Kết nối số và xuất khẩu hàng hóa song phương: Tổng quan nghiên cứu và đề xuất mô hình trọng lực mở rộng

Nguyễn Quang Huy

Đại học Kinh tế Quốc dân

Email: [email protected]

Tóm tắt

Bài viết xem xét mối liên hệ giữa kết nối số và xuất khẩu hàng hóa song phương dựa trên lý thuyết trọng lực và các nghiên cứu thực nghiệm. Các bằng chứng cho thấy kết nối số có thể giảm chi phí thông tin, nhưng lợi ích đối với xuất khẩu còn phụ thuộc vào điều kiện thể chế và năng lực công nghệ. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất mô hình bổ sung kết nối số vào các yếu tố trọng lực truyền thống. Kết nối song phương được đo bằng tỷ lệ dân số sử dụng Internet thấp hơn giữa hai nước. Giả thuyết nghiên cứu là kết nối số có quan hệ thuận chiều với xuất khẩu khi các yếu tố khác được kiểm soát.

Từ khóa: Kết nối số, xuất khẩu song phương, mô hình trọng lực, OLS.

Abstract

Drawing on gravity theory and empirical studies, this article examines the relationship between digital connectivity and bilateral merchandise exports. Existing evidence suggests that connectivity can reduce information costs, while export benefits also depend on institutional conditions and technological capabilities. The article proposes a model adding digital connectivity to conventional gravity determinants. Bilateral connectivity is measured by the lower Internet-user share of the two countries. The proposed hypothesis is that digital connectivity is positively associated with exports, holding other factors constant.

Keywords: Digital connectivity, bilateral exports, gravity model, OLS.

GIỚI THIỆU

Trong mô hình trọng lực, thương mại song phương được giải thích bởi quy mô kinh tế và chi phí giao thương (Yotov và cộng sự, 2016). Bên cạnh chi phí vận chuyển và các rào cản thể chế, chi phí tìm kiếm đối tác và trao đổi thông tin cũng ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận thị trường. Khả năng giảm các chi phí thông tin này tạo cơ sở để xem xét kết nối số như một yếu tố bổ sung trong phân tích xuất khẩu.

Các nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ tích cực giữa kết nối số và xuất khẩu, phù hợp với cơ chế giảm chi phí giao thương (Freund và Weinhold, 2004; Bellucci và cộng sự, 2023). Tuy nhiên, kết quả khác nhau theo nhóm quốc gia và điều kiện thể chế (Clarke và Wallsten, 2006; Bellucci và cộng sự, 2023). Sự bổ trợ giữa kết nối số và hiệp định thương mại còn cho thấy lợi ích từ kết nối gắn với điều kiện tiếp cận thị trường (López González và Ferencz, 2018).

Bài viết xem xét mối liên hệ giữa kết nối số và giá trị xuất khẩu hàng hóa song phương khi kiểm soát các yếu tố trọng lực truyền thống. Trên cơ sở tổng hợp bằng chứng nghiên cứu, bài viết phát triển giả thuyết và đề xuất mô hình log tuyến tính, dự kiến ước lượng bằng OLS. Đơn vị phân tích là cặp quốc gia theo năm, với kết nối số được đo từ mức phổ cập Internet của cả nước xuất khẩu và nước nhập khẩu.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU

Cơ sở của mô hình trọng lực mở rộng

Mô hình trọng lực giải thích thương mại song phương bằng quy mô kinh tế và chi phí giao thương. GDP của nước xuất khẩu đại diện cho năng lực cung ứng, còn GDP của nước nhập khẩu phản ánh quy mô thị trường. Khoảng cách địa lý đại diện cho một phần chi phí vận chuyển và giao dịch. Biên giới chung, ngôn ngữ chung và hiệp định thương mại là các biến thường được bổ sung để phản ánh điều kiện tiếp cận đối tác (Yotov và cộng sự, 2016).

Trong cách tiếp cận này, kết nối số được bổ sung như một yếu tố liên quan đến chi phí thông tin. Internet có thể giúp doanh nghiệp tìm kiếm đối tác, so sánh giá và trao đổi yêu cầu kỹ thuật. Cơ chế này tạo cơ sở để kỳ vọng kết nối tốt hơn gắn với xuất khẩu cao hơn, đồng thời vẫn giữ khoảng cách và các điều kiện giao thương truyền thống trong mô hình.

Kết nối số và cơ chế giảm chi phí giao thương

Cơ sở chung của các nghiên cứu về Internet và thương mại là việc tiếp cận thị trường nước ngoài đòi hỏi chi phí tìm kiếm và trao đổi thông tin. Với dữ liệu thương mại hàng hóa giai đoạn 1995–1999, Freund và Weinhold (2004) ghi nhận tăng trưởng số máy chủ web gắn với tăng trưởng xuất khẩu trong năm tiếp theo, phù hợp với cơ chế giảm chi phí cố định để gia nhập thị trường. Bằng chứng trực tiếp hơn về chi phí được Bellucci và cộng sự (2023) cung cấp từ 58 nền kinh tế giai đoạn 2014–2018: mức phổ cập băng rộng di động cao hơn gắn với chi phí thương mại thấp hơn. Hai cách tiếp cận cùng củng cố lập luận rằng kết nối số tạo thuận lợi cho trao đổi quốc tế thông qua giảm trở ngại thông tin.

Tuy nhiên, giảm chi phí thông tin không đồng nghĩa với việc các điều kiện giao thương truyền thống mất vai trò. Freund và Weinhold (2004) không tìm thấy bằng chứng Internet trực tiếp làm giảm ảnh hưởng của khoảng cách. Trong khi đó, khi nghiên cứu số hóa và độ mở thị trường bằng mô hình trọng lực, López González và Ferencz (2018) ghi nhận sự bổ trợ giữa kết nối và hiệp định thương mại. Đặt cạnh nhau, các kết quả này gợi ý rằng kết nối số phát huy tác dụng cùng với điều kiện vận chuyển và tiếp cận thị trường. Vì vậy, GDP, khoảng cách và các biến thể hiện quan hệ giao thương vẫn cần hiện diện trong mô hình mở rộng.

Điều kiện chuyển kết nối số thành kết quả xuất khẩu

Từ cơ chế giảm chi phí, vấn đề tiếp theo là những chủ thể nào có thể khai thác lợi ích của kết nối. Bằng chứng về sự khác biệt giữa các nhóm quốc gia cho thấy kết quả không đồng đều. Clarke và Wallsten (2006) ghi nhận quan hệ tích cực giữa phổ cập Internet và xuất khẩu tập trung ở luồng từ nước đang phát triển sang nước phát triển, thay vì xuất hiện tương tự ở mọi hướng giao thương. Ở góc độ điều kiện thể chế, Bellucci và cộng sự (2023) cho thấy môi trường quy định thuận lợi cho kết nối và luồng thông tin xuyên biên giới làm mạnh thêm quan hệ giảm chi phí. Như vậy, cùng một sự cải thiện về kết nối có thể gắn với kết quả khác nhau tùy thị trường và điều kiện khai thác.

Sự khác biệt còn thể hiện qua phản ứng của doanh nghiệp trước cạnh tranh quốc tế. Nghiên cứu kết nối cáp biển tại 48 quốc gia giai đoạn 1997-2014, Imbruno và cộng sự (2025) ghi nhận số nhà xuất khẩu tăng ở các nước phát triển nhưng giảm ở các nước đang phát triển. Tác giả lý giải kết quả bằng năng lực hấp thụ công nghệ và cạnh tranh giữa doanh nghiệp. So với cách tiếp cận nhấn mạnh lợi ích từ giảm chi phí thông tin, kết quả này bổ sung một cơ chế điều chỉnh: kết nối tốt hơn có thể mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường, đồng thời tạo sức ép lên những doanh nghiệp khó khai thác công nghệ.

Từ mạch lập luận này, bài viết lựa chọn giá trị xuất khẩu hàng hóa song phương làm biến kết quả và xem xét kết nối như một yếu tố bổ sung cho mô hình trọng lực. Thước đo dựa trên mức phổ cập Internet ở cả hai nước của López González và Ferencz (2018) phù hợp với cách đặt vấn đề đó, vì giao dịch cần khả năng trao đổi thông tin từ cả phía cung và phía cầu. Lập luận giảm chi phí tạo cơ sở cho kỳ vọng thuận chiều, còn những kết quả khác nhau trong các nghiên cứu trước cho thấy quan hệ này cần được kiểm định trong bối cảnh cụ thể. Đây là cơ sở để chuyển từ tổng quan sang giả thuyết và đặc tả mô hình dưới đây.

GIẢ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH ĐỀ XUẤT

Giả thuyết nghiên cứu

Khả năng sử dụng Internet của hai phía có thể giúp doanh nghiệp tiếp cận thông tin và phối hợp giao dịch thuận lợi hơn. Từ đó, bài viết đề xuất:

H1: Kết nối số song phương có mối liên hệ thuận chiều với giá trị xuất khẩu hàng hóa song phương.

Mô hình trọng lực mở rộng đề xuất như sau:

Trong đó, i và j lần lượt là nước xuất khẩu và nhập khẩu, t là năm; ln là logarit tự nhiên. Xᵢⱼₜ là giá trị xuất khẩu hàng hóa từ i sang j, tính bằng USD hiện hành.

GDPᵢₜ và GDPⱼₜ là GDP của hai nước, phản ánh quy mô cung và cầu; DISTᵢⱼ là khoảng cách địa lý, đại diện cho một phần chi phí giao thương. BORDERᵢⱼ, LANGᵢⱼ và FTAᵢⱼₜ lần lượt là các biến giả về biên giới chung, ngôn ngữ chính thức chung và hiệp định thương mại tự do có hiệu lực. DIGᵢⱼₜ phản ánh kết nối số song phương.

β₀ là hệ số chặn; β₁–β₇ là các hệ số hồi quy; λₜ là hiệu ứng năm, kiểm soát các biến động chung theo thời gian; εᵢⱼₜ là sai số. Mô hình được ước lượng bằng OLS gộp với các biến giả năm (Bảng).

Bảng: Định nghĩa biến và dấu kỳ vọng

Đo lường kết nối số

Theo cách tiếp cận của López González và Ferencz (2018), biến kết nối được xác định bằng:

INTERNET là tỷ lệ dân số sử dụng Internet, đo trên thang 0–100. DIG lấy giá trị thấp hơn của hai nước, phản ánh khả năng kết nối theo phía có mức phổ cập thấp hơn. DIG được đưa vào mô hình ở dạng mức; xuất khẩu, GDP và khoảng cách được lấy logarit.

KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý

Kết luận

Tổng hợp các nghiên cứu gợi ý rằng vai trò của kết nối số đối với xuất khẩu cần được xem xét đồng thời với điều kiện tiếp cận thị trường và năng lực sử dụng công nghệ. Kết quả về kim ngạch, chi phí giao thương và số doanh nghiệp xuất khẩu phản ánh những khía cạnh khác nhau của quá trình tham gia thị trường quốc tế. Sự khác biệt giữa các nghiên cứu vì thế cần được diễn giải theo đối tượng đo lường và bối cảnh, tránh đồng nhất mở rộng kết nối với cải thiện kết quả xuất khẩu của mọi chủ thể.

Mô hình trọng lực mở rộng cung cấp khung kiểm định mối liên hệ giữa kết nối số và xuất khẩu sau khi kiểm soát quy mô kinh tế cùng các đặc điểm giao thương cơ bản. Thước đo song phương nhấn mạnh vai trò của khả năng trao đổi thông tin ở cả hai thị trường. Đóng góp của bài viết là liên kết bằng chứng tổng quan với giả thuyết nghiên cứu và đặc tả log tuyến tính để ước lượng bằng OLS.

Hàm ý chính sách

Từ các cơ chế và điều kiện được nhận diện trong tổng quan, bài viết đề xuất năm định hướng chính sách sau.

Thứ nhất, chính sách hạ tầng cần chú trọng chất lượng và khả năng chi trả của dịch vụ Internet tại những khu vực doanh nghiệp khó tiếp cận. Cơ quan quản lý viễn thông có thể khuyến khích chia sẻ hạ tầng, cạnh tranh cung ứng và công khai thông tin chất lượng dịch vụ. Ưu tiên này hướng tới giảm chi phí kết nối thực tế của doanh nghiệp, phù hợp với vai trò của khả năng tiếp cận hạ tầng và dịch vụ số trong Bellucci và cộng sự (2023).

Thứ hai, hoàn thiện môi trường giao dịch số cần gắn tạo thuận lợi cho trao đổi thông tin với bảo vệ dữ liệu và củng cố niềm tin. Cơ quan quản lý có thể rà soát quy định về xác thực điện tử, công khai trách nhiệm của nền tảng và xây dựng cơ chế tiếp nhận, xử lý tranh chấp. Quy định minh bạch giúp doanh nghiệp dự liệu chi phí tuân thủ; đây là một hướng cụ thể hóa vai trò bổ trợ của thể chế được Bellucci và cộng sự (2023) nhấn mạnh.

Thứ ba, chính sách số cần được phối hợp với tạo thuận lợi thương mại. Cơ quan hải quan có thể ưu tiên liên thông chứng từ điện tử và giảm yêu cầu cung cấp lặp lại thông tin; cơ quan xúc tiến thương mại hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thông tin thị trường và hướng dẫn tận dụng FTA. Hợp tác với đối tác thương mại về khả năng tương thích của chứng từ và quy trình số là hướng triển khai phù hợp với cách tiếp cận phối hợp kết nối, dịch vụ hỗ trợ và độ mở thị trường của López González và Ferencz (2018).

Thứ tư, chương trình hỗ trợ doanh nghiệp cần được thiết kế theo mức độ sẵn sàng số. Cơ quan xúc tiến và hiệp hội ngành hàng có thể kết hợp tư vấn lựa chọn công cụ, đào tạo phân tích thị trường với hỗ trợ quản lý đơn hàng và đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu. Ưu tiên doanh nghiệp thiếu năng lực hấp thụ công nghệ có cơ sở từ kết quả không đồng đều về sự tham gia xuất khẩu trong Imbruno và cộng sự (2025). Hỗ trợ nên gắn với khả năng ứng dụng công cụ vào giao dịch thực tế.

Thứ năm, cần đánh giá chính sách bằng cả khả năng tiếp cận và kết quả sử dụng kết nối. Cơ quan thực hiện có thể theo dõi chi phí giao dịch, thời gian xử lý đơn hàng, số doanh nghiệp duy trì xuất khẩu và mức độ mở rộng thị trường. Việc phân tích theo quy mô doanh nghiệp và ngành giúp xác định nhóm hưởng lợi, từ đó điều chỉnh hỗ trợ. Đánh giá tác động cần có nhóm so sánh phù hợp để phân biệt đóng góp của chương trình với biến động thị trường.

Hướng nghiên cứu tương lai

Nghiên cứu tiếp theo có thể kiểm định mô hình trên dữ liệu bảng song phương và so sánh kết quả giữa các nhóm quốc gia hoặc nhóm hàng. Việc bổ sung biến tương tác giữa kết nối số và FTA sẽ giúp xem xét tính bổ trợ của hai yếu tố. Các thước đo về băng rộng và chất lượng kết nối cũng có thể được sử dụng để đối chiếu với tỷ lệ dân số sử dụng Internet.

Tài liệu tham khảo:

1. Bellucci, C., Rubínová, S., & Piermartini, R. (2023). Better together: How digital connectivity and regulation reduce trade costs. WTO Staff Working Paper ERSD-2023-07.

2. Clarke, G. R. G., & Wallsten, S. J. (2006). Has the Internet increased trade? Developed and developing country evidence. Economic Inquiry, 44(3), 465–484.

3. Freund, C. L., & Weinhold, D. (2004). The effect of the Internet on international trade. Journal of International Economics, 62(1), 171–189.

4. Imbruno, M., Cariolle, J., & de Melo, J. (2025). Digital connectivity and firm participation in foreign markets: An exporter-based bilateral analysis. Journal of Development Economics, 177, 103551.

5. López González, J., & Ferencz, J. (2018). Digital trade and market openness. OECD Trade Policy Papers, No. 217.

6. Yotov, Y. V., Piermartini, R., Monteiro, J.-A., & Larch, M. (2016). An advanced guide to trade policy analysis: The structural gravity model. WTO và UNCTAD.

Ngày nhận bài: 17/9/2026; Ngày hoàn thiện biên tập: 30/10/2026; Ngày duyệt đăng: 11/11/2026