Đầu tư trực tiếp nước ngoài và phân bổ ngân sách cho y tế, giáo dục: Phân tích trắc lượng thư mục

ThS. Lê Thị Mỹ Ngân

Trường Đại học Tài chính - Marketing; Email: [email protected]

TS. Nguyễn Thế Khang

Trường Đại học Tài chính - Marketing

Tóm tắt

Nghiên cứu này đánh giá tổng quan tác động của đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đến quyết định phân bổ ngân sách y tế và giáo dục tại các địa phương. Thông qua phương pháp tổng quan hệ thống (PRISMA) kết hợp phân tích trắc lượng thư mục bằng phần mềm VOSviewer trên tập dữ liệu từ hệ thống Scopus, nghiên cứu làm rõ 2 quan điểm: FDI giúp mở rộng không gian tài khóa hoặc FDI tạo hiệu ứng chèn lấn ngân sách xã hội do áp lực ưu tiên đầu tư hạ tầng kinh tế. Điểm mới của nghiên cứu là việc nhận diện khoảng trống phương pháp luận trong các tài liệu hiện hành khi bỏ qua yếu tố tương tác không gian và chất lượng quản trị công. Từ đó, nghiên cứu đề xuất một khung phân tích tích hợp, định hướng cho các nghiên cứu tương lai nhằm lượng hóa toàn diện và chính xác hơn cấu trúc tài khóa địa phương.

Từ khóa: FDI, phân bổ ngân sách, trắc lượng thư mục, VOSviewer

Abstract

This study provides a comprehensive review of the impact of foreign direct investment (FDI) on local budget allocation decisions for healthcare and education. Through a systematic literature review (PRISMA) combined with bibliometric analysis using VOSviewer on a dataset from the Scopus database, the research elucidates two contrasting empirical perspectives: FDI either expands fiscal space or creates a crowding-out effect on social budgets due to the pressure to prioritize economic infrastructure investments. The novelty of this study lies in identifying methodological gaps in the existing literature, specifically the omission of spatial interaction factors and public governance quality. Based on these findings, the paper proposes an integrated analytical framework to guide future research, aiming to quantify local fiscal structures more comprehensively and accurately.

Keywords: Foreign direct investment, Budget allocation, Bibliometric analysis, VOSviewer

ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong khuôn khổ phân cấp quản lý ngân sách nhà nước, các địa phương luôn phải giải quyết bài toán cân đối nguồn lực cho nhiều mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội khác nhau. Tuy nhiên, áp lực thu hút FDI đã tạo ra một biến số làm thay đổi tiến trình phân bổ này. Ở góc độ tích cực, dòng vốn ngoại được kỳ vọng là công cụ giúp chính quyền địa phương nới rộng không gian tài khóa và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế (Arif-Ur-Rahman và Inaba, 2021). Tuy nhiên, chính quyền phải đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng kinh tế như hệ thống giao thông, khu công nghiệp. Việc xây dựng cơ sở hạ tầng này đòi hỏi nguồn lực ngân sách lớn. Vì tổng ngân sách có hạn, các địa phương buộc phải đối mặt với bài toán đánh đổi nguồn lực. Theo nguyên lý phát triển, giáo dục và y tế luôn được xác định là nền tảng cốt lõi để tích lũy nguồn vốn nhân lực dài hạn. Tuy nhiên, để kiến tạo lợi thế thu hút FDI, nguồn lực tài chính thường được tái định hướng ưu tiên cho các dự án hạ tầng kinh tế, nhằm đáp ứng nhanh điều kiện của nhà đầu tư và hiện thực hóa các mục tiêu tăng trưởng ngắn hạn (Keen và Marchand, 1997; Iliopoulos và De Witte, 2024). Từ đó, dẫn đến hệ quả tất yếu là nguồn lực dành cho y tế và giáo dục bị chèn lấn và thu hẹp.

Mặc dù mối quan hệ giữa FDI và chi tiêu công đã được nghiên cứu rộng rãi, nhưng các phân tích đi sâu vào sự dịch chuyển cơ cấu phân bổ ngân sách vẫn còn hạn chế. Nhằm hệ thống hóa tài liệu và làm rõ khoảng trống học thuật này, nghiên cứu ứng dụng phương pháp phân tích trắc lượng thư mục thông qua phần mềm VOSviewer đối với tập dữ liệu trích xuất từ hệ thống Scopus. Phương pháp này khắc phục nhược điểm của các bài tổng quan truyền thống thông qua khả năng trực quan hóa dữ liệu học thuật quy mô lớn, cho phép đo lường và phân tích cấu trúc liên kết cũng như tần suất đồng xuất hiện của các từ khóa (Van Eck và Waltman, 2010). Bằng việc phân tích mạng lưới từ khóa về y tế, giáo dục và chi tiêu công dựa trên nền tảng Lý thuyết cạnh tranh tài khóa, nghiên cứu nhằm tổng hợp hệ thống tri thức hiện hành và nhận diện các biến số bị bỏ sót. Kết quả phân tích cung cấp cơ sở lý luận quan trọng nhằm định hướng thiết lập các mô hình thực nghiệm trong các nghiên cứu tiếp theo.

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Nguồn dữ liệu và quy trình sàng lọc

Nghiên cứu lựa chọn Scopus làm cơ sở dữ liệu do nền tảng này cung cấp cấu trúc siêu dữ liệu trích dẫn đồng nhất và có độ bao phủ đa ngành. Chiến lược tìm kiếm tập trung vào 3 trường thông tin: Tiêu đề (Article Title), Tóm tắt (Abstract) và Từ khóa (Keywords).

Nhằm xác định chính xác các tài liệu thuộc phạm vi nghiên cứu, thuật toán Boolean được thiết lập thông qua sự kết hợp của 3 nhóm từ khóa trọng tâm: Đầu tư trực tiếp nước ngoài, Chi tiêu công, và Lĩnh vực xã hội/Không gian. Cú pháp truy vấn trên hệ thống Scopus được cấu trúc cụ thể như sau:

TITLE-ABS-KEY ((“foreign direct investment*” OR “FDI” OR “foreign investment*” ) AND ( “public expenditure*” OR “public spending” OR “government expenditure*” OR “government spending” OR “budget* allocation*” OR “fiscal competition” OR “local budget*” ) AND ( “education*” OR “health*” OR “human capital” OR “social spending” OR “spatial*” OR “institut*” OR “governance”))

Hình 1: Quy trình tìm kiếm và sàng lọc tài liệu theo tiêu chuẩn PRISMA

Nguồn: Tác giả tự tổng hợp từ dữ liệu Scopus

Nhằm đảm bảo chất lượng học thuật và tính nhất quán của dữ liệu phân tích, các bộ lọc bổ sung đã được áp dụng. Dữ liệu phân tích cuối cùng được trích xuất vào ngày 29/6/2026. Từ 199 kết quả truy xuất ban đầu, nghiên cứu tiến hành sàng lọc bước một thông qua các giới hạn tự động trên cơ sở dữ liệu. Bước sàng lọc này thu hẹp mẫu quan sát xuống còn 92 bài viết. Tập dữ liệu này cung cấp dung lượng mẫu tối ưu để tiến hành phân tích mạng lưới từ khóa VOSviewer nhằm đánh giá xu hướng nghiên cứu chung. Tiếp đó, qua việc đọc lướt tiêu đề và tóm tắt, nghiên cứu loại bỏ các bài không liên quan trực tiếp, giữ lại 64 tài liệu. Sau đó, để phục vụ cho việc phân tích sâu về bối cảnh địa phương và phương pháp luận, nghiên cứu tiếp tục rà soát toàn văn và tìm kiếm nội dung liên quan đến nghiên cứu. Kết thúc quy trình, tập dữ liệu chốt lại gồm 27 công trình nghiên cứu chính được đưa vào phân tích chuyên sâu. Toàn bộ quy trình này được tóm tắt trực quan qua Sơ đồ PRISMA (Hình 1).

Phương pháp và công cụ phân tích

Nghiên cứu ứng dụng phương pháp phân tích trắc lượng thư mục kết hợp thống kê mô tả. Về công cụ xử lý, phần mềm Microsoft Excel được sử dụng để trực quan hóa xu hướng công bố học thuật theo thời gian. Đồng thời, phần mềm VOSviewer được ứng dụng để thiết lập và phân tích mạng lưới đồng xuất hiện từ khóa. Phân tích mạng lưới được thực hiện thông qua phương pháp đếm toàn phần, thiết lập ngưỡng xuất hiện tối thiểu cho các cụm từ nhằm loại bỏ các nhiễu dữ liệu và làm nổi bật cấu trúc tri thức cốt lõi của lĩnh vực (Van Eck và Waltman, 2010). Các chỉ số về tần suất xuất hiện và cường độ liên kết được sử dụng để xác định vị trí trung tâm của các biến số trong mạng lưới.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Kết quả xu hướng công bố

Khi xét về số lượng công bố theo thời gian, dữ liệu cho thấy, sự quan tâm của giới học thuật đối với mối quan hệ giữa FDI và cơ cấu chi tiêu công có sự phân hóa thành 2 giai đoạn.

Hình 2: Xu hướng công bố nghiên cứu về FDI, chi tiêu công và phân bổ ngân sách

Nguồn: Tác giả tự tổng hợp từ dữ liệu Scopus

Như minh họa tại Hình 2, trong suốt giai đoạn từ năm 2010 đến 2018, số lượng các bài báo quốc tế về chủ đề này duy trì ở mức khá khiêm tốn, chỉ dao động từ 1 đến 3 công trình mỗi năm. Tuy nhiên, bắt đầu từ năm 2019, mảng đề tài này chứng kiến sự gia tăng và đạt đỉnh điểm vào năm 2024 với 17 bài được xuất bản; sự sụt giảm tạm thời vào năm 2020 có thể bắt nguồn từ những đứt gãy hoạt động học thuật do đại dịch toàn cầu, trong khi dữ liệu năm 2026 chưa phản ánh trọn vẹn do thời điểm trích xuất giữa năm. Sự gia tăng về khối lượng nghiên cứu trong nửa thập kỷ trở lại đây không chỉ khẳng định tính thời sự của chủ đề, mà còn cho thấy nhu cầu cấp thiết trong việc xem xét lại cấu trúc phân bổ ngân sách dưới sức ép của hội nhập kinh tế.

Kết quả về cấu trúc mạng lưới từ khóa và nhận diện khoảng trống nghiên cứu

Nhằm hệ thống hóa các luồng quan điểm và nhận diện trọng tâm nghiên cứu từ tập dữ liệu 92 nghiên cứu, phần mềm VOSviewer được ứng dụng để thiết lập mạng lưới đồng xuất hiện từ khóa.

Hình 3: mô tả mạng lưới đồng xuất hiện từ khóa

Nguồn: Tác giả tự tổng hợp từ dữ liệu Scopus

Hình 3 mô tả mạng lưới liên kết các từ khóa thông qua phần mềm VOSviewer. Trong Hình 3, kích thước của các vòng tròn thể hiện tần suất sử dụng từ khóa, còn độ dày của đường nối cho thấy mức độ đồng xuất hiện của các khái niệm.

Dữ liệu trực quan cho thấy “foreign direct investment” và “public spending” là hai từ khóa trung tâm lớn nhất, có mối liên kết chặt chẽ và đóng vai trò trung tâm trong mạng lưới. Điều này khẳng định tác động của FDI đến quy mô chi tiêu công đang là chủ đề trọng tâm được giới học thuật quan tâm nhất.

Khi xét đến nhóm chi tiêu cho xã hội, kết quả cho thấy sự phân hóa rõ rệt. Các từ khóa về giáo dục như “education”, “human capital” chủ yếu liên kết với các chỉ số vĩ mô như tỷ lệ thất nghiệp (unemployment). Ngược lại, khía cạnh y tế (health expenditure) gắn liền với các vấn đề môi trường (environmental pollution, carbon dioxide, environmental quality). Đáng chú ý là y tế và giáo dục nằm ở 2 cụm phân tích hoàn toàn biệt lập và không có đường nối trực tiếp nào. Đặc điểm này minh chứng cho thực tế, các nghiên cứu đi trước thường phân tích độc lập 2 lĩnh vực này, chứ chưa đặt chúng vào chung một chủ đề để xem xét sự đánh đổi nguồn lực. Thêm vào đó, mạng lưới chưa ghi nhận sự xuất hiện của các từ khóa về hiệu ứng láng giềng, như: tương tác không gian (spatial interaction) hay cạnh tranh tài khóa (fiscal competition).

Kết quả về các bằng chứng thực nghiệm

Mối quan hệ giữa FDI và quyết định phân bổ ngân sách cho y tế, giáo dục hiện được chia thành 2 luồng quan điểm trái chiều. Quan điểm tích cực cho rằng, FDI giúp mở rộng không gian tài khóa. Việc gia tăng khu vực FDI tạo thêm việc làm, chuyển giao công nghệ và tăng nguồn thu thuế, từ đó cung cấp nguồn lực để chính quyền mở rộng quy mô chi tiêu cho giáo dục, y tế nhằm thúc đẩy tăng trưởng dài hạn (Akinbode và cộng sự, 2020; Rahman và Anis, 2023).

Ngược lại, quan điểm thứ hai cảnh báo về nguy cơ chèn lấn ngân sách. Dưới áp lực cạnh tranh thu hút FDI, các chính quyền địa phương thường có xu hướng tái cơ cấu chi tiêu, cắt giảm ngân sách y tế và giáo dục để ưu tiên đầu tư cơ sở hạ tầng hoặc cung cấp các ưu đãi tài chính (Kahn và Zimbalist, 2020). Hậu quả là FDI đôi khi làm suy giảm trực tiếp tổng chi tiêu của chính phủ (Olaoye và cộng sự, 2021), trong khi thực tế dòng vốn ngoại không thể thay thế vai trò cốt lõi của nhà nước trong việc duy trì an sinh xã hội. Nghịch lý đánh đổi ngân sách này vẫn tiếp diễn trên thực tiễn quản lý, bất chấp bằng chứng khoa học cho thấy các nhà đầu tư thực chất luôn ưu tiên rót vốn vào những khu vực có mức đầu tư phúc lợi và chất lượng lao động cao (Hecock và Jepsen, 2013). Sự phân hóa trong tác động của FDI đối với phân bổ ngân sách xã hội có thể được giải thích thông qua lăng kính thể chế, trong đó, năng lực quản trị đóng vai trò là biến điều tiết cốt lõi.

Các bằng chứng thực nghiệm chỉ ra rằng, một môi trường thể chế chất lượng cao không chỉ thúc đẩy tăng trưởng mà còn tối ưu hóa hiệu quả của các quyết định phân bổ ngân sách giáo dục và y tế (Sikayena và cộng sự, 2022). Ngược lại, trong bối cảnh năng lực quản trị hạn chế, mức độ tham nhũng cao, hoặc chịu áp lực thành tích tăng trưởng ngắn hạn, FDI thường tạo ra hiệu ứng thay thế chi tiêu chính phủ và trực tiếp chèn ép ngân sách xã hội (Olaoye và cộng sự, 2021; Wang và cộng sự, 2024). Bên cạnh đó, tính hiệu quả của dòng vốn này còn phụ thuộc vào mức độ phân cấp tài khóa. Nếu thiếu vắng cơ chế giám sát và trách nhiệm giải trình từ trung ương, các địa phương được toàn quyền tự quyết thường có xu hướng tư lợi hóa và giảm mức độ ưu tiên tài khóa cho các dịch vụ an sinh cốt lõi.

Bên cạnh yếu tố thể chế, quyết định phân bổ ngân sách và chiến lược thu hút FDI của một địa phương không diễn ra độc lập, mà mang đặc tính phụ thuộc không gian sâu sắc. Dưới áp lực cạnh tranh tài khóa, các địa phương có xu hướng liên tục điều chỉnh chính sách ưu đãi đầu tư và phí sử dụng đất nhằm duy trì lợi thế tương đối so với các tỉnh láng giềng (Goodspeed và Zhang, 2024). Đáng chú ý, sự chệch hướng ưu tiên ngân sách không chỉ tác động cục bộ mà còn tạo ra hiệu ứng lan tỏa không gian tiêu cực, thúc đẩy các tỉnh lân cận có hành vi bắt chước để cạnh tranh (Wang và cộng sự, 2021). Từ hệ thống bằng chứng này, có thể khẳng định, việc bỏ qua ma trận trọng số không gian trong các mô hình kinh tế lượng truyền thống sẽ dẫn đến những sai lệch nghiêm trọng trong việc ước lượng tác động thực sự của FDI đối với cấu trúc ngân sách địa phương.

KẾT LUẬN

Nghiên cứu đã hệ thống hóa các nghiên cứu từ cơ sở dữ liệu Scopus từ 2010 đến nay nhằm đánh giá tác động của FDI đến quyết định phân bổ ngân sách y tế, giáo dục. Kết quả phân tích cho thấy các hướng tiếp cận hiện hành phân hóa thành 2 luồng quan điểm: FDI góp phần mở rộng không gian tài khóa cho y tế, giáo dục; hoặc FDI tạo ra hiệu ứng chèn lấn khi các chính quyền địa phương tái cơ cấu ngân sách để ưu tiên đầu tư cơ sở hạ tầng.

Tổng quan tài liệu cũng nhận diện 2 khoảng trống nghiên cứu chính. Thứ nhất, các công trình trước đây chủ yếu đo lường kết quả phúc lợi đầu ra thay vì phân tích cấu trúc phân bổ nguồn lực đầu vào. Thứ hai, các mô hình đánh giá thường giả định quyết định ngân sách của địa phương mang tính độc lập, thiếu vắng các biến số kiểm soát về năng lực quản trị nhà nước và tương tác không gian. Việc bỏ qua áp lực cạnh tranh chính sách từ các khu vực lân cận làm hạn chế tính toàn diện của các ước lượng thực nghiệm.

Bên cạnh những đóng góp trên, nghiên cứu vẫn tồn tại giới hạn nhất định khi phạm vi trích xuất dữ liệu chỉ tập trung vào hệ thống Scopus, có thể chưa bao quát toàn bộ các công trình công bố trên những cơ sở dữ liệu khác hoặc các tạp chí địa phương. Mặc dù vậy, dựa trên các khoảng trống nghiên cứu cốt lõi đã nhận diện, nghiên cứu đề xuất một khung phân tích tích hợp nhằm định hướng cho các nghiên cứu thực nghiệm tiếp theo. Khung lý thuyết này được cấu trúc đồng bộ dựa trên 3 trục phân tích chính. Thứ nhất, trục cơ sở tập trung ước lượng chiều hướng tác động tài khóa trực tiếp của dòng vốn FDI lên tỷ trọng chi tiêu y tế và giáo dục, qua đó xác nhận sự tồn tại của hiệu ứng chèn lấn hoặc khả năng mở rộng không gian tài khóa tại các địa phương. Thứ hai, trục điều tiết tích hợp biến số về năng lực quản trị và mức độ phân cấp tài khóa nhằm kiểm tra giả thuyết: một môi trường thể chế minh bạch có khả năng điều chỉnh mối quan hệ giữa FDI và ngân sách cho y tế, giáo dục để giảm thiểu rủi ro chèn lấn nguồn lực. Cuối cùng, trục không gian ứng dụng ma trận trọng số để đo lường tính phụ thuộc chính sách giữa các địa phương. Hướng tiếp cận này hướng đến việc kiểm định hiệu ứng lan tỏa không gian, nhằm làm rõ liệu quyết định phân bổ ngân sách của một tỉnh có bị chi phối bởi chiến lược cạnh tranh thu hút FDI từ các tỉnh láng giềng hay không.

Tài liệu tham khảo:

1. Akinbode, S. O., Dipeolu, A. O., Bolarinwa, T. M., & Olukowi, O. B. (2020). Effect of health outcome on economic growth in sub-Saharan Africa: A system generalized method of moment approach. Journal of Economics and Development, 23(3), 254-266. https://doi.org/10.1108/JED-06-2020-0078

2. Arif-Ur-Rahman, M., & Inaba, K. (2021). Foreign direct investment and productivity spillovers: A firm-level analysis of Bangladesh in comparison with Vietnam. Journal of Economic Structures, 10(1), 17. https://doi.org/10.1186/s40008-021-00248-2

3. Goodspeed, T. J., & Zhang, J. (2024). Local fiscal competition and deficits in China. International Tax and Public Finance, 31(6), 1534-1549. https://doi.org/10.1007/s10797-024-09841-0

4. Hecock, R. D., & Jepsen, E. M. (2013). Should Countries Engage in a Race to the Bottom? The Effect of Social Spending on FDI. World Development, 44, 156-164. https://doi.org/10.1016/j.worlddev.2012.10.016

5. Iliopoulos, P., & De Witte, K. (2024). The expenditure composition and trade-offs in local government budgets. Socio-Economic Planning Sciences, 93, 101900. https://doi.org/10.1016/j.seps.2024.101900

6. Kahn, T., & Zimbalist, Z. (2020). Public investment versus government consumption: How FDI shocks shape the composition of subnational spending in Mexico. Review of International Political Economy, 29(2), 502-537. https://doi.org/10.1080/09692290.2020.1824932

7. Keen, M., & Marchand, M. (1997). Fiscal competition and the pattern of public spending. Journal of Public Economics, 66(1), 33-53. https://doi.org/10.1016/S0047-2727(97)00035-2

8. Olaoye, O. O., Eluwole, O. O., & Lakhani, F. (2021). Foreign capital inflows: A panacea to slow economic growth and infrastructure decay in Africa? Journal of Economic and Administrative Sciences, 38(3), 509-527. https://doi.org/10.1108/JEAS-07-2020-0121

9. Rahman, M. M., & Anis, T. B. (2023). Government expenditure on education and economic growth: A panel data analysis. Journal of Community Positive Practices, (2), 30-46. https://doi.org/10.35782/JCPP.2023.2.03

10. Sikayena, I., Bentum-Ennin, I., Andoh, F. K., & Asravor, R. (2022). Efficiency of public spending on human capital in Africa. Cogent Economics & Finance, 10(1), 2140905. https://doi.org/10.1080/23322039.2022.2140905

11. Van Eck, N. J., & Waltman, L. (2010). Software survey: VOSviewer, a computer program for bibliometric mapping. Scientometrics, 84(2), 523-538. https://doi.org/10.1007/s11192-009-0146-3

12. Wang, K. L., He, S., & Zhang, F. Q. (2021). Relationship between FDI, fiscal expenditure and green total-factor productivity in China: From the perspective of spatial spillover. Plos One, 16(4), e0250798. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0250798

13. Wang, X., Ren, K., Li, L., Qiao, Y., & Wu, B. (2024). How does ESG performance impact corporate outward foreign direct investment? Journal of International Financial Management & Accounting, 35. https://doi.org/10.1111/jifm.12204