Kế toán tài sản mã hóa và xu hướng phát triển của nghề kế toán trong nền kinh tế số

TS. Nguyễn Thị Thanh Ngà

Trường Đại học Kinh tế và Quản trị kinh doanh, Đại học Thái Nguyên

Email: [email protected]

Tóm tắt

Sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế số, công nghệ Blockchain và thị trường tài sản mã hóa đang tạo ra những thay đổi đáng kể đối với hoạt động kế toán và nghề kế toán trên phạm vi toàn cầu. Tại Việt Nam, việc ban hành các quy định thí điểm thị trường tài sản mã hóa và hướng dẫn kê khai, nộp thuế đối với các giao dịch tài sản mã hóa trong năm 2026 đã mở ra yêu cầu mới đối với công tác kế toán trong việc ghi nhận, đo lường, trình bày và kiểm soát các giao dịch liên quan đến tài sản số. Bài viết phân tích những vấn đề lý luận về kế toán tài sản mã hóa, đánh giá tác động của sự phát triển tài sản số đối với nghề kế toán trong nền kinh tế số; đồng thời đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao năng lực của đội ngũ kế toán và hoàn thiện hệ thống kế toán đáp ứng yêu cầu quản lý trong giai đoạn mới.

Từ khóa: Tài sản mã hóa, kế toán số, Blockchain, nghề kế toán, nền kinh tế số

Abstract

The emergence of blockchain technology, digital assets, and the expanding digital economy has fundamentally transformed business operations and financial reporting practices, posing new challenges for the accounting profession. In Viet Nam, recent developments in the regulatory framework for crypto-assets, including pilot mechanisms for the crypto-asset market and tax administration guidelines for crypto-asset transactions issued in 2026, have increased the demand for appropriate accounting treatments of digital assets. This paper explores key theoretical issues related to the accounting of crypto-assets and examines the implications of digital asset growth for the accounting profession in the digital era. The analysis highlights challenges associated with asset recognition, valuation, disclosure, internal control, and regulatory compliance. Based on the findings, the study proposes several solutions to strengthen accountants’ professional competencies, promote digital skills development, and improve the accounting framework to better support governance and oversight requirements in an increasingly digitalized economy.

Keywords: Crypto-assets, digital accounting, blockchain technology, accounting profession, digital economy

ĐẶT VẤN ĐỀ

Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang làm thay đổi sâu sắc phương thức sản xuất, kinh doanh và quản lý của các tổ chức trên toàn thế giới. Sự phát triển của công nghệ chuỗi khối (Blockchain), trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) và điện toán đám mây (Cloud computing) đã thúc đẩy sự hình thành của nền kinh tế số với nhiều loại tài sản mới, trong đó có tài sản mã hóa. Tại Việt Nam, Nghị quyết số 05/2025/NQ-CP về triển khai thí điểm thị trường tài sản mã hóa (Chính phủ, 2025) và Thông tư số 41/2026/TT-BTC hướng dẫn kê khai, khấu trừ, nộp thuế và quyết toán thuế đối với tài sản mã hóa (Bộ Tài chính, 2026) đã đánh dấu bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện khung pháp lý đối với loại tài sản mới này. Điều đó đòi hỏi hệ thống kế toán phải có khả năng ghi nhận, theo dõi và cung cấp thông tin đáng tin cậy về các giao dịch tài sản mã hóa phục vụ nhu cầu quản lý và ra quyết định. Bên cạnh đó, nếu trước đây công việc kế toán chủ yếu tập trung vào ghi chép và xử lý dữ liệu, thì trong nền kinh tế số, kế toán dần chuyển sang vai trò phân tích dữ liệu, quản trị rủi ro, tư vấn tài chính và bảo đảm tính minh bạch của thông tin. Vì vậy, nghiên cứu kế toán tài sản mã hóa và xu hướng phát triển của nghề kế toán trong nền kinh tế số có ý nghĩa quan trọng cả về lý luận và thực tiễn.

TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU

Sự hình thành và phát triển của kế toán tài sản mã hóa

Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ Blockchain đã tạo ra nhiều loại tài sản số mới như tiền mã hóa, token tiện ích, token chứng khoán và các tài sản số khác. Mặc dù chưa có một chuẩn mực kế toán quốc tế riêng dành cho tài sản mã hóa, các doanh nghiệp hiện đang áp dụng các quy định hiện hành của Chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế để ghi nhận và trình bày các loại tài sản này.

Ủy ban Diễn giải Chuẩn mực Báo cáo tài chính quốc tế (IFRS Interpretations Committee, 2019) cho rằng tiền mã hóa không đáp ứng định nghĩa tiền mặt hoặc công cụ tài chính theo các chuẩn mực hiện hành. Trong nhiều trường hợp, tài sản mã hóa được ghi nhận là tài sản vô hình theo IAS 38 hoặc hàng tồn kho theo IAS 2 tùy thuộc vào mục đích nắm giữ của doanh nghiệp.

Tại Việt Nam, việc ban hành Nghị quyết số 05/2025/NQ-CP và Thông tư số 41/2026/TT-BTC đã tạo cơ sở pháp lý bước đầu cho hoạt động quản lý và hạch toán các giao dịch liên quan đến tài sản mã hóa. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với nghề kế toán trong việc nghiên cứu và hoàn thiện phương pháp ghi nhận, đo lường và công bố thông tin đối với loại tài sản mới này.

Vai trò của kế toán trong quản lý tài sản mã hóa

Sự xuất hiện của tài sản mã hóa đã mở rộng phạm vi hoạt động của kế toán trong doanh nghiệp hiện đại. Không chỉ dừng lại ở việc ghi nhận các giao dịch truyền thống, kế toán còn phải tham gia sâu hơn vào quá trình xác định giá trị hợp lý, đánh giá rủi ro và kiểm soát các giao dịch phát sinh trên nền tảng Blockchain. Điều này đòi hỏi kế toán viên phải có hiểu biết không chỉ về chuẩn mực kế toán mà còn phải có hiểu biết về đặc điểm vận hành của tài sản số và công nghệ chuỗi khối, cụ thể:

Kế toán đóng vai trò ghi nhận và đo lường tài sản mã hóa. Do giá trị của các loại tài sản này biến động mạnh theo thời gian thực và chịu ảnh hưởng của yếu tố thị trường toàn cầu, việc lựa chọn phương pháp kế toán phù hợp như giá gốc, giá trị hợp lý hay ghi nhận tổn thất suy giảm trở thành vấn đề quan trọng trong việc lập và trình bày báo cáo tài chính. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến tính trung thực và độ tin cậy của thông tin tài chính doanh nghiệp.

Hỗ trợ kiểm soát rủi ro liên quan đến tài sản số. Các rủi ro phổ biến bao gồm rủi ro công nghệ, rủi ro an ninh mạng, rủi ro pháp lý, rủi ro thanh khoản và rủi ro gian lận trong giao dịch. Thông qua hệ thống thông tin kế toán và kiểm soát nội bộ, kế toán cung cấp dữ liệu kịp thời giúp doanh nghiệp nhận diện, đo lường và xây dựng các biện pháp quản trị rủi ro hiệu quả hơn trong môi trường số hóa.

Góp phần nâng cao tính minh bạch của thị trường tài sản mã hóa. Việc cung cấp thông tin tài chính đầy đủ, nhất quán và đáng tin cậy giúp nhà đầu tư đánh giá chính xác giá trị thực của doanh nghiệp, từ đó giảm thiểu bất cân xứng thông tin giữa các bên tham gia thị trường. Đồng thời, tính minh bạch cũng góp phần tăng cường niềm tin của nhà đầu tư và thúc đẩy sự phát triển bền vững của thị trường tài sản số trong dài hạn.

Xu hướng phát triển của nghề kế toán trong nền kinh tế số

Sự phát triển của tài sản mã hóa chỉ là một phần trong quá trình chuyển đổi số toàn diện của nghề kế toán. Những công nghệ mới như AI, Big Data, Cloud computing và Blockchain đang làm thay đổi sâu sắc phương thức thu thập, xử lý và cung cấp thông tin kế toán. Trong bối cảnh đó, vai trò của kế toán viên không còn giới hạn ở việc ghi nhận và báo cáo các giao dịch tài chính mà đang mở rộng sang các hoạt động phân tích dữ liệu, tư vấn quản trị và hỗ trợ ra quyết định chiến lược. Theo Toumeh (2024), sự xuất hiện của các công cụ AI thế hệ mới, đặc biệt là các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs), đang tạo ra những thay đổi đáng kể trong hoạt động kế toán thông qua việc tự động hóa nhiều quy trình xử lý thông tin và nâng cao khả năng phân tích dữ liệu tài chính, cụ thể:

Nghề kế toán đang chuyển dịch từ chức năng ghi chép sang chức năng phân tích và tư vấn. Các công việc mang tính lặp lại như nhập liệu, đối chiếu chứng từ và lập báo cáo định kỳ ngày càng được tự động hóa nhờ các hệ thống thông tin kế toán thông minh. Điều này cho phép kế toán viên dành nhiều thời gian hơn cho việc phân tích dữ liệu, dự báo xu hướng tài chính, đánh giá hiệu quả hoạt động và tham gia vào quá trình hoạch định chiến lược của doanh nghiệp. Nghiên cứu của Mgammal (2024) cho thấy việc ứng dụng AI có tác động tích cực đến hiệu quả của các quy trình kế toán, đồng thời góp phần nâng cao chất lượng thông tin phục vụ quản trị và ra quyết định. Nhu cầu về kỹ năng công nghệ và năng lực số của kế toán viên ngày càng gia tăng. Trong môi trường kinh doanh số hóa, người làm kế toán không chỉ cần nắm vững kiến thức chuyên môn về kế toán, tài chính và kiểm toán mà còn phải có khả năng khai thác dữ liệu, sử dụng các công cụ phân tích và hiểu biết về các công nghệ mới như AI, blockchain và điện toán đám mây. Theo nghiên cứu của Tiron-Tudor và cộng sự (2025), thị trường lao động kế toán đang có nhu cầu ngày càng lớn đối với các kỹ năng liên quan đến phân tích dữ liệu, AI và công nghệ số. Điều này đặt ra yêu cầu đổi mới chương trình đào tạo kế toán theo hướng tích hợp giữa kiến thức chuyên môn và năng lực công nghệ nhằm đáp ứng nhu cầu của doanh nghiệp trong thời đại số.

Mô hình kế toán thời gian thực (real-time accounting) đang trở thành xu hướng phát triển tất yếu. Nhờ sự hỗ trợ của công nghệ số, dữ liệu giao dịch có thể được ghi nhận, xử lý và cập nhật gần như ngay lập tức, giúp nhà quản trị tiếp cận thông tin tài chính kịp thời và chính xác hơn. Đồng thời, Blockchain còn góp phần nâng cao tính minh bạch, khả năng truy xuất nguồn gốc và độ tin cậy của dữ liệu kế toán. Việc cung cấp thông tin theo thời gian thực không chỉ nâng cao hiệu quả quản trị mà còn giúp doanh nghiệp phản ứng nhanh hơn trước những biến động của môi trường kinh doanh.

Đạo đức nghề nghiệp và bảo mật dữ liệu ngày càng đóng vai trò quan trọng trong hoạt động kế toán. Khi lượng dữ liệu tài chính được số hóa ngày càng lớn, nguy cơ rò rỉ thông tin, gian lận dữ liệu và các cuộc tấn công mạng cũng gia tăng. Do đó, bên cạnh năng lực chuyên môn và công nghệ, kế toán viên cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp, bảo đảm tính trung thực, minh bạch và bảo mật trong quá trình xử lý thông tin. Việc kết hợp giữa năng lực số và trách nhiệm nghề nghiệp sẽ là điều kiện quan trọng để nâng cao chất lượng thông tin kế toán trong nền kinh tế số.

Nhìn chung, chuyển đổi số đang làm thay đổi toàn diện nghề kế toán cả về nội dung công việc, yêu cầu năng lực và mô hình hoạt động. Trong tương lai, kế toán viên sẽ đóng vai trò ngày càng quan trọng trong việc khai thác dữ liệu, hỗ trợ ra quyết định và tạo ra giá trị cho doanh nghiệp. Vì vậy, việc không ngừng nâng cao kỹ năng công nghệ, năng lực phân tích và khả năng thích ứng với các công nghệ mới sẽ là yếu tố quyết định sự thành công của đội ngũ kế toán trong kỷ nguyên số.

GIẢI PHÁP NÂNG CAO NĂNG LỰC NGHỀ KẾ TOÁN TRƯỚC SỰ PHÁT TRIỂN CỦA TÀI SẢN MÃ HÓA

Sự phát triển nhanh chóng của tài sản mã hóa và các công nghệ nền tảng như Blockchain, AI đang đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với việc nâng cao năng lực của đội ngũ kế toán. Để thích ứng hiệu quả với bối cảnh mới, cần triển khai đồng bộ nhiều nhóm giải pháp từ đào tạo, thể chế đến tổ chức nghề nghiệp và bản thân người hành nghề:

Thứ nhất, đổi mới chương trình đào tạo kế toán theo hướng tích hợp công nghệ số

Các cơ sở đào tạo cần cập nhật chương trình theo hướng tích hợp giữa kế toán truyền thống và công nghệ hiện đại như Blockchain, phân tích dữ liệu, AI và hệ thống thông tin kế toán. Chương trình đào tạo cần tăng cường các học phần về phân tích dữ liệu tài chính, mô hình hóa thông tin và ứng dụng phần mềm kế toán thông minh. Đồng thời, cần đẩy mạnh phương pháp đào tạo dựa trên tình huống thực tiễn (case study) liên quan đến tài sản mã hóa, giúp sinh viên có khả năng xử lý các tình huống phát sinh trong môi trường kinh tế số.

Thứ hai, phát triển năng lực số và kỹ năng phân tích dữ liệu cho kế toán viên

Trong bối cảnh tài sản mã hóa ngày càng phổ biến, kế toán viên không chỉ cần hiểu bản chất kế toán mà còn phải có khả năng khai thác dữ liệu lớn và sử dụng các công cụ phân tích hiện đại. Do đó, việc bồi dưỡng kỹ năng sử dụng phần mềm phân tích dữ liệu, kỹ năng lập trình cơ bản (như Python hoặc SQL) và kỹ năng trực quan hóa dữ liệu là rất cần thiết. Những kỹ năng này giúp kế toán viên chuyển đổi từ vai trò ghi nhận thông tin sang vai trò phân tích và cung cấp thông tin phục vụ ra quyết định quản trị.

Thứ ba, hoàn thiện khung pháp lý và chuẩn mực kế toán đối với tài sản mã hóa

Một trong những thách thức lớn hiện nay là sự thiếu thống nhất trong việc ghi nhận, đo lường và trình bày tài sản mã hóa trong báo cáo tài chính. Vì vậy, cần sớm xây dựng và hoàn thiện các quy định pháp lý, hướng dẫn kế toán và chuẩn mực liên quan đến tài sản số, phù hợp với thông lệ quốc tế. Điều này không chỉ giúp nâng cao tính minh bạch của thông tin tài chính mà còn tạo cơ sở pháp lý rõ ràng cho hoạt động kế toán trong môi trường số.

Thứ tư, tăng cường vai trò của các tổ chức nghề nghiệp kế toán

Các tổ chức nghề nghiệp cần đóng vai trò trung tâm trong việc cập nhật kiến thức, ban hành hướng dẫn chuyên môn và tổ chức các chương trình đào tạo lại và nâng cao kỹ năng cho kế toán viên. Đồng thời, cần thúc đẩy việc phổ biến các chuẩn mực quốc tế liên quan đến công nghệ mới, đặc biệt là các hướng dẫn về blockchain, tài sản mã hóa và AI trong kế toán. Điều này giúp thu hẹp khoảng cách giữa lý thuyết và thực tiễn hành nghề.

Thứ năm, nâng cao ý thức đạo đức nghề nghiệp và an toàn thông tin

Trong môi trường số hóa, dữ liệu tài chính trở thành tài sản có giá trị cao và dễ bị khai thác, tấn công hoặc sai lệch. Vì vậy, kế toán viên cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp, đặc biệt là tính trung thực, bảo mật và trách nhiệm giải trình. Đồng thời, cần được trang bị kiến thức về an ninh mạng và quản trị rủi ro công nghệ để đảm bảo an toàn cho hệ thống thông tin kế toán.

KẾT LUẬN

Việc nâng cao năng lực nghề kế toán trong bối cảnh tài sản mã hóa phát triển không chỉ là yêu cầu mang tính kỹ thuật mà còn là quá trình chuyển đổi toàn diện về tư duy, kỹ năng và thể chế. Sự phối hợp giữa nhà trường, cơ quan quản lý, tổ chức nghề nghiệp và bản thân kế toán viên sẽ là yếu tố then chốt giúp nghề kế toán thích ứng và phát triển bền vững trong nền kinh tế số.

Tài liệu tham khảo:

1. Bộ Tài chính (2026). Thông tư số 41/2026/TT-BTC hướng dẫn việc kê khai, khấu trừ, nộp thuế, quyết toán thuế trên thị trường tài sản mã hóa.

2. Chính phủ (2025). Nghị quyết số 05/2025/NQ-CP về việc triển khai thí điểm thị trường tài sản mã hóa tại Việt Nam.

3. IFRS Interpretations Committee (2019). Holding of Cryptocurrencies. IFRS Foundation.

4. Mgammal, M.H. (2024). The influence of artificial intelligence as a tool for future economies on accounting procedures: empirical evidence from Saudi Arabia. Discov Computing, 27, 20.

5. Tiron-Tudor, A., Labaditis-Cordos, A., & Deliu, D. (2025). Future-Ready Digital Skills in the AI Era: Bridging Market Demands and Student Expectations in the Accounting Profession. Technological Forecasting and Social Change, 215, 1-12.

6. Toumeh, A.A. (2024). Assessing the potential integration of large language models in accounting practices: evidence from an emerging economy. Futur Bus J 10, 82.