Tác động của Hiệp định CPTPP đến hoạt động xuất khẩu của ngành dệt may Việt Nam

Nguyễn Phương Anh; Email: [email protected]

Phan Trần Toàn; Email: [email protected]

Nguyễn Linh Ngọc; Email: [email protected]

Nguyễn Hà Thu Ngân; Email: [email protected]

Trịnh Yến Nhi; Email: [email protected]

Đại học Kinh tế Quốc dân

Tóm tắt

Nghiên cứu này nhằm đánh giá các yếu tố tác động đến xuất khẩu dệt may của Việt Nam sang 10 đối tác thương mại chính trong giai đoạn 2010-2024, với trọng tâm là vai trò của Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP). Nghiên cứu sử dụng mô hình trọng lực để phân tích dữ liệu bảng và đặc tả dữ liệu chính bằng mô hình FE qua kiểm định Hausman. Kết quả thực nghiệm cho thấy, quy mô dân số đối tác và tỷ giá là 2 nhân tố thúc đẩy xuất khẩu bền vững nhất, trong khi biến giả CPTPP và thuế quan chưa có tác động rõ ràng. Điều này cho thấy lợi ích từ hiệp định có thể bị hạn chế bởi quy tắc xuất xứ hoặc do doanh nghiệp cần thời gian thích ứng, qua đó nhấn mạnh tính cấp thiết trong phát triển chuỗi cung ứng nội thiết, chính sách điều hành tỷ giá để nâng cao khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ và tận dụng quy mô thị trường đối tác.

Keyword: Xuất khẩu dệt may, CPTPP, Mô hình trọng lực, Việt Nam

Abstract

This study examines the factors affecting Viet Nam’s textile and garment exports to 10 major trading partners during the period 2010-2024, with a focus on the role of the Comprehensive and Progressive Agreement for Trans-Pacific Partnership (CPTPP). The study employs the gravity model to analyze panel data, with the fixed effects (FE) model selected as the main specification based on the Hausman test. The empirical results indicate that partner population size and exchange rates are the two most sustainable drivers of export growth, while the CPTPP dummy variable and tariffs do not show significant effects. These findings suggest that the benefits of the agreement may be constrained by rules of origin requirements or by the time needed for firms to adapt. Accordingly, the study highlights the urgency of developing domestic supply chains and implementing exchange rate policies to improve compliance with rules of origin and better exploit the market size of trading partners.

Keywords: Textile and garment exports, CPTPP, gravity model, Viet Nam

GIỚI THIỆU

Trong những năm gần đây, ngành dệt may Việt Nam tiếp tục khẳng định vị thế là một trong những ngành công nghiệp mũi nhọn của nền kinh tế. Năm 2024, kim ngạch xuất khẩu hàng dệt may Việt Nam đạt gần 44 tỷ USD, nằm trong top 3 xuất khẩu dệt may lớn nhất thế giới, chỉ sau Trung Quốc và Bangladesh (Kirin Capital, 2025). Tuy nhiên, cấu trúc sản xuất vẫn chủ yếu tập trung ở các công đoạn có giá trị gia tăng thấp như gia công (CMT) hoặc sản xuất theo đơn đặt hàng (OEM), đồng thời, hơn 60% nguyên phụ liệu vẫn phải nhập khẩu, đặc biệt là sợi vải từ Trung Quốc, khiến ngành dễ bị tác động bởi biến động chuỗi cung ứng toàn cầu.

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu, Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) được xem là đòn bẩy quan trọng giúp dệt may Việt Nam mở rộng cơ hội phát triển. CPTPP không chỉ mang lại ưu đãi thuế quan đáng kể khi xuất khẩu sang các thị trường lớn, mà còn tạo động lực để doanh nghiệp đầu tư vào chuỗi cung ứng nội địa, đáp ứng quy tắc “từ sợi trở đi” (yarn-forward rule) nhằm tận dụng ưu đãi thuế. Hiệp định này đồng thời thúc đẩy chuyển đổi mô hình sản xuất từ gia công sang tự chủ, nâng cao năng lực cạnh tranh và giá trị gia tăng cho ngành hàng dệt may Việt Nam.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Cơ sở lý thuyết

Tổng quan về CPTPP và ngành dệt may

Chương 4 Hiệp định CPTPP (Textile and Apparel Goods) quy định khung pháp lý riêng cho ngành dệt may thông qua việc định nghĩa và phân loại hàng hóa ưu đãi theo Phụ lục 4-A. Trọng tâm của chương này là quy tắc xuất xứ nghiêm ngặt “yarn-forward”, yêu cầu toàn bộ chuỗi sản xuất từ kéo sợi, dệt vải đến may hoàn thiện phải được thực hiện trong khối thành viên để hưởng thuế suất ưu đãi. Đồng thời, nhằm kiểm soát và phòng ngừa rủi ro,

Hiệp định thiết lập cơ chế giám sát chặt chẽ qua việc kiểm tra tại cơ sở sản xuất (Điều 4.6), từ chối ưu đãi khi thiếu minh chứng (Điều 4.7) và áp dụng biện pháp tự vệ đặc biệt (Điều 4.3) khi nhập khẩu tăng đột biến gây thiệt hại nội địa.

Tác động của các hiệp định FTA đến tới các nước thành viên CPTPP

Tác động tĩnh và động của FTA: Về mặt ngắn hạn, tác động tĩnh của FTA được thể hiện qua hiệu ứng tạo lập thương mại (tăng hiệu quả, phúc lợi nhờ nguồn cung chi phí thấp) và chệch hướng thương mại (gây méo mó phân bổ nguồn lực) (Viner, 1950), trong đó, mức tăng tiêu dùng vẫn có thể bù đắp tổn thất phát sinh (Meade, 1955). Về mặt dài hạn, tác động động từ hội nhập sâu và mở rộng thị trường sẽ thúc đẩy lợi suất tăng theo quy mô, dịch chuyển các yếu tố sản xuất (Meade, 1955), đồng thời kích thích chuyển giao công nghệ, thu hút FDI và tăng cường năng lực tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu (Krugman và cộng sự, 2012).

Mô hình trọng lực: Mô hình trọng lực trong thương mại quốc tế, xuất phát từ quan điểm coi trọng vai trò của không gian và chi phí vận chuyển, được chính thức hóa bởi Tinbergen (1962). Khung phân tích tổng quát đối với dòng thương mại giữa quốc gia xuất khẩu ($i$) và đối tác nhập khẩu ($j$) được đặc tả dưới dạng hàm hồi quy như sau:

log X_ij = g₀ + g₁log Y_i + g₂logN_i + g₃logY_j + g₄logN_j + g₅logD_ij + g₆logP_ij

Trong đó: Xij là tổng giá trị hàng hóa xuất khẩu từ nước i sang nước j; Yi và Yj đại diện cho quy mô kinh tế (GNP/GDP); Ni và Nj là dân số; Dij là khoảng cách địa lý; Pij đại diện ưu đãi thương mại.

Mô hình nghiên cứu

Kế thừa các quan điểm trên, nhóm đề xuất mô hình nghiên cứu như sau:

ln(EX_ijt​)= β_0​ + β_1​ln(GDPVN_i,t​ ) + β₂​ln(GDP_j,t​ ) + β₃​ln(DIS_ij​ ) + β_4​ln(POP_j,t​ ) + β₅​TAR_j,t​ + β₆​CPTPP_ijt ​+ β₇​ln(EXR_j,t​ ) + μ_ij​ + ε_ijt​

Trong đó:

EXP_ijt là giá trị xuất khẩu dệt may của Việt Nam sang quốc gia j tại thời điểm t;

GDP_it​ và GDPjt lần lượt là quy mô kinh tế của Việt Nam và nước nhập khẩu;

DIS_ij là khoảng cách địa lý song phương;

POP_jt là quy mô dân số nước nhập khẩu;

TAR_jt là mức thuế nhập khẩu áp dụng cho hàng dệt may Việt Nam;

EXR_jt là tỷ giá hối đoái;

CPTPP_jt là biến giả phản ánh việc cùng tham gia CPTPP;

μ_ij đại diện cho hiệu ứng cố định theo cặp quốc gia và ε_ijt là sai số ngẫu nhiên.

Giả thuyết nghiên cứu

Trên cơ sở mô hình nghiên cứu đề xuất, các giả thuyết được đưa ra như sau:

H1: Quy mô nền kinh tế Việt Nam tăng lên sẽ tăng giá trị xuất khẩu ngành dệt may sang các nước đối tác. Kì vọng biến GDPit mang giá trị dương trong mô hình (β > 0).

H2: Quy mô kinh tế quốc gia nhập khẩu j tại năm t tăng lên sẽ thúc đẩy giá trị xuất khẩu dệt may của Việt Nam (β2 > 0)

H3: Khoảng cách địa lý giữa Việt Nam so với quốc gia nhập khẩu càng xa, tổng giá trị xuất khẩu càng giảm (β3 < 0)

H4: Dân số đối tác nhập khẩu tăng lên hoặc lớn hơn làm tăng giá trị xuất khẩu từ Việt Nam (β4 > 0)

H5: Thuế suất nhập khẩu mà quốc gia đối tác áp dụng đối với hàng dệt may của Việt Nam tăng lên gây giảm giá trị nhập khẩu từ Việt (β5 < 0)

H6: Tỷ giá hối đoái biến động theo chiều làm tăng sức cạnh tranh giá sẽ thúc đẩy xuất khẩu (β6≠ 0).

H7: CPTPP tạo động lực gia tăng giá trị xuất khẩu hàng dệt may của Việt Nam sang các nước thành viên đối tác (β7 > 0).

Phương pháp nghiên cứu

Về phương pháp nghiên cứu, nghiên cứu ước lượng mô hình trọng lực log-tuyến tính để phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu dệt may Việt Nam giai đoạn 2010-2024, sử dụng dữ liệu bảng theo cặp thị trường-thời gian với biến phụ thuộc là giá trị xuất khẩu và các biến giải thích gồm: quy mô kinh tế, dân số, khoảng cách, thuế quan, tỷ giá và biến giả CPTPP. Tuy nhiên, do thiếu dữ liệu xuất khẩu ở một số quan sát, mẫu sử dụng trong hồi quy gồm 138 quan sát hợp lệ (N = 138), trong khi một số biến giải thích vẫn có 150 quan sát ở phần mô tả.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Thống kê mô tả và đặc điểm dữ liệu

Nhìn chung trên toàn bộ mẫu, các biến số kinh tế lượng đều có biên độ dao động rất lớn, phản ánh sự khác biệt sâu sắc về quy mô kinh tế giữa các quốc gia, khoảng cách địa lý cũng như chính sách thuế quan áp dụng đối với hàng dệt may xuất khẩu.

Nhằm làm rõ đặc điểm cấu trúc dữ liệu theo mục tiêu nghiên cứu, nghiên cứu tiến hành phân tách toàn mẫu thành 2 phân nhóm độc lập theo trạng thái thực thi Hiệp định: nhóm các đối tác chưa thực thi CPTPP ($cptpp = 0$) và nhóm các đối tác đã thực thi CPTPP ($cptpp = 1$). Kết quả thống kê mô tả chi tiết và các đặc tính so sánh của hai nhóm được thể hiện cụ thể tại Bảng 1.

Bảng 1: Thống kê mô tả theo nhóm CPTPP (cptpp = 0 và cptpp = 1)

Nguồn: Kết quả phân tích của nhóm tác giả

Bảng 1 cung cấp so sánh theo nhóm CPTPP. Nhóm cptpp = 1 có ln_exp_vn trung bình cao hơn nhóm cptpp = 0 (8,670 so với 7,605) và mức thuế quan trung bình thấp hơn (5,052 so với 8,232). Mẫu hình này phù hợp với kỳ vọng trực giác về một hiệp định thương mại: ưu đãi thuế đi kèm khả năng mở rộng xuất khẩu. ​​Tuy nhiên, những khác biệt quan sát được trong thống kê mô tả chưa thể xem là bằng chứng về quan hệ nhân quả, bởi nhóm CPTPP và không CPTPP có thể vốn đã khác nhau về quy mô và đặc điểm thị trường. Đáng chú ý, phân phối ln_gdp_vn khác biệt mạnh giữa 2 nhóm, đặc biệt là mức độ biến động của nhóm CPTPP rất nhỏ, cho thấy biến CPTPP trong mẫu có thể chỉ gắn với một số đối tác hoặc giai đoạn nhất định. Vì vậy, để đánh giá tác động của CPTPP một cách đáng tin cậy hơn, cần dựa vào các mô hình dữ liệu bảng có kiểm soát hiệu ứng cố định theo đối tác và theo thời gian.

Tương quan và đa cộng tuyến

Bảng 2: Ma trận tương quan (tam giác dưới)

Nguồn: Kết quả phân tích của nhóm tác giả

Ma trận tương quan (Bảng 2) cho thấy, ln_gdp_vn và ln_gdp_partner có tương quan rất cao (r = 0,851). Đây là hiện tượng thường gặp trong dữ liệu theo thời gian khi các nền kinh tế cùng tăng trưởng, dẫn đến 2 chuỗi GDP đồng biến mạnh. Trong mô hình hồi quy, tương quan cao giữa các biến giải thích không tạo ra sai lệch ước lượng theo nghĩa “thiên lệch” nếu mô hình được chỉ định đúng, nhưng làm gia tăng sai số chuẩn, khiến hệ số nhạy với đặc tả và dễ thay đổi dấu hoặc mức ý nghĩa thống kê khi thêm/bớt kiểm soát.

Khi đánh giá hiện tượng đa cộng tuyến bằng hệ số phóng đại phương sai, kết quả kiểm định cho thấy, chỉ số VIF của các biến độc lập đều nằm trong giới hạn an toàn (VIF < 10), ngoại trừ 2 biến quy mô kinh tế là $ln_gdp_vn$ và $ln_gdp_partner$ có chỉ số VIF lớn (VIF > 46), đây là hiện tượng đa cộng tuyến nghiêm trọng mang tính đặc trưng và phổ biến trong mô hình trọng lực sử dụng dữ liệu bảng. Do đó, theo thông lệ nghiên cứu, 2 biến này tiếp tục được giữ nguyên trong mô hình để đảm bảo đúng bản chất lý thuyết và hệ quả này sẽ được xử lý triệt để bằng phương pháp ước lượng tác động cố định (FE).

Kết quả ước lượng OLS, FE, RE và FE theo năm

Bảng 3: Kết quả hồi quy (sai số chuẩn cụm theo id)

Ghi chú: Dấu *, **, *** lần lượt tương ứng mức ý nghĩa 10%, 5%, 1%. Trong ngoặc là sai số chuẩn robust cụm theo id.

Nguồn: Kết quả phân tích của nhóm tác giả

Bảng 3 trình bày kết quả hồi quy của 4 đặc tả. Với OLS, ln_gdp_partner có tác động dương và có ý nghĩa thống kê ở mức 1% (β = 1,160), trong khi ln_gdp_vn có hệ số âm và cũng có ý nghĩa ở mức 1% (β = -1,215). Biến cptpp dương và có ý nghĩa ở mức 5% (β = 0,958). Các kết quả này phù hợp với trực giác rằng, các thị trường lớn nhập khẩu nhiều hơn và nhóm quan sát gắn với CPTPP có xuất khẩu cao hơn. Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng, OLS tổng hợp cả khác biệt giữa thị trường và biến động theo thời gian; do đó, hệ số CPTPP trong OLS có thể phản ánh sự khác biệt cấu trúc giữa nhóm thị trường CPTPP và không CPTPP hơn là tác động “bên trong” từng thị trường sau khi hiệp định có hiệu lực.

Trong mô hình FE, biến khoảng cách ln_dis bị loại do đồng tuyến tính vì là biến bất biến theo đối tác và được hấp thụ bởi hiệu ứng cố định. Kết quả FE cho thấy, ln_gdp_vn chuyển sang dấu dương và có ý nghĩa ở mức 5% (β = 0,541), trong khi ln_gdp_partner mang dấu âm và có ý nghĩa ở mức 10% (β = -0,508). Đồng thời, ln_pop_partner có hệ số dương lớn và có ý nghĩa mạnh ở mức 1% (β = 16,799), và ln_exr dương, có ý nghĩa ở mức 5% (β = 2,275). Ngược lại, tariff và cptpp không có ý nghĩa thống kê trong FE. Khi kiểm soát các đặc điểm bất biến theo thị trường, mô hình tập trung vào biến động theo thời gian trong từng đối tác; do đó, CPTPP nếu tác động chủ yếu thể hiện qua khác biệt “giữa thị trường” hoặc bị che khuất bởi các ràng buộc thực thi như quy tắc xuất xứ có thể không còn thể hiện ý nghĩa thống kê.

Khi bổ sung hiệu ứng năm trong mô hình FE_year, một số hệ số trở nên ổn định hơn về mặt ý nghĩa: ln_gdp_partner tiếp tục âm và có ý nghĩa ở mức 1% (β = -0,300), ln_pop_partner vẫn dương và có ý nghĩa ở mức 5% (β = 12,205), và ln_exr dương ở mức ý nghĩa 10% (β = 2,176). Trong khi đó, cptpp tiếp tục không có ý nghĩa (p = 0,616), và tariff gần như bằng 0. Việc cptpp không có ý nghĩa khi đã đồng thời kiểm soát hiệu ứng cố định theo đối tác và theo năm cho thấy trong mẫu hiện có, bằng chứng định lượng về tác động độc lập của CPTPP lên xuất khẩu dệt may chưa đủ mạnh để kết luận chắc chắn.

Kiểm định lựa chọn mô hình và chẩn đoán

Bảng 4: Kiểm định Hausman (FE0 vs RE0)

Nguồn: Kết quả phân tích của nhóm tác giả

Để lựa chọn phương pháp ước lượng tối ưu cho mô hình dữ liệu bảng, nghiên cứu tiến hành các kiểm định giả thuyết cần thiết. Kết quả kiểm định Hausman thu được giá trị chi2(df) = 54,41 với Prob > chi2 = 0,00000, bác bỏ giả thuyết và khẳng định mô hình tác động cố định (FE) phù hợp hơn mô hình tác động ngẫu nhiên (RE).

Tiếp tục thực hiện các kiểm định sau mô hình FE, kết quả kiểm định Modified Wald xác nhận có hiện tượng phương sai thay đổi (Prob > chi2 = 0,0000) và kiểm định Wooldridge cho thấy có hiện tượng tự tương quan (Prob > F = 0,0041). Để khắc phục triệt để các vi phạm khuyết tật này, nghiên cứu áp dụng kỹ thuật ước lượng sai số chuẩn Robust cụm theo đối tác (Cluster-Robust Standard Errors) để thu được kết quả hồi quy chuẩn xác nhất tại Bảng 4.

Thảo luận kết quả nghiên cứu

Kết quả cho thấy, các biến quy mô kinh tế có dấu và mức ý nghĩa khác nhau giữa OLS/RE và FE/FE_year, phản ánh sự khác biệt giữa biến động theo thời gian trong từng thị trường và khác biệt giữa các thị trường. Dấu âm của ln_gdp_partner trong FE có thể chịu ảnh hưởng của đa cộng tuyến cao giữa các biến GDP, do đó cần được diễn giải thận trọng.

Ngược lại, ln_pop_partner và ln_exr duy trì dấu dương và có ý nghĩa thống kê trong các đặc tả FE và FE_year, cho thấy quy mô thị trường đối tác và yếu tố cạnh tranh giá là các động lực tương đối bền vững đối với xuất khẩu dệt may Việt Nam.

Biến CPTPP có ý nghĩa trong OLS/RE nhưng không còn ý nghĩa trong FE và FE_year, hàm ý tác động quan sát được chủ yếu phản ánh khác biệt cấu trúc giữa các thị trường hơn là tác động độc lập của hiệp định theo thời gian. Kết quả này cho thấy, doanh nghiệp có thể chưa tận dụng hiệu quả ưu đãi CPTPP do hạn chế về quy tắc xuất xứ và năng lực đáp ứng tiêu chuẩn. Các kiểm định chẩn đoán đồng thời ủng hộ việc sử dụng mô hình FE với sai số chuẩn robust cụm theo đối tác.

Nhìn chung, nghiên cứu cho thấy vai trò nổi bật hơn của quy mô thị trường đối tác và tỷ giá, trong khi bằng chứng định lượng về tác động độc lập của CPTPP vẫn còn hạn chế trong mẫu nghiên cứu hiện tại.

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ

Kết luận

Nghiên cứu đã tiến hành đánh giá tác động của Hiệp định CPTPP đến hoạt động xuất khẩu của ngành dệt may Việt Nam trong giai đoạn 2010-2024. Kết quả thực nghiệm cho thấy, quy mô thị trường và tỷ giá hối đoái là những nhân tố thúc đẩy xuất khẩu dệt may rõ nét nhất, phản ánh vai trò của cầu thị trường và lợi thế cạnh tranh giá. Ngược lại, tác động trực tiếp của CPTPP và thuế quan chưa được chứng minh rõ ràng khi kiểm soát hiệu ứng cố định, hàm ý rằng các rào cản về quy tắc xuất xứ và năng lực đáp ứng chuỗi cung ứng có thể quan trọng hơn ưu đãi thuế suất trong việc tận dụng hiệp định.

Hàm ý chính sách và kiến nghị

Kết quả nghiên cứu cho thấy tác động của CPTPP đối với xuất khẩu dệt may Việt Nam mang tính dài hạn hơn là tạo ra tác động tức thời về kim ngạch. Do đó, chính sách cần tập trung vào việc nâng cao khả năng tận dụng hiệp định thay vì chỉ dừng ở ưu đãi thuế quan.

Trước hết, cần giải quyết “nút thắt” về quy tắc xuất xứ “từ sợi trở đi” thông qua việc thúc đẩy đầu tư vào các khâu thượng nguồn như dệt, nhuộm và hoàn tất, nhằm giảm phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu ngoài khối CPTPP. Đây là điều kiện quan trọng để chuyển lợi thế thuế quan thành tăng trưởng xuất khẩu bền vững.

Bên cạnh đó, chính sách hỗ trợ doanh nghiệp cần chú trọng nâng cao năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn về lao động, môi trường và truy xuất nguồn gốc, đặc biệt tại các thị trường phát triển như Canada, Nhật Bản và Australia. Đồng thời, cần tăng cường phổ biến thông tin và hướng dẫn kỹ thuật về CPTPP theo hướng cụ thể, dễ áp dụng đối với từng nhóm sản phẩm, nhất là cho doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Về dài hạn, việc tận dụng hiệu quả CPTPP đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa chính sách thương mại, công nghiệp và thu hút đầu tư nhằm thúc đẩy các phân khúc có giá trị gia tăng cao và công nghệ thân thiện môi trường, qua đó giảm phụ thuộc vào lợi thế chi phí thấp trong cạnh tranh quốc tế.

Tài liệu tham khảo:

1. Comprehensive and Progressive Agreement for Trans-Pacific Partnership (CPTPP), Chapter 4 - Textile and Apparel Goods.

2. Kirin Capital. (2025). Báo cáo triển vọng ngành dệt may Việt Nam năm 2025 [Báo cáo].

3. Krugman, P., Obstfeld, M., & Melitz, M. (2017). International economics: Theory and policy. Pearson.

4. Meade, J. E. (1955). Trade and welfare: The theory of international economic policy (Vol. 2). Oxford University Press.

5. Tinbergen, J. (1962). Shaping the world economy: Suggestions for an international economic policy. Twentieth Century Fund.

6. Viner, J. (1950). The customs union issue. Carnegie Endowment for International Peace.