applied Electronic Commerce Research, 19(1), 232-248. https://doi.org/10.3390/jtaer19010013
9. Gerea, C., Gonzalez-Lopez, F., & Herskovic, V. (2021). Omnichannel customer experience and management: An integrative review and research agenda. Sustainability, 13(5), 2824. https://doi.org/10.3390/su13052824
10. Ha, D., Le, P., & Nguyen, D. K. (2024). Financial inclusion and fintech: A state of the art systematic literature review. Financial Innovation.
11. Haritha, P. H. (2023). Mobile payment service adoption: Understanding customers for an application of emerging financial technology. Information and Computer Security, 31(2), 145-171. https://doi.org/10.1108/ICS-04-2022-0058
12. Isiaku, L., Muhammad, A. S., Oluwajana, D., & Kwala, A. (2024). Making mobile financial services stick: An empirical investigation into user attitudes and intentions for sustainable adoption. Journal of Innovative Digital Transformation, 1(2), 118-138. https://doi.org/10.1108/JIDT-01-2024-0001
13. Khando, K., Islam, M. S., & Gao, S. (2023). The emerging technologies of digital payments and associated challenges: A systematic literature review. Future Internet, 15(1), 21.
14. Kim, M., Zoo, H., Lee, H., & Kang, J. (2018). Mobile financial services, financial inclusion, and development: A systematic review of academic literature. The Electronic Journal of Information Systems in Developing Countries, 84(5), e12044.
15. Kitsios, F., Giatsidis, I., & Kamariotou, M. (2021). Digital transformation and strategy in the banking sector: Evaluating the acceptance rate of e-services. Journal of Open Innovation: Technology, Market, and Complexity, 7(3), Article 204. https://doi.org/10.3390/joitmc7030204.
16. Lee, J. M., & Kim, H. J. (2020). Determinants of adoption and continuance intentions toward Internet only banks. International Journal of Bank Marketing, 38(4), 843-865.
17. Mashoene, M., Tweneboah, G., & Schaling, E. (2025). FinTech and financial inclusion in emerging and developing economies: A system GMM model. Cogent Social Sciences, 11(1), 2491701.
18. Mbama, C. I., & Ezepue, P. O. (2018). Digital banking, customer experience and bank financial performance. International Journal of Bank Marketing, 36(2), 230-255.
19. Menza, M., Jerene, W., & Oumer, M. (2024). The effect of financial technology on financial inclusion in Ethiopia during the digital economy era. Cogent Social Sciences, 10(1), 2309000.
20. Moreno-Menéndez, F. M., Zacarías-Rodríguez, V. E., Zacarías-Vallejos, S. R., González-Prida, V., Torres-Quillatupa, P. E., Romero-Girón, H., Vía y Rada-Vittes, J. F., & Huaynate-Espejo, L. Á. (2025). Enhancing customer quality of experience through omnichannel digital strategies: Evidence from a service environment in an emerging context. Future Internet, 17(6), 240. https://doi.org/10.3390/fi17060240
21. Osei, L. K., Cherkasova, Y., & Oware, K. M. (2023). Unlocking the full potential of digital transformation in banking: A bibliometric review and emerging trend. Future Business Journal. 9(1).
22. Pokhrel, L., & K.C., A. (2024). Mobile banking service quality and continuance intention: Mediating role of satisfaction. International Journal of Bank Marketing, 42(3), 389-413.
23. Raman, P., & Aashish, K. (2021). To continue or not to continue: A structural analysis of antecedents of mobile payment systems in India. International Journal of Bank Marketing, 39(2), 242-271.
24. Ramayanti, R., Rachmawati, N. A., Azhar, Z., & Nik Azman, N. H. (2026). Factors influencing digital payment behavior: A meta analysis. Digital Transformation and Society, 5(3), 259-280.
25. Rahman, S. ur, Nguyen-Viet, B., Nguyen, Y. T. H., & Kamran, S. (2024). Promoting fintech: Driving developing country consumers’ mobile wallet use through gamification and trust. International Journal of Bank Marketing, 42(5), 841-869. https://doi.org/10.1108/IJBM-01-2023-0033
26. Saroy, R., Jain, P., Awasthy, S., & Dhal, S. C. (2023). Impact of digital payment adoption on Indian banking sector efficiency. Journal of Banking and Financial Technology. DOI:10.1007/s42786-023-00047-2
27. Shahen, A. M., & Sharaf, M. F. (2025). The role of digital payment technologies in promoting financial inclusion: A systematic literature review. FinTech, 4(4), 59.
28. Tan, K. L., Leong, C. M., & Richter, N. F. (2025). Navigating trust in mobile payments: Using necessary condition analysis to identify must have factors for user acceptance. International Journal of Human Computer Interaction, 41(5), 3325-3339.
| Ngày nhận bài: 29/9/2026; Ngày hoàn thiện biên tập: 29/10/2026; Ngày duyệt đăng: 16/11/2026 |
Các tin khác
Tăng trưởng dựa vào hạ tầng: Lý luận, thực tiễn và hàm ý chính sách cho Việt Nam
Sự tham gia của cộng đồng và phát triển du lịch tái sinh tại Việt Nam: Kết quả phân tích trắc lượng thư mục
Ảnh hưởng của giá trị thương hiệu, niềm tin thương hiệu đến ý định sử dụng dịch vụ khám chữa bệnh tại Bệnh viện Đại học Phenikaa
Tác động của chất lượng dịch vụ đến lòng trung thành của khách hàng tại Công ty TNHH Xây dựng và Sản xuất kết cấu thép Hợp Phát: Vai trò trung gian của sự hài lòng
Tác động của hóa đơn điện tử đến công tác kế toán và quản lý thuế tại Việt Nam
Lựa chọn ngành đào tạo đại học trong mối quan hệ với kỳ vọng thị trường lao động và chuyển đổi số: Nghiên cứu tại tỉnh Nghệ An
Mô hình các yếu tố ảnh hưởng đến ý định chấp nhận xe điện và sử dụng các dịch vụ số trong hệ sinh thái xe điện của người tiêu dùng tại Hà Nội
Năng lực kế toán quản trị số trong ngành khách sạn Việt Nam: Vai trò đối với quá trình ra quyết định quản trị
Phụ thuộc AI và mức độ thực hiện tư duy phản biện của sinh viên Kế toán - Kiểm toán