Tái định hình nghề kế toán trong bối cảnh chuyển đổi số và trách nhiệm xã hội doanh nghiệp

Vũ Thị Lý, Nguyễn Thị Quỳnh

Trường Đại học Sao Đỏ

Tóm tắt

Trong bối cảnh kinh tế số và yêu cầu phát triển bền vững, nghề kế toán đang được tái định hình cả về chức năng và vai trò xã hội. Thông qua dữ liệu từ phân tích các báo cáo ngành kế toán - kiểm toán và kết quả điều tra với 100 phiếu phản hồi từ các đối tượng như: nhà quản lý doanh nghiệp, trưởng phòng, kế toán trưởng và kế toán viên tại các doanh nghiệp ở Việt Nam, nghiên cứu làm rõ các xu hướng công nghệ chủ đạo tác động đến nghề kế toán, vai trò của kế toán trong thực thi trách nhiệm xã hội, đồng thời đề xuất một số định hướng nhằm nâng cao năng lực thích ứng của nghề kế toán trong kỷ nguyên số.

Từ khóa: Nghề kế toán, chuyển đổi số, trách nhiệm xã hội doanh nghiệp, phát triển bền vững

Summary

In the context of the digital economy and the growing demand for sustainable development, the accounting profession is undergoing significant transformation in both its functions and societal roles. Based on data derived from industry reports and survey results, which include responses from 100 participants such as business managers, department heads, chief accountants, and accountants at companies in Vietnam, this study explores the key technological trends shaping the accounting profession. It further investigates the evolving role of accountants in fulfilling their social responsibilities. The study proposes several strategic directions to enhance the adaptability of the accounting profession in the digital era.

Keywords: Accounting profession, digital transformation, corporate social responsibility, sustainable development

ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong bối cảnh chuyển đổi số gắn với trách nhiệm xã hội (TNXH) doanh nghiệp (DN), nghề kế toán đang được tái định hình từ vai trò tác nghiệp sang vai trò hỗ trợ quản trị chiến lược. Việc nghiên cứu mối quan hệ giữa chuyển đổi số và TNXH có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển nghề kế toán và nâng cao chất lượng quản trị DN. Trên cơ sở đó, nghiên cứu phân tích các xu hướng tác động đến nghề kế toán, làm rõ sự thay đổi về vai trò và yêu cầu kỹ năng, đồng thời đề xuất một số hàm ý phù hợp với bối cảnh kinh tế số và phát triển bền vững.

KHÁI QUÁT VỀ NGHỀ KẾ TOÁN TRONG BỐI CẢNH CHUYỂN ĐỔI SỐ VÀ TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI DOANH NGHIỆP

Trong nghiên cứu kinh tế và quản trị, chuyển đổi số được hiểu là quá trình tích hợp công nghệ số vào các hoạt động của tổ chức, làm thay đổi mô hình vận hành và phương thức ra quyết định. Đối với nghề kế toán, chuyển đổi số không chỉ là việc ứng dụng công nghệ thông tin, mà là sự chuyển dịch từ mô hình kế toán truyền thống sang mô hình kế toán dựa trên dữ liệu và công nghệ số.

Tái định hình nghề kế toán phản ánh sự thay đổi về vai trò, chức năng và yêu cầu năng lực của người hành nghề trong bối cảnh môi trường kinh doanh biến động. Kế toán không còn giới hạn ở chức năng ghi nhận và kiểm soát thông tin tài chính, mà ngày càng mở rộng sang hoạt động phân tích, tư vấn và hỗ trợ ra quyết định quản trị.

Bên cạnh đó, TNXH DN là một nội dung quan trọng trong các lý thuyết về quản trị và phát triển bền vững. TNXH không chỉ bao hàm nghĩa vụ tuân thủ pháp luật, mà còn thể hiện cam kết của DN đối với các vấn đề xã hội và môi trường. Trong quá trình này, kế toán giữ vai trò quan trọng trong việc đo lường, ghi nhận và công bố thông tin về TNXH.

Về mặt lý luận, sự phát triển của kế toán TNXH và kế toán bền vững cho thấy, xu hướng mở rộng phạm vi của hệ thống kế toán truyền thống, từ các chỉ tiêu tài chính sang các chỉ tiêu phi tài chính liên quan đến môi trường, lao động và cộng đồng. Việc tích hợp các thông tin này góp phần nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của DN.

Chuyển đổi số và TNXH DN có mối quan hệ tương tác trong quá trình tái định hình nghề kế toán. Công nghệ số hỗ trợ việc thu thập và công bố thông tin TNXH, trong khi yêu cầu minh bạch và trách nhiệm giải trình từ TNXH thúc đẩy việc ứng dụng các công nghệ kế toán hiện đại, qua đó làm rõ vai trò của kế toán trong việc hướng tới phát triển bền vững.

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Để đánh giá thực trạng tái định hình nghề kế toán trong bối cảnh chuyển đổi số và TNXH DN, nhóm tác giả tiến hành thu thập dữ liệu bằng cách thức gửi phiếu điều tra online qua đường link Google Docs với các nội dung như: đánh giá mức độ đáp ứng kỹ năng của kế toán viên trước yêu cầu mới; mức độ tham gia của kế toán trong các hoạt động TNXH… Sử dụng câu hỏi được đánh giá theo thang đo Likert 5 mức độ từ rất thấp đến rất cao (chưa đáp ứng đến đáp ứng tốt). Số liệu thu thập được từ 100 phiếu phản hồi từ các đối tượng như: nhà quản lý DN, trưởng phòng, kế toán trưởng và kế toán viên tại các DN có quy mô và lĩnh vực hoạt động khác nhau được tổng hợp và đưa vào phần mềm thống kê bằng công cụ tính toán Excel. Kỹ thuật thống kê mô tả được sử dụng để mô tả thực trạng tái định hình nghề kế toán trong bối cảnh chuyển đổi số và TNXH DN với hình thức mô tả được sử dụng là các bảng, biểu. Bên cạnh đó, nhóm tác giả sử dụng phương pháp nghiên cứu thứ cấp, thông qua việc tổng hợp và phân tích các báo cáo ngành kế toán - kiểm toán và công nghệ do các tổ chức uy tín, như: KPMG, Deloitte, PwC, IFAC và ACCA công bố trong giai đoạn 2023-2025. Các dữ liệu phản ánh hiện trạng ứng dụng công nghệ và xu hướng chuyển đổi số trong lĩnh vực kế toán ở quy mô toàn cầu.

THỰC TRẠNG NGHỀ KẾ TOÁN TRONG BỐI CẢNH CHUYỂN ĐỔI SỐ VÀ TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI DOANH NGHIỆP

Mức độ chuyển đổi số trong hoạt động kế toán tại doanh nghiệp

Thực tiễn cho thấy, mức độ ứng dụng công nghệ trong kế toán có sự khác biệt rõ rệt giữa các nhóm DN, phản ánh không chỉ năng lực tài chính, mà còn cả tư duy quản trị và chiến lược phát triển dài hạn.

Bảng 1: Mức độ ứng dụng công nghệ số trong hoạt động kế toán (toàn cầu)

Nguồn: Tổng hợp từ báo cáo của KPMG, Deloitte, PwC, IFAC và ACCA các năm 2023-2025

Kết quả tổng hợp ở Bảng 1 cho thấy, trong khi phần lớn DN lớn đã vượt qua giai đoạn số hóa cơ bản và từng bước tiếp cận các giải pháp tích hợp, thì nhiều DN nhỏ và vừa vẫn chỉ dừng lại ở việc sử dụng phần mềm kế toán rời rạc. Điều này dẫn đến tình trạng dữ liệu kế toán bị phân mảnh, hạn chế khả năng khai thác thông tin cho mục tiêu quản trị và phát triển bền vững.

Thay đổi nội dung công việc và yêu cầu đối với nghề kế toán

Các khảo sát nghề nghiệp và tổng hợp thực tiễn tại DN cho thấy, tỷ trọng thời gian dành cho các công việc truyền thống của kế toán có xu hướng giảm rõ rệt khi mức độ số hóa tăng lên. Ngược lại, các hoạt động phân tích dữ liệu, hỗ trợ ra quyết định và tham gia xây dựng hệ thống thông tin quản trị ngày càng chiếm vị trí quan trọng trong công việc hàng ngày của kế toán.

Tuy nhiên, sự dịch chuyển về nội dung công việc cũng làm bộc lộ rõ khoảng cách về năng lực của đội ngũ kế toán. Nhiều kế toán viên vẫn gặp khó khăn khi phải làm việc với hệ thống dữ liệu tích hợp, một tỷ lệ đáng kể kế toán viên mới chỉ đáp ứng tốt yêu cầu tuân thủ, trong khi chưa theo kịp các yêu cầu về tư duy phân tích và ứng dụng công nghệ.

Bảng 2: Đánh giá mức độ đáp ứng kỹ năng của kế toán viên trước yêu cầu mới

Nguồn: Kết quả khảo sát

Bảng 2 cho thấy, đội ngũ kế toán viên hiện nay vẫn có lợi thế rõ rệt về nền tảng nghiệp vụ kế toán - tài chính truyền thống, với tỷ lệ đáp ứng tốt chiếm khoảng 70%. Tuy nhiên, đối với các nhóm kỹ năng gắn với chuyển đổi số và TNXH DN, mức độ đáp ứng còn hạn chế. Đáng chú ý, tỷ lệ kế toán viên đáp ứng tốt các kỹ năng liên quan đến công nghệ kế toán và phân tích dữ liệu chỉ dao động từ 30 - 35%, trong khi kỹ năng xử lý và báo cáo thông tin phi tài chính có tỷ lệ chưa đáp ứng lên tới 30%. Điều này phản ánh khoảng cách đáng kể giữa yêu cầu nghề nghiệp trong bối cảnh mới và năng lực hiện có của nguồn nhân lực kế toán.

Kết quả này cho thấy quá trình tái định hình nghề kế toán không chỉ phụ thuộc vào mức độ ứng dụng công nghệ tại DN, mà còn gắn chặt với năng lực thích ứng của đội ngũ kế toán viên. Đây là cơ sở thực tiễn quan trọng để đề xuất các giải pháp về đào tạo, phát triển kỹ năng và hoàn thiện khung thể chế cho nghề kế toán trong giai đoạn tới.

Thực trạng thực hiện trách nhiệm xã hội doanh nghiệp và vai trò của kế toán

Kết quả khảo sát cho thấy, đa số DN chủ yếu tuân thủ pháp luật lao động và thuế, trong khi các vấn đề về môi trường, chuỗi cung ứng bền vững và minh bạch thông tin phi tài chính còn hạn chế. TNXH ngày càng được xem là một phần của chiến lược phát triển bền vững, nhưng mức độ triển khai giữa các DN còn chênh lệch. Tỷ lệ đo lường và báo cáo thông tin phi tài chính vẫn thấp, cho thấy vai trò của kế toán trong lĩnh vực này chưa được phát huy đầy đủ.

Bảng 3: Mức độ tham gia của kế toán trong các hoạt động TNXH DN

Nguồn: Kết quả khảo sát

Kết quả khảo sát ở Bảng 3 cho thấy, kế toán DN hiện chủ yếu tham gia TNXH thông qua: ghi nhận chi phí môi trường, chi phí phúc lợi lao động; tổng hợp dữ liệu phục vụ báo cáo nội bộ hoặc yêu cầu từ cơ quan quản lý; hỗ trợ cung cấp thông tin khi DN lập báo cáo bền vững. Nguyên nhân chủ yếu đến từ thiếu chuẩn mực kế toán xã hội, khung pháp lý chưa hoàn chỉnh, và hạn chế về năng lực phân tích dữ liệu phi tài chính.

Bên cạnh đó, kết quả khảo sát cũng cho thấy, những khó khăn trong triển khai kế toán gắn với TNXH, như: Chưa có hệ thống chỉ tiêu thống nhất để đo lường chi phí - lợi ích xã hội; Các hướng dẫn báo cáo TNXH/Môi trường - Xã hội - Quản trị (ESG) mang tính khuyến nghị nhiều hơn bắt buộc; DN, đặc biệt là DN vừa và nhỏ, thiếu nhân sự kế toán có kiến thức liên ngành; Đầu tư cho hệ thống thông tin kế toán tích hợp còn hạn chế; TNXH thường được xem là chi phí, chưa được nhìn nhận như một khoản đầu tư dài hạn; Vai trò của kế toán trong quản trị bền vững chưa được coi trọng đúng mức.

Khoảng cách giữa nhận thức và thực tiễn trong tái định hình nghề kế toán

Nhận thức về vai trò mới của nghề kế toán

Phần lớn DN hiện nay đều thừa nhận rằng, chuyển đổi số và TNXH đang làm thay đổi căn bản nghề kế toán. kế toán không chỉ là người ghi chép mà còn là: nhà phân tích dữ liệu; người đảm bảo tính minh bạch thông tin và là cầu nối giữa DN và các bên liên quan. Theo kết quả khảo sát, có tới 70%-75% nhà quản lý cho rằng, kế toán cần tham gia sâu hơn vào quản trị chiến lược và phát triển bền vững.

Thực tiễn triển khai và những khoảng trống, tồn tại

Mặc dù nhận thức đã có sự chuyển biến, việc hiện thực hóa vai trò mới của kế toán còn chậm. Khoảng cách giữa nhận thức và hành động thể hiện rõ nhất ở đào tạo nhân lực và tích hợp chức năng kế toán. Nhiều DN dừng lại ở việc “nhận diện xu hướng” mà chưa xây dựng lộ trình triển khai cụ thể.

Bảng 4: So sánh giữa nhận thức và thực tiễn tái định hình nghề kế toán

Nguồn: Kết quả khảo sát

ĐỊNH HƯỚNG TÁI ĐỊNH HÌNH NGHỀ KẾ TOÁN TRONG BỐI CẢNH CHUYỂN ĐỔI SỐ VÀ TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI DOANH NGHIỆP

Một là, chuyển đổi số và sự tái cấu trúc chức năng nghề kế toán

Chuyển đổi số đang tạo ra sự dịch chuyển căn bản trong cấu trúc chức năng của nghề kế toán, từ mô hình kế toán truyền thống thiên về ghi nhận và báo cáo, sang mô hình kế toán tích hợp, định hướng dữ liệu và hỗ trợ ra quyết định. Sự phổ biến của các hệ thống kế toán số, tự động hóa quy trình và nền tảng dữ liệu tập trung đã làm thay đổi vai trò của kế toán trong chuỗi giá trị DN.

Trong bối cảnh này, nhiều nghiệp vụ kế toán mang tính lặp lại được số hóa hoặc tự động hóa, qua đó làm suy giảm vai trò của lao động kế toán thuần túy về mặt tác nghiệp. Ngược lại, nhu cầu đối với kế toán có khả năng phân tích, diễn giải và kết nối thông tin ngày càng gia tăng. Điều này cho thấy chuyển đổi số không loại bỏ nghề kế toán, mà tái định hình nghề nghiệp theo hướng gia tăng hàm lượng tri thức và giá trị tư vấn.

Sự tái cấu trúc chức năng này đặt kế toán vào vị trí trung tâm của hệ thống thông tin quản trị, nơi kế toán vừa là người kiểm soát dữ liệu, vừa là chủ thể tham gia định hướng quyết định kinh doanh.

Hai là, tái định hình yêu cầu năng lực và kỹ năng nghề nghiệp của kế toán

Quá trình tái định hình nghề kế toán kéo theo sự thay đổi sâu sắc về yêu cầu năng lực. Bên cạnh nền tảng chuyên môn kế toán - tài chính truyền thống, kế toán trong bối cảnh mới cần phát triển các nhóm năng lực bổ trợ mang tính chiến lược. Cụ thể như sau:

- Năng lực số và phân tích dữ liệu trở thành yếu tố cốt lõi, cho phép kế toán khai thác giá trị từ khối lượng dữ liệu ngày càng lớn và đa dạng.

- Hiểu biết về hệ thống thông tin, an ninh mạng và kiểm soát nội bộ trong môi trường số là điều kiện cần để đảm bảo độ tin cậy của thông tin kế toán.

- Chú trọng các kỹ năng mềm như tư duy phản biện, giao tiếp và phối hợp liên chức năng, vì các kỹ năng này ngày càng giữ vai trò quan trọng trong việc chuyển hóa dữ liệu thành thông tin hữu ích cho các bên liên quan.

Ba là, TNXH DN và sự chuyển dịch vai trò xã hội của kế toán

TNXH DN góp phần mở rộng phạm vi và chiều sâu của quá trình tái định hình nghề kế toán. Khi DN ngày càng chịu áp lực phải minh bạch hóa tác động kinh tế, môi trường và xã hội, kế toán được kỳ vọng đảm nhận vai trò then chốt trong việc đảm bảo tính trung thực và khả kiểm chứng của thông tin công bố. Trong bối cảnh này, kế toán không chỉ phục vụ lợi ích nội bộ DN mà còn đóng vai trò như một chủ thể bảo đảm trách nhiệm giải trình với xã hội. Việc tham gia vào đo lường, tổng hợp và báo cáo các chỉ tiêu phi tài chính giúp kế toán trở thành cầu nối giữa DN và các bên liên quan, từ nhà đầu tư, cơ quan quản lý đến cộng đồng. Sự chuyển dịch này cho thấy nghề kế toán đang từng bước vượt ra khỏi giới hạn kỹ thuật để khẳng định vai trò xã hội và đạo đức nghề nghiệp, qua đó củng cố vị thế của kế toán trong hệ thống quản trị hiện đại.

MỘT SỐ GIẢI PHÁP

Nhằm thúc đẩy quá trình tái định hình nghề kế toán trong bối cảnh chuyển đổi số và TNXH DN, theo nhóm tác giả, cần lưu ý một số vấn đề sau:

Đối với cơ quan quản lý nhà nước

Để tạo điều kiện cho quá trình tái định hình nghề kế toán diễn ra hiệu quả, Nhà nước cần đóng vai trò định hướng và hỗ trợ thông qua việc hoàn thiện khung thể chế. Trọng tâm chính sách nên hướng đến: Xây dựng hành lang pháp lý cho kế toán số và quản trị dữ liệu kế toán; Từng bước chuẩn hóa yêu cầu công bố thông tin liên quan đến TNXH và phát triển bền vững; Khuyến khích áp dụng các chuẩn mực kế toán và báo cáo phù hợp với bối cảnh chuyển đổi số. Cách tiếp cận theo lộ trình giúp giảm áp lực tuân thủ, đồng thời tạo động lực để DN chủ động đổi mới hệ thống kế toán.

Đối với các DN

DN là chủ thể trực tiếp quyết định mức độ và hiệu quả tái định hình nghề kế toán. Việc coi kế toán là đối tác chiến lược thay vì bộ phận hỗ trợ sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản trị và năng lực cạnh tranh của DN. Các giải pháp trọng tâm bao gồm: Đầu tư hệ thống thông tin kế toán tích hợp, cho phép kết nối dữ liệu tài chính và phi tài chính; Thiết kế lại chức năng kế toán theo hướng tham gia sâu hơn vào phân tích và tư vấn quản trị; Phát triển nguồn nhân lực kế toán thông qua đào tạo liên tục về công nghệ, phân tích và đạo đức nghề nghiệp.

Đối với các cơ sở đào tạo

Các cơ sở đào tạo giữ vai trò nền tảng trong việc chuẩn bị nguồn nhân lực cho nghề kế toán trong bối cảnh mới. Chương trình đào tạo cần được tái cấu trúc theo hướng: Tích hợp kiến thức kế toán với công nghệ số và phân tích dữ liệu; Bổ sung nội dung về TNXH, báo cáo bền vững và đạo đức nghề nghiệp; Tăng cường gắn kết với thực tiễn thông qua hợp tác với DN. Cách tiếp cận này giúp thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu của thị trường lao động, đồng thời hỗ trợ quá trình tái định hình nghề kế toán một cách bền vững.

Tài liệu tham khảo:

1. Jamal & Xavier (2025). The Future of Accounting in Malaysia: Navigating Digital Disruptions and Innovations for Professional Growth. https://rsisinternational.org/journals/ijriss/articles/the-future-of-accounting-in-malaysia-navigating-digital-disruptions-and-innovations-for-professional-growth

2. Qing & Jin (2023). Does ESG and Digital Transformation affects Corporate Sustainability? Papers 2311.18351, arXiv.org.

3. Aguiar & Gouveia (2020). The Digital Transformation in Academic Accounting Research: Literature Review, IBIMA Business Review, DOI:10.5171/2020.947901

4. KPMG, Deloitte, PwC, IFAC và ACCA (2023-2025). Báo cáo ngành kế toán - kiểm toán và công nghệ các năm 2023-2025.