Tái cấu trúc toàn cầu hóa - Cơ hội nâng cấp vị thế và hàm ý chính sách cho Việt Nam đến năm 2045

TS. Nguyễn Trí Tùng

Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh; Email: [email protected]

ThS. Đinh Trung Sơn

Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh; [email protected]

Tóm tắt

Bài viết phân tích quá trình tái cấu trúc toàn cầu hóa và những tác động đối với cơ hội nâng cấp vị thế của Việt Nam trong mạng lưới sản xuất và thương mại toàn cầu đến năm 2045. Kết quả cho thấy, mặc dù Việt Nam đã mở rộng đáng kể quy mô thương mại và thu hút đầu tư quốc tế, song năng lực tạo lập giá trị gia tăng trong nước, liên kết giữa doanh nghiệp nội địa và khu vực FDI, cũng như khả năng thích ứng với các tiêu chuẩn và rủi ro mới vẫn còn những hạn chế. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất các định hướng và giải pháp nhằm nâng cao năng lực nội sinh, củng cố tính tự chủ chiến lược và cải thiện vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Từ khóa: Tái cấu trúc toàn cầu hóa, chuỗi giá trị toàn cầu, tự chủ chiến lược, thương mại quốc tế, Việt Nam

Abstract

This article examines the restructuring of globalization and its implications for Viet Nam's opportunities to upgrade its position in global production and trade networks by 2045. The findings indicate that although Viet Nam has significantly expanded its trade volume and attracted international investment, limitations remain in its capacity to generate domestic value added, strengthen linkages between domestic enterprises and the foreign direct investment (FDI) sector, and adapt to emerging standards and risks. From those results, the article proposes strategic orientations and policy solutions to strengthen endogenous capabilities, reinforce strategic autonomy, and improve Viet Nam's position in global value chains.

Keywords: Restructuring of globalization, global value chains, strategic autonomy, international trade, Viet Nam

ĐẶT VẤN ĐỀ

Toàn cầu hóa đang bước vào giai đoạn tái cấu trúc sâu sắc dưới tác động của cạnh tranh địa chính trị, biến động chuỗi cung ứng, chuyển đổi số và yêu cầu phát triển bền vững. Trong bối cảnh đó, các quốc gia và doanh nghiệp không chỉ chú trọng tối ưu hóa chi phí sản xuất mà còn ưu tiên khả năng chống chịu, an ninh kinh tế và độ tin cậy của đối tác. Những chuyển dịch này đang định hình lại mạng lưới sản xuất, thương mại và phân bổ giá trị trên phạm vi toàn cầu.

Đối với Việt Nam, quá trình tái cấu trúc toàn cầu hóa vừa mở ra cơ hội thu hút đầu tư, mở rộng thị trường, vừa đặt ra thách thức trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh và tính tự chủ của nền kinh tế. Mặc dù đạt nhiều thành tựu trong hội nhập quốc tế, Việt Nam vẫn đối mặt với những hạn chế về giá trị gia tăng nội địa, năng lực công nghệ, liên kết giữa doanh nghiệp trong nước và khu vực FDI, cũng như sự phụ thuộc vào một số thị trường và nguồn cung chủ yếu. Vì vậy, vấn đề đặt ra không chỉ là tận dụng các dòng dịch chuyển thương mại và đầu tư, mà còn là chuyển hóa những cơ hội này thành động lực nâng cao năng suất, năng lực nội sinh và vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Trên cơ sở đó, bài viết phân tích những chuyển dịch chủ yếu của toàn cầu hóa, đánh giá thực trạng, nhận diện cơ hội và thách thức đối với Việt Nam, từ đó đề xuất các định hướng và giải pháp chính sách nhằm nâng cấp vị thế của nền kinh tế trong tiến trình hội nhập quốc tế đến năm 2045.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ TÁI CẤU TRÚC TOÀN CẦU HÓA

Tái cấu trúc toàn cầu hóa là quá trình thay đổi phương thức tổ chức và vận hành các quan hệ kinh tế xuyên biên giới dưới tác động của công nghệ, cạnh tranh địa chính trị và yêu cầu phát triển bền vững. Quá trình này làm thay đổi không gian sản xuất, cấu trúc chuỗi giá trị và cách thức phân bổ lợi ích, rủi ro giữa các quốc gia, nhưng không đồng nghĩa với sự thu hẹp hay chấm dứt hội nhập kinh tế quốc tế. Ba cách tiếp cận lý thuyết dưới đây là cơ sở để phân tích những chuyển dịch này và khả năng nâng cấp vị thế của một quốc gia trong nền kinh tế toàn cầu.

Thứ nhất, cách tiếp cận chuỗi giá trị toàn cầu làm rõ mối quan hệ giữa vị trí trong chuỗi và khả năng nắm giữ giá trị. Khung chuỗi giá trị toàn cầu của Gereffi, Humphrey và Sturgeon (2005) phân biệt các hình thức quản trị chuỗi, từ quan hệ thị trường đến mạng lưới phụ thuộc chặt chẽ. Vị trí của doanh nghiệp trong chuỗi quyết định khả năng học hỏi và nắm giữ giá trị. Một nước tăng kim ngạch lắp ráp nhưng thiếu thiết kế, linh kiện lõi, dịch vụ kỹ thuật và thương hiệu có thể vẫn chịu ràng buộc về công nghệ và thị trường. Vì vậy, nâng cấp chức năng, chuyển sang các công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn là yêu cầu quan trọng bên cạnh mở rộng quy mô xuất khẩu. Đây cũng là cơ sở để đánh giá thực chất mức độ hội nhập và năng lực tham gia chuỗi giá trị của doanh nghiệp trong nước.

Thứ hai, cách tiếp cận mạng sản xuất và khả năng chống chịu giải thích sự điều chỉnh địa điểm, đối tác và nguồn cung trong chuỗi giá trị toàn cầu. Baldwin (2016) nhấn mạnh vai trò của công nghệ thông tin trong phân tách các công đoạn sản xuất, trong khi Antràs (2020) cho thấy cấu trúc chuỗi phụ thuộc vào quyết định tổ chức của doanh nghiệp đa quốc gia và các hợp đồng xuyên biên giới. Khi rủi ro địa chính trị và gián đoạn chuỗi cung ứng gia tăng, doanh nghiệp có xu hướng đa dạng hóa địa điểm sản xuất, nhà cung ứng và phân bổ lại các công đoạn nhạy cảm, thay vì nhất thiết đưa toàn bộ hoạt động sản xuất về nước. Điều này đặt ra yêu cầu cân bằng giữa chi phí, độ tin cậy và khả năng phục hồi. Vì vậy, nâng cao khả năng chống chịu cần hướng tới đa dạng hóa có chọn lọc và xây dựng các phương án thay thế đối với những nguồn cung thiết yếu, thay vì theo đuổi tự cung tự cấp.

Thứ ba, cách tiếp cận kinh tế chính trị của sự phụ thuộc làm rõ vai trò của quyền lực và thể chế trong phân bổ lợi ích hội nhập. Farrell và Newman (2019) cho thấy, sự phụ thuộc bất đối xứng trong các mạng lưới kinh tế toàn cầu có thể trở thành công cụ gây sức ép giữa các quốc gia. Đồng thời, thuế quan, quy tắc xuất xứ và các tiêu chuẩn về môi trường, lao động, dữ liệu và truy xuất nguồn gốc ngày càng chi phối khả năng tiếp cận thị trường. Rodrik (2011) cũng nhấn mạnh những thách thức trong việc dung hòa hội nhập kinh tế sâu rộng với quyền tự chủ chính sách quốc gia. Theo đó, tự chủ chiến lược không có nghĩa là thu hẹp quan hệ thương mại, mà là chủ động đa dạng hóa thị trường, giảm phụ thuộc vào các nguồn cung khó thay thế và nâng cao năng lực tham gia xây dựng, thực thi tiêu chuẩn quốc tế. Đây là điều kiện để các quốc gia vừa tận dụng lợi ích hội nhập, vừa duy trì quyền lựa chọn và định hướng phát triển dài hạn.

NHẬN DIỆN TÁI CẤU TRÚC TOÀN CẦU HÓA VÀ NHỮNG CHUYỂN DỊCH CHỦ YẾU

Theo WTO (2025) và UNCTAD (2025), thương mại và đầu tư quốc tế tiếp tục vận động trong điều kiện bất định về chính sách và địa chính trị. Điểm cần nhận diện là sự thay đổi tiêu chí lựa chọn địa điểm sản xuất, đối tác và mạng lưới cung ứng: chi phí được cân nhắc đồng thời với độ tin cậy, công nghệ, tiêu chuẩn và an ninh nguồn cung. Có thể khái quát 5 chuyển dịch chủ yếu sau đây.

Một là, tái định vị mạng sản xuất. Cạnh tranh về độ tin cậy chuỗi cung ứng thúc đẩy chiến lược đa dạng hóa địa điểm sản xuất, đa địa điểm và duy trì nguồn cung dự phòng. Vì vậy, dòng vốn đầu tư không chỉ hướng đến những nơi có chi phí lao động thấp, mà còn cân nhắc hạ tầng, năng lượng, chất lượng nhân lực, quy tắc xuất xứ và tính ổn định của chính sách. Xu hướng này mở ra cơ hội thu hút đầu tư cho các nước ASEAN, đồng thời làm gia tăng cạnh tranh trong thu hút các dự án công nghệ và phát triển công nghiệp hỗ trợ. Đáng chú ý, dịch chuyển sản xuất thường diễn ra theo từng công đoạn, ngành hàng và địa điểm, thay vì rút toàn bộ hoạt động khỏi một nền kinh tế. Do đó, khả năng tiếp nhận đầu tư phụ thuộc vào mức độ đáp ứng của cả hệ sinh thái sản xuất, không chỉ ở chính sách ưu đãi đối với từng dự án.

Hai là, phân mảnh tiêu chuẩn và địa kinh tế. Trong bối cảnh các hiệp định thương mại ngày càng mở rộng, doanh nghiệp phải đáp ứng ngày càng nhiều quy định khác nhau về thuế quan, xuất xứ, môi trường và dữ liệu. Sự phân mảnh này tạo ra chi phí tuân thủ không đồng đều; doanh nghiệp quy mô nhỏ có thể bị loại khỏi đơn hàng dù có năng lực sản xuất. Trong bối cảnh đó, tiêu chuẩn không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn trở thành yếu tố quyết định lợi thế cạnh tranh và khả năng tiếp cận thị trường. Quyền tiếp cận thị trường ngày càng gắn với khả năng chứng minh xuất xứ, tính minh bạch và độ tin cậy của chuỗi cung ứng. Cùng một sản phẩm có thể phải đáp ứng các bộ yêu cầu khác nhau ở từng thị trường, làm tăng nhu cầu về thông tin, kiểm định và năng lực quản trị tuân thủ của doanh nghiệp.

Ba là, dịch chuyển sang dịch vụ và tài sản vô hình. Các hoạt động thiết kế, phần mềm, logistics (dịch vụ tổ chức vận chuyển, lưu kho và phân phối hàng hóa), tài chính, nghiên cứu và sở hữu trí tuệ ngày càng quyết định tỷ lệ giá trị được giữ lại trong chuỗi. Do đó, những nền kinh tế chủ yếu dựa vào gia công khó có thể khai thác đầy đủ lợi ích từ mở rộng thương mại. Sự phát triển của dịch vụ xuyên biên giới cũng mở ra cơ hội cho doanh nghiệp có năng lực chuyên môn và hạ tầng số, nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu cao về an ninh dữ liệu và uy tín. Vì vậy, tích lũy tri thức, làm chủ công nghệ, phát triển sở hữu trí tuệ và thương hiệu là những điều kiện quan trọng để doanh nghiệp chuyển sang các công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn.

Bốn là, chuyển đổi xanh gắn với thương mại. Các yêu cầu về giảm phát thải, truy xuất nguồn gốc nguyên liệu và trách nhiệm chuỗi cung ứng ngày càng trở thành tiêu chí cạnh tranh trong thương mại quốc tế. Điều này khiến năng lực tiếp cận năng lượng sạch, đo lường và kiểm chứng phát thải trở thành điều kiện quan trọng đối với các quốc gia xuất khẩu. Nếu hạ tầng điện, logistics và hệ thống kiểm định không đáp ứng yêu cầu, lợi thế chi phí sản xuất truyền thống có thể suy giảm. Do đó, chuyển đổi xanh không chỉ phụ thuộc vào nỗ lực của từng doanh nghiệp mà còn đòi hỏi sự đồng bộ về năng lượng, vận tải, kiểm định và hạ tầng dữ liệu.

Năm là, rủi ro tập trung làm gia tăng sức ép đa dạng hóa. Đa dạng hóa thị trường và nhà cung ứng làm giảm rủi ro phụ thuộc nhưng không thể loại bỏ hoàn toàn tác động của cú sốc toàn cầu. Một chính sách có hiệu quả phải nhận diện được các điểm nghẽn khó thay thế như linh kiện công nghệ cao, hạ tầng cảng, hệ thống thanh toán và thị trường tiêu thụ lớn. Vì vậy, chống chịu là khả năng duy trì chức năng thiết yếu và phục hồi nhanh, không phải đóng cửa nền kinh tế. Điểm cốt lõi là xác định những mắt xích mà sự gián đoạn có thể làm đình trệ cả chuỗi, đồng thời xây dựng phương án thay thế khả thi. Tuy nhiên, đa dạng hóa cần có trọng tâm, gắn với mức độ phụ thuộc và đặc thù từng ngành, thị trường nhằm hạn chế chi phí phát sinh và bảo đảm hiệu quả phân bổ nguồn lực.

THỰC TRẠNG VIỆT NAM TRONG QUÁ TRÌNH TÁI CẤU TRÚC TOÀN CẦU HÓA GIAI ĐOẠN 2021-2025

Kết quả về thương mại, đầu tư và năng lực tham gia chuỗi giá trị

Về quy mô thương mại, Việt Nam tiếp tục mở rộng giao dịch và duy trì vai trò trong mạng lưới thương mại quốc tế. Năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa đạt khoảng 930,05 tỷ USD, trong đó xuất khẩu đạt 475,04 tỷ USD, nhập khẩu đạt 455,01 tỷ USD và xuất siêu 20,03 tỷ USD (Cục Thống kê, 2026). Xuất nhập khẩu tạo điều kiện mở rộng thị trường tiêu thụ và tiếp cận nguyên liệu, máy móc, công nghệ, trong khi xuất siêu hàng hóa bổ sung nguồn ngoại tệ và hỗ trợ cân đối vĩ mô.

Về thu hút đầu tư, Việt Nam tiếp tục là địa điểm sản xuất được các doanh nghiệp quốc tế lựa chọn trong quá trình điều chỉnh mạng lưới cung ứng. Năm 2025, vốn FDI thực hiện ước đạt 27,62 tỷ USD, tăng 9% so với năm trước; tổng vốn FDI đăng ký đạt 38,42 tỷ USD (Cục Thống kê, 2026). Dòng vốn này góp phần bổ sung năng lực sản xuất, thúc đẩy xuất khẩu và tạo việc làm, đồng thời mở ra điều kiện tiếp cận công nghệ, tiêu chuẩn và phương thức quản trị.

Về cơ cấu sản xuất và xuất khẩu, nhóm hàng công nghiệp chế biến chiếm khoảng 88,7% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa năm 2025 (Cục Thống kê, 2026), cho thấy vai trò lớn của công nghiệp hướng tới thị trường quốc tế. Sự mở rộng sản xuất gắn với các khu công nghiệp, trung tâm sản xuất và nhu cầu về lao động có kỹ năng, quản trị chất lượng, dịch vụ kỹ thuật. Năm 2025, khu vực FDI (kể cả dầu thô) chiếm 77,3% kim ngạch xuất khẩu, khu vực trong nước chiếm 22,7% (Cục Thống kê, 2026); cơ cấu này đặt ra yêu cầu xem xét sâu hơn năng lực tham gia trực tiếp, vị trí công đoạn và liên kết giữa 2 khu vực doanh nghiệp.

Về mạng lưới đối tác và thị trường, việc tham gia các hiệp định thương mại tự do và cơ chế hợp tác đa phương đã mở rộng khuôn khổ tiếp cận thị trường, thu hút nguồn lực và liên kết sản xuất. Các cam kết quốc tế cũng tạo sức ép cải thiện môi trường kinh doanh, tính minh bạch và khả năng dự báo của chính sách. Dù quan hệ đối ngoại được đa dạng hóa, dòng thương mại thực tế vẫn tập trung vào một số đối tác: năm 2025, xuất khẩu sang Hoa Kỳ đạt khoảng 153,2 tỷ USD, nhập khẩu từ Trung Quốc đạt khoảng 186,0 tỷ USD (Cục Thống kê, 2026).

Về điều kiện kết nối, hạ tầng giao thông, cảng biển, khu công nghiệp và dịch vụ logistics từng bước phát triển cùng quá trình mở rộng sản xuất, thương mại. Nhu cầu vận tải, giao nhận, kho bãi, kiểm định và thanh toán quốc tế thúc đẩy các liên kết giữa công nghiệp và dịch vụ; ứng dụng công nghệ số trong quản lý và thủ tục thương mại tạo điều kiện nâng hiệu quả lưu chuyển hàng hóa.

Đối chiếu kinh nghiệm một số nền kinh tế châu Á

Trong bối cảnh tái cấu trúc toàn cầu hóa, một số nền kinh tế châu Á đã chủ động điều chỉnh chiến lược phát triển nhằm nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu, tăng cường năng lực cạnh tranh và khả năng thích ứng trước những biến động quốc tế. Mặc dù có sự khác biệt về quy mô, trình độ phát triển và điều kiện thể chế, kinh nghiệm của một số nước châu Á như Singapore, Malaysia, Thái Lan và Indonesia (Bảng 1) cho thấy những cách tiếp cận đáng tham khảo đối với Việt Nam.

Bảng 1: Ma trận đối chiếu định tính một số mô hình tham gia toàn cầu hóa tại châu Á

Nguồn: Nhóm tác giả tổng hợp từ Gereffi và cộng sự (2005), Ngân hàng Thế giới (2020), Ban Thư ký ASEAN và UNCTAD (2025)

Cụ thể, Singapore tập trung phát triển dịch vụ giá trị gia tăng cao, logistics, tài chính và quản trị hiện đại. Kinh nghiệm đáng chú ý là cần phát triển đồng bộ hạ tầng thương mại, dịch vụ hỗ trợ và năng lực kết nối quốc tế.

Malaysia chú trọng ngành điện tử và hệ sinh thái công nghiệp hỗ trợ, trong đó liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa góp phần nâng cao năng lực cung ứng. Đây là gợi ý để Việt Nam chuyển từ thu hút dự án đơn lẻ sang phát triển mạng lưới nhà cung ứng trong nước.

Thái Lan phát triển các cụm công nghiệp, đặc biệt trong ngành ô tô và sản xuất linh kiện. Kinh nghiệm này cho thấy cần gắn phát triển cụm ngành với đổi mới công nghệ, nâng cấp sản phẩm và thích ứng với yêu cầu chuyển đổi xanh.

Indonesia khai thác lợi thế tài nguyên và thị trường nội địa để phát triển công nghiệp chế biến, gia tăng giá trị sản phẩm. Tuy nhiên, mô hình này cũng đặt ra yêu cầu cân bằng giữa hiệu quả kinh tế, bảo vệ môi trường và cam kết hội nhập.

Nhìn chung, kinh nghiệm từ các nền kinh tế trên cho thấy Việt Nam cần gắn thu hút đầu tư với phát triển doanh nghiệp nội địa, công nghiệp hỗ trợ và năng lực công nghệ, qua đó nâng cao giá trị gia tăng trong nước và vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Hạn chế, thách thức và cơ hội đối với Việt Nam

Hạn chế và nguyên nhân

Bên cạnh những kết quả đạt được, quá trình tham gia và thích ứng của Việt Nam trước sự tái cấu trúc toàn cầu hóa vẫn bộc lộ một số hạn chế.

Thứ nhất, quy mô xuất khẩu chưa đi đôi tương xứng với năng lực tạo lập và giữ lại giá trị của doanh nghiệp trong nước; nhiều doanh nghiệp còn tập trung ở gia công, trong khi năng lực thiết kế, công nghệ, thương hiệu và phân phối hạn chế. Nguyên nhân chủ yếu là quy mô nhỏ, thiếu vốn dài hạn, năng lực quản trị và kỹ thuật chưa đồng đều, cùng cơ chế liên kết FDI chưa tạo đủ động lực chuyển giao và phát triển nhà cung ứng.

Thứ hai, sự tập trung vào một số thị trường tiêu thụ và nguồn cung đầu vào làm tăng tính dễ tổn thương trước thay đổi thuế quan, kiểm soát công nghệ và gián đoạn thương mại. Công nghiệp hỗ trợ chưa phát triển đồng bộ, khả năng thay thế linh kiện và nguyên liệu hạn chế, trong khi mở thị trường mới đòi hỏi nguồn lực tài chính, thông tin và năng lực phân phối mà nhiều doanh nghiệp còn thiếu.

Thứ ba, yêu cầu về xuất xứ, phát thải, truy xuất nguồn gốc và quản trị chuỗi cung ứng gia tăng nhanh hơn năng lực tuân thủ của một bộ phận doanh nghiệp, có thể làm mất đơn hàng ngay cả khi năng lực sản xuất vẫn còn. Khoảng cách về công nghệ, nhân lực và dữ liệu, cùng sự thiếu đồng bộ của dịch vụ kiểm định, chứng nhận và liên kết nghiên cứu - doanh nghiệp, làm tăng chi phí nâng chuẩn và hạn chế khả năng chuyển sang công đoạn giá trị cao.

Thứ tư, kết nối giữa khu công nghiệp, trung tâm logistics, cảng biển, năng lượng và đào tạo nhân lực chưa đồng bộ, làm tăng chi phí và giảm độ tin cậy của địa điểm sản xuất. Những bất cập trong quy hoạch, phối hợp ngành - địa phương và gắn kết chính sách thu hút đầu tư với phát triển nhà cung ứng khiến các dự án chưa tạo được đầy đủ lợi thế liên kết vùng và cụm ngành.

Thứ năm, năng lực dự báo và ứng phó với biến động địa kinh tế còn hạn chế, khiến doanh nghiệp dễ bị động trước thay đổi chính sách và tiêu chuẩn quốc tế. Dữ liệu phân tán, chia sẻ thông tin chưa hiệu quả, thiếu nhân lực phân tích thương mại và pháp luật quốc tế, cùng cách hỗ trợ thiên về xử lý khó khăn trước mắt, đang cản trở việc xây dựng năng lực phòng ngừa và thích ứng dài hạn.

Cơ hội nâng cấp vị thế và tạo đột phá phát triển

Một là, sự phát triển của hoạt động xuất nhập khẩu không chỉ góp phần mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm, thúc đẩy sản xuất và tăng trưởng kinh tế, mà còn tạo điều kiện để doanh nghiệp tiếp cận nguồn nguyên liệu, máy móc, thiết bị và công nghệ phục vụ quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Hai là, thông qua hoạt động đầu tư và hợp tác sản xuất, nền kinh tế có thêm điều kiện tiếp cận công nghệ, phương thức quản trị hiện đại, tiêu chuẩn kỹ thuật và kinh nghiệm tổ chức sản xuất quốc tế. Sự hiện diện và mở rộng hoạt động của các doanh nghiệp FDI cũng tạo động lực phát triển các ngành công nghiệp hỗ trợ, dịch vụ logistics, đào tạo nhân lực và các hoạt động dịch vụ phục vụ sản xuất.

Ba là, trong bối cảnh tái cấu trúc toàn cầu hóa, sự phát triển của công nghiệp chế biến xuất khẩu tiếp tục tạo nền tảng quan trọng để Việt Nam củng cố vị trí trong mạng lưới sản xuất khu vực, đồng thời mở rộng cơ hội tham gia những lĩnh vực sản xuất có yêu cầu ngày càng cao về công nghệ, chất lượng và tính ổn định của chuỗi cung ứng.

Bốn là, mạng lưới quan hệ kinh tế đối ngoại ngày càng rộng mở góp phần tạo thêm cơ hội tiếp cận thị trường, thu hút nguồn lực phát triển và thúc đẩy sự tham gia của doanh nghiệp vào các chuỗi cung ứng xuyên biên giới. Đặc biệt, trong điều kiện cấu trúc thương mại toàn cầu có xu hướng phân hóa theo các khu vực, đối tác và tiêu chuẩn khác nhau, việc duy trì quan hệ hợp tác kinh tế đa dạng giúp Việt Nam mở rộng khả năng lựa chọn thị trường, đối tác và phương thức tham gia hội nhập.

Năm là, sự phát triển của các dịch vụ hỗ trợ không chỉ tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động sản xuất, xuất nhập khẩu, mà còn góp phần hình thành những mối liên kết kinh tế mới giữa công nghiệp, thương mại và dịch vụ. Đặc biệt, việc ứng dụng công nghệ số trong quản lý, giao nhận, thanh toán và thực hiện các thủ tục thương mại đã tạo thêm điều kiện nâng cao hiệu quả kết nối, đáp ứng tốt hơn yêu cầu về tốc độ, độ tin cậy và tính linh hoạt của chuỗi cung ứng hiện đại.

QUAN ĐIỂM, ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP CHÍNH SÁCH

Quan điểm và định hướng chiến lược

Thứ nhất, kiên định mục tiêu độc lập dân tộc gắn với chủ nghĩa xã hội, phát huy vai trò lãnh đạo của Đảng và hiệu lực quản lý của Nhà nước, đồng thời lấy nâng cao năng lực nội sinh và chất lượng hội nhập làm định hướng phát triển. Nâng cấp vị thế cần được đánh giá bằng năng suất, công nghệ và giá trị gia tăng trong nước, gắn với phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số (Bộ Chính trị, 2024) và khu vực kinh tế tư nhân.

Thứ hai, bảo đảm tự chủ chiến lược trên nền tảng hội nhập sâu rộng, đa phương hóa và đa dạng hóa; tự chủ thể hiện ở khả năng lựa chọn đối tác, thay thế những mắt xích dễ tổn thương và làm chủ một số khâu then chốt, thay vì tự sản xuất mọi đầu vào.

Thứ ba, chuyển từ ứng phó sau biến cố sang chủ động dự báo, chuẩn bị phương án và điều chỉnh chính sách theo bằng chứng, gắn thể chế, doanh nghiệp và năng lực thực thi địa phương trong cùng một hệ thống.

Thứ tư, đặt con người và chất lượng việc làm ở vị trí trung tâm, kết hợp hiệu quả kinh tế với phát triển bền vững và khả năng chống chịu; lợi ích từ nâng cấp chuỗi giá trị cần đi cùng cơ hội nâng kỹ năng, thu nhập và khả năng thích ứng của người lao động.

Kịch bản và lựa chọn chính sách

Ba kịch bản ở Bảng 2 thể hiện các tổ hợp điều kiện bên ngoài và năng lực thích ứng trong nước, không phải dự báo xác suất hoặc tốc độ tăng trưởng. Trong điều kiện phân mảnh sâu, ưu tiên là bảo vệ chuỗi thiết yếu, giữ ổn định và mở phương án thay thế; khi cạnh tranh và hợp tác cùng tồn tại, cần đẩy nhanh nâng chuẩn, liên kết FDI và cải thiện logistics; để bứt phá giá trị, phải tích lũy năng lực thiết kế, công nghệ, thương hiệu và dịch vụ. Sự khác biệt giữa các kịch bản vì vậy không chỉ do môi trường quốc tế mà còn phụ thuộc vào chất lượng cải cách và tổ chức thực hiện trong nước. Việt Nam cần chuẩn bị phương án cho tình huống bất lợi, đồng thời đầu tư vào những năng lực có ích trong cả 3 kịch bản, nhất là doanh nghiệp nội địa, nhân lực và hệ thống thông tin. Kịch bản bứt phá là định hướng phấn đấu có điều kiện; các lựa chọn chính sách phải được rà soát khi xuất hiện thay đổi lớn về thị trường, công nghệ hoặc tiêu chuẩn.

Bảng 2: Ma trận kịch bản chiến lược đến năm 2045

Nguồn: Nhóm tác giả xây dựng

Giải pháp chính sách và tổ chức thực hiện

Một là, đổi mới thể chế hội nhập và nâng cao năng lực dự báo địa kinh tế. Cần xây dựng cơ chế giám sát liên ngành nhằm theo dõi, phân tích và cảnh báo sớm những biến động về thuế quan, kiểm soát xuất khẩu, quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn xanh và rủi ro chuỗi cung ứng. Thông tin cảnh báo cần được cập nhật theo từng ngành, thị trường và phổ biến kịp thời đến doanh nghiệp thông qua các hiệp hội ngành hàng. Đồng thời, cần thiết lập cơ chế đánh giá hiệu quả dựa trên thời gian cung cấp cảnh báo, khả năng tháo gỡ vướng mắc và mức độ hỗ trợ doanh nghiệp thích ứng với biến động thị trường.

Hai là, nâng cấp chuỗi cung ứng và công nghiệp hỗ trợ. Chính sách cần chuyển từ ưu đãi các dự án đơn lẻ sang phát triển hệ sinh thái cung ứng có điều kiện. Theo đó, doanh nghiệp đầu chuỗi công bố nhu cầu kỹ thuật; nhà cung cấp trong nước được hỗ trợ về kiểm định, đào tạo kỹ sư và quản trị chất lượng. Việc giải ngân nguồn lực công cần gắn với kết quả chứng nhận, hợp đồng và năng suất. Các ngành được ưu tiên cần có cơ sở sản xuất hiện hữu và cơ hội học hỏi rõ ràng.

Ba là, đa dạng hóa thị trường và khai thác hiệp định thương mại. Cần kết hợp xúc tiến xuất khẩu với tư vấn quy tắc xuất xứ, bảo hộ thương hiệu, phòng vệ thương mại và thông tin đối tác. Đa dạng hóa thị trường cần có trọng tâm, tránh dàn trải, đồng thời ưu tiên những thị trường có tính khả thi về logistics, tiêu chuẩn và nhu cầu tiêu dùng. Bên cạnh đó, cần hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng và sử dụng công cụ đánh giá rủi ro do tập trung khách hàng.

Bốn là, phát triển hạ tầng logistics, năng lượng và thúc đẩy chuyển đổi xanh. Đầu tư hạ tầng cần gắn với các hành lang công nghiệp - cảng - đô thị và bảo đảm năng lực kết nối thực tế. Trong đó, nguồn điện ổn định, dữ liệu vận tải, kho lạnh và thông quan số là những điều kiện quan trọng để nâng cao năng lực tham gia chuỗi cung ứng. Đồng thời, cần hỗ trợ doanh nghiệp đo lường phát thải và truy xuất nguồn gốc nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn mới. Hiệu quả các chương trình đầu tư và hỗ trợ cần được đánh giá thông qua các chỉ số về tiết kiệm thời gian, chi phí và giảm phát thải.

Năm là, phát triển doanh nghiệp tư nhân và nâng cao năng lực đổi mới. Cần tạo điều kiện để doanh nghiệp trong nước tiếp cận nguồn tài chính dài hạn, đất sản xuất, phòng thử nghiệm và dịch vụ tư vấn công nghệ trên cơ sở cạnh tranh minh bạch. Đồng thời, khuyến khích liên kết giữa cơ sở nghiên cứu và doanh nghiệp, hỗ trợ thương mại hóa các sản phẩm thiết kế, phần mềm và thương hiệu. Việc lựa chọn doanh nghiệp tham gia các chương trình hỗ trợ cần bảo đảm công khai điều kiện, có đánh giá độc lập và cơ chế chấm dứt hỗ trợ đối với những trường hợp không đạt kết quả.

Sáu là, nâng cao kỹ năng lao động và bảo đảm công bằng trong chuyển đổi. Quá trình dịch chuyển chuỗi giá trị làm thay đổi nhu cầu về kỹ sư, nhân lực logistics, quản trị tiêu chuẩn và kỹ năng số. Vì vậy, hệ thống giáo dục nghề nghiệp và đại học cần xây dựng chương trình đào tạo phù hợp với nhu cầu của từng cụm ngành, công nhận kỹ năng tích lũy trong quá trình làm việc và hỗ trợ người lao động bị ảnh hưởng chuyển đổi nghề nghiệp. Hiệu quả của quá trình nâng cấp cần được đánh giá không chỉ qua kim ngạch xuất khẩu mà còn qua chất lượng việc làm, thu nhập và cơ hội tham gia của doanh nghiệp nhỏ.

Bảy là, phát huy vai trò của ngoại giao kinh tế và chủ động tham gia kiến tạo luật chơi. Việt Nam cần kết hợp ngoại giao đa phương với việc tham gia xây dựng tiêu chuẩn quốc tế, giải quyết tranh chấp và thúc đẩy hợp tác về chuỗi cung ứng. Các cơ quan đại diện ở nước ngoài cần tăng cường cung cấp thông tin thị trường, kết nối doanh nghiệp với đối tác công nghệ và nhà mua hàng. Qua đó, mở rộng các kênh hợp tác đáng tin cậy, nâng cao khả năng bảo vệ lợi ích hợp pháp và củng cố tính tự chủ chiến lược trong hội nhập quốc tế.

KẾT LUẬN

Tái cấu trúc toàn cầu hóa đang thay đổi cách tổ chức sản xuất, điều kiện tiếp cận thị trường và phân phối giá trị giữa các quốc gia. Việt Nam đã tạo dựng nền tảng thương mại, đầu tư và kết nối quốc tế đáng kể, nhưng nâng cấp vị thế còn phụ thuộc vào khả năng khắc phục những hạn chế của doanh nghiệp nội địa, về công nghệ, liên kết và thể chế thực thi. Cơ hội từ dịch chuyển chuỗi cung ứng, dịch vụ giá trị cao và chuyển đổi xanh chỉ trở thành động lực đột phá khi được chuyển hóa thành năng lực sản xuất, đổi mới và giá trị gia tăng trong nước. Vì vậy, chính sách cần kết hợp ứng phó rủi ro với đầu tư dài hạn cho những năng lực then chốt, góp phần xác lập mô hình tăng trưởng mới và nâng cao khả năng tự chủ trong hội nhập.

Tài liệu tham khảo:

1. Antràs, P. (2020). Conceptual aspects of global value chains. The World Bank Economic Review, 34(3), 551-574. https://doi.org/10.1093/wber/lhaa006

2. Ban Thư ký ASEAN và UNCTAD (2025). Báo cáo Đầu tư ASEAN 2025: Đầu tư trực tiếp nước ngoài và phát triển chuỗi cung ứng. https://asean.org/wp-content/uploads/2025/10/ASEAN-Investment-Report-2025.pdf

3. Bộ Chính trị (2024). Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

4. Baldwin, R. (2016). The great convergence: Information technology and the new globalization. Harvard University Press. https://doi.org/10.4159/9780674972667

5. Cục Thống kê (2026). Báo cáo tình hình kinh tế - xã hội quý IV và năm 2025. https://www.nso.gov.vn/du-lieu-va-so-lieu-thong-ke/2026/01/bao-cao-tinh-hinh-kinh-te-xa-hoi-quy-iv-va-nam-2025/

6. Farrell, H., & Newman, A. L. (2019). Weaponized interdependence: How global economic networks shape state coercion. International Security, 44(1), 42-79. https://doi.org/10.1162/isec_a_00351

7. Gereffi, G., Humphrey, J., & Sturgeon, T. (2005). The governance of global value chains. Review of International Political Economy, 12(1), 78-104. https://doi.org/10.1080/09692290500049805

8. Rodrik, D. (2011). The globalization paradox: Democracy and the future of the world economy. https://drodrik.scholar.harvard.edu/publications/globalization-paradox-democracy-and-future-world-economy

9. UNCTAD (2025). World investment report 2025: International investment in the digital economy. https://unctad.org/publication/world-investment-report-2025

10. World Bank (2020). World development report 2020: Trading for development in the age of global value chains. https://www.worldbank.org/en/publication/wdr2020

11. WTO (2025). Global trade outlook and statistics: Update October 2025. https://www.wto.org/english/news_e/news25_e/stat_07oct25_e.pdf