Quản lý chuỗi cung ứng xanh và lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp nhỏ và vừa: Cách tiếp cận dựa trên áp lực thể chế, lãnh đạo và hiệu quả môi trường

NCS. ThS. Huỳnh Anh Tuyên

Trường Đại học Lạc Hồng

Email: [email protected]

Tóm tắt

Nghiên cứu hệ thống hóa cấu trúc tri thức quản lý chuỗi cung ứng xanh gắn với áp lực thể chế, lãnh đạo, hiệu quả môi trường và lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp nhỏ và vừa. Dữ liệu 2020-2026 từ Scopus và Web of Science được xử lý bằng Bibliometrix. Kết quả cho thấy, quản lý chuỗi cung ứng xanh và hiệu quả môi trường là chủ đề trung tâm, còn áp lực thể chế và lợi thế cạnh tranh phân tán. Đồng thời, bài viết cũng chỉ ra khoảng trống và đề xuất khung phân tích tích hợp cho doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Từ khóa: Quản lý chuỗi cung ứng xanh, áp lực thể chế, lãnh đạo, hiệu quả môi trường, lợi thế cạnh tranh, doanh nghiệp nhỏ và vừa

Abstract

This study maps the knowledge structure of green supply chain management in relation to institutional pressures, leadership, environmental performance, and competitive advantage in small and medium-sized enterprises. Bibliometric data covering 2020-2026 were retrieved from Scopus and Web of Science and analyzed using Bibliometrix. The findings indicate that green supply chain management and environmental performance are central research themes, whereas institutional pressures and competitive advantage remain comparatively peripheral. The study identifies potential research gaps and proposes an integrated analytical framework to guide future research on green supply chain management and competitiveness of small and medium-sized enterprises.

Keywords: Green supply chain management, institutional pressures, leadership, environmental performance, competitive advantage, small and medium-sized enterprises

GIỚI THIỆU

Trong bối cảnh phát triển bền vững ngày càng trở thành yêu cầu đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh, quản lý chuỗi cung ứng xanh (Green Supply Chain Management, GSCM) được xem là định hướng quan trọng nhằm tích hợp các tiêu chí môi trường vào hoạt động mua hàng, sản xuất và phân phối. Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs), việc triển khai GSCM không chỉ đáp ứng các yêu cầu về môi trường mà còn đặt ra thách thức trong cân đối nguồn lực và duy trì năng lực cạnh tranh. Theo OECD (2022), SMEs chiếm hơn 99% tổng số doanh nghiệp, đóng góp trung bình 59% giá trị gia tăng và 68% việc làm trong khu vực doanh nghiệp tại các quốc gia thành viên OECD, đồng thời có đóng góp đáng kể vào phát thải khí nhà kính và tiêu thụ năng lượng.

Tuy nhiên, việc áp dụng GSCM không đồng nghĩa với khả năng tạo ra lợi thế cạnh tranh trong mọi bối cảnh. Thông qua tổng quan hệ thống và phân tích gộp 54 nghiên cứu với 245 kích thước ảnh hưởng, Fang và Zhang (2018) chỉ ra mối liên hệ tích cực giữa GSCM với hiệu quả môi trường, vận hành và kinh tế, song mức độ tác động có sự khác biệt theo ngành, chứng nhận ISO và định hướng xuất khẩu. Bên cạnh đó, áp lực thể chế và vai trò lãnh đạo cũng được xem là những yếu tố ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa các yêu cầu bên ngoài thành thực hành môi trường. Wiredu và cộng sự (2024) đã xem xét các yếu tố này trong mối liên hệ với thực hành GSCM, lợi thế cạnh tranh chuỗi cung ứng và hiệu quả môi trường.

Mặc dù các nghiên cứu trước đã cung cấp nhiều bằng chứng về GSCM, mối liên hệ giữa áp lực thể chế, vai trò lãnh đạo, hiệu quả môi trường và lợi thế cạnh tranh của SMEs vẫn cần được hệ thống hóa. Trên cơ sở phương pháp phân tích thư mục của Donthu và cộng sự (2021), nghiên cứu kết hợp phân tích hiệu suất và lập bản đồ khoa học từ dữ liệu Scopus và Web of Science nhằm nhận diện xu hướng phát triển, cấu trúc tri thức và khoảng trống nghiên cứu, qua đó đề xuất các định hướng nghiên cứu tiếp theo về GSCM gắn với năng lực cạnh tranh của SMEs.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT

Quản lý chuỗi cung ứng xanh và lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp nhỏ và vừa

GSCM tích hợp tiêu chí môi trường vào các hoạt động từ thiết kế, mua hàng, sản xuất, phân phối đến thu hồi sản phẩm, đồng thời thúc đẩy phối hợp giữa các đối tác nhằm giảm tác động sinh thái (Balon, 2020). Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, GSCM có ý nghĩa quan trọng nhưng gặp trở ngại do hạn chế về tài chính, công nghệ và nhân lực. GSCM có tiềm năng nâng cao lợi thế cạnh tranh thông qua tiết kiệm tài nguyên, giảm chi phí, cải thiện hiệu quả môi trường và đáp ứng yêu cầu khách hàng. Fang và Zhang (2018) ghi nhận mối liên hệ tích cực giữa thực hành GSCM với hiệu quả môi trường, vận hành và kinh tế. Vì vậy, lợi thế cạnh tranh cần được xem là kết quả tiềm năng của việc triển khai GSCM hiệu quả, không phải hệ quả tất yếu của các hoạt động xanh riêng lẻ.

Áp lực thể chế và vai trò lãnh đạo trong quản lý chuỗi cung ứng xanh

Theo lý thuyết thể chế, quyết định của doanh nghiệp chịu ảnh hưởng bởi các quy tắc, chuẩn mực và kỳ vọng từ môi trường bên ngoài. DiMaggio và Powell (1983) phân loại áp lực thể chế thành ba dạng: cưỡng chế, chuẩn tắc và mô phỏng, qua đó thúc đẩy doanh nghiệp áp dụng các thực hành môi trường. Tuy nhiên, mức độ tác động của các áp lực này còn phụ thuộc vào cách doanh nghiệp tiếp nhận và phản ứng (Chu và cộng sự, 2017). Trong quản lý chuỗi cung ứng xanh (GSCM), lãnh đạo cấp cao giữ vai trò định hướng và chuyển hóa các áp lực thể chế thành hành động cụ thể thông qua hoạch định chiến lược, phân bổ nguồn lực và tổ chức triển khai. Dai và cộng sự (2014) nhấn mạnh vai trò hỗ trợ của lãnh đạo cấp cao đối với việc thực hiện GSCM, mặc dù Chu và cộng sự (2017) cho thấy không phải mọi mối quan hệ liên quan đều có ý nghĩa thống kê. Đối với SMEs, những hạn chế về nguồn lực càng khiến cam kết và năng lực điều hành của lãnh đạo trở thành yếu tố quan trọng trong quá trình triển khai các thực hành xanh.

Hiệu quả môi trường và sự phát triển của các hướng nghiên cứu liên quan

Hiệu quả môi trường phản ánh mức độ doanh nghiệp giảm phát thải, hạn chế chất thải, tiết kiệm năng lượng và sử dụng hiệu quả nguyên vật liệu. Theo ISO (2015), hiệu quả môi trường cần được đánh giá dựa trên các kết quả đo lường thực tế. Fang và Zhang (2018) cho thấy thực hành quản lý chuỗi cung ứng xanh (GSCM) có mối liên hệ tích cực với hiệu quả môi trường, vận hành và kinh tế. Trên cơ sở đó, các nghiên cứu tiếp tục xem xét tác động của thực hành xanh, áp lực thể chế và vai trò lãnh đạo đối với hiệu quả môi trường. Tuy nhiên, việc triển khai các thực hành này tại SMEs thường gặp trở ngại do hạn chế về vốn, công nghệ và năng lực quản trị. Tại Việt Nam, Do và cộng sự (2023) đã nghiên cứu SMEs, tập trung phân tích vai trò trung gian của thực hành quản lý môi trường trong mối quan hệ giữa áp lực thể chế và hiệu quả môi trường.

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu sử dụng Scopus và Web of Science (WoS) để thu thập các công trình về GSCM, lợi thế cạnh tranh và hiệu quả môi trường của SMEs. Bộ từ khóa tập trung vào GSCM, hiệu quả doanh nghiệp, SMEs, áp lực thể chế và vai trò lãnh đạo; truy vấn được thực hiện trên trường TITLE-ABS-KEY của Scopus và Topic (TS) của WoS. Dữ liệu truy xuất ngày 1/10/2026, giới hạn giai đoạn 2020-2026 và ưu tiên bài báo tiếng Anh. Sau sàng lọc, tác giả thu được 426 tài liệu từ Scopus và 112 tài liệu từ WoS (trên 183 kết quả ban đầu), đồng thời rà soát mức độ phù hợp và trùng lặp (Donthu và cộng sự, 2021). Dữ liệu được phân tích bằng R, Bibliometrix và Biblioshiny (Aria & Cuccurullo, 2017), tập trung vào xu hướng công bố, trích dẫn, tác giả, tạp chí, quốc gia, hợp tác, đồng xuất hiện từ khóa và bản đồ chủ đề nhằm nhận diện cấu trúc tri thức và khoảng trống nghiên cứu.

KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN

Xu hướng phát triển và ảnh hưởng học thuật

Xu hướng công bố theo năm

Số lượng công bố về GSCM tăng trong giai đoạn 2020–2026, đặc biệt từ năm 2022 (Hình 1), phản ánh sự quan tâm ngày càng lớn đến thực hành xanh, hiệu quả môi trường và kết quả hoạt động doanh nghiệp.

Xu hướng công bố gia tăng tạo cơ sở nghiên cứu các yếu tố giúp SMEs chuyển hóa yêu cầu bền vững thành kết quả thực tế. Đặc biệt, cần làm rõ mối liên hệ giữa áp lực thể chế, lãnh đạo, hiệu quả môi trường và lợi thế cạnh tranh thông qua phân tích từ khóa và chủ đề.

Hình 1: Xu hướng công bố theo năm

Nguồn: Tác giả phân tích

Các tạp chí có nhiều bài nhất

Hình 2: Các tạp chí tiêu biểu

Nguồn: Tác giả phân tích

Hình 2 cho biết, Sustainability dẫn đầu về số lượng công bố (36 bài), tiếp theo là Journal of Cleaner Production (22 bài), Business Strategy and the Environment (17 bài) và Benchmarking (16 bài). Kết quả phản ánh sự quan tâm đến GSCM tại giao điểm giữa phát triển bền vững, hiệu quả môi trường và chiến lược doanh nghiệp.

Các công trình được trích dẫn nhiều nhất

Trong 10 công trình được trích dẫn nhiều nhất, Dubey và cộng sự (2015) tập trung vào mối quan hệ giữa lãnh đạo, áp lực thể chế và hiệu quả môi trường; Geng và cộng sự (2017) phân tích mối liên hệ giữa GSCM và hiệu quả doanh nghiệp; trong khi Bag và cộng sự (2022) và Centobelli và cộng sự (2021) chú trọng đến đổi mới xanh và phát triển kinh tế tuần hoàn tại SMEs. Tuy nhiên, các công trình nổi bật này thể hiện những hướng tiếp cận tương đối riêng biệt, chưa làm rõ đầy đủ cách áp lực thể chế và vai trò lãnh đạo kết hợp tác động đến hiệu quả môi trường, từ đó liên hệ với lợi thế cạnh tranh của SMEs. Đây là khoảng trống tiềm năng cần được kiểm chứng thông qua phân tích nội dung các nghiên cứu, đặc biệt trong bối cảnh doanh nghiệp nhỏ và vừa chịu hạn chế về nguồn lực.

Các quốc gia có đóng góp nổi bật

Theo kết quả ở Bảng 2, Trung Quốc dẫn đầu về số lượng công bố, tiếp theo là Malaysia, Ấn Độ và Pakistan, cho thấy sự hiện diện nổi bật của các quốc gia châu Á trong nghiên cứu GSCM.

Bảng 2: Các quốc gia có đóng góp tiêu biểu

Nguồn: Tác giả phân tích

Mạng lưới hợp tác khoa học

Hình 3: Mức độ hợp tác của các tác giả

Nguồn: Tác giả phân tích

Mạng lưới hợp tác tác giả ở Hình 3 cho thấy, các nhóm nghiên cứu còn phân tán, mức độ kết nối giữa các nhóm tương đối hạn chế. Một số cụm hợp tác nổi bật có thể nhận diện, nhưng chưa hình thành mạng lưới liên kết rộng trên toàn lĩnh vực. Điều này cho thấy hoạt động nghiên cứu có xu hướng tập trung trong các nhóm tác giả riêng biệt, trong khi sự kết nối liên nhóm còn hạn chế.

Các cụm chủ đề nghiên cứu về quản lý chuỗi cung ứng xanh

Hình 4: Mạng lưới từ khoá nổi bật

Nguồn: Tác giả phân tích

Mạng lưới từ khóa ở Hình 4 làm nổi bật 4 chủ đề chính: thực hành quản lý chuỗi cung ứng xanh (Green Supply Chain Management), áp lực thể chế (Institutional Pressures) và hiệu quả môi trường - hiệu quả doanh nghiệp (Environmental Performance - Firm Performance). Trong đó, Environmental Performance (hiệu quả môi trường) và Supply Chain Management (quản lý chuỗi cung ứng) giữ vị trí trung tâm. Các từ khóa Competitive Advantage (lợi thế cạnh tranh), Institutional Pressures (áp lực thể chế) và Small and Medium-sized Enterprises (doanh nghiệp nhỏ và vừa) cũng xuất hiện trong mạng lưới. Cấu trúc này gợi mở hướng nghiên cứu về vai trò của áp lực thể chế và lãnh đạo đối với hiệu quả môi trường, cũng như đóng góp của hiệu quả môi trường vào lợi thế cạnh tranh của SMEs.

Các từ khóa nổi bật (Hình 5) gồm Green Supply Chain Management (quản lý chuỗi cung ứng xanh), Supply Chain Management (quản lý chuỗi cung ứng) và Environmental Performance (hiệu quả môi trường), bên cạnh Sustainability (tính bền vững), Green Innovation (đổi mới xanh) và Firm Performance (hiệu quả doanh nghiệp). Trong khi đó, Institutional Pressures (áp lực thể chế) và Competitive Advantage (lợi thế cạnh tranh) ít nổi bật hơn; Leadership (lãnh đạo) cũng chưa thuộc nhóm 25 từ khóa phổ biến nhất.

Hình 5: Top 25 từ khoá tiêu biểu

Nguồn: Tác giả phân tích

Tổng hợp chủ đề, khoảng trống và hướng nghiên cứu tương lai

Bảng 3: Chủ đề nghiên cứu, khoảng trống tiềm năng và định hướng nghiên cứu

Nguồn: Tác giả phân tích

Từ kết quả tổng hợp, nghiên cứu định hướng xem xét đồng thời bốn yếu tố, tập trung vào ba vấn đề: (i) áp lực thể chế tác động như thế nào đến hiệu quả môi trường; (ii) vai trò lãnh đạo tham gia vào mối quan hệ này ra sao; và (iii) hiệu quả môi trường đóng góp như thế nào vào lợi thế cạnh tranh của SMEs. Cách tiếp cận này chuyển trọng tâm từ mô tả các thực hành xanh sang phân tích mối liên kết giữa áp lực thể chế, yếu tố quản trị, kết quả môi trường và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý

Kết quả phân tích cho thấy nghiên cứu về GSCM tập trung chủ yếu vào thực hành chuỗi cung ứng xanh, hiệu quả môi trường, tính bền vững và hiệu quả doanh nghiệp. Trong khi đó, áp lực thể chế và lợi thế cạnh tranh chưa thực sự nổi bật, mạng lưới hợp tác giữa các tác giả còn phân tán. Điều này gợi mở hướng nghiên cứu tích hợp áp lực thể chế, vai trò lãnh đạo, hiệu quả môi trường và lợi thế cạnh tranh nhằm làm rõ cơ chế thúc đẩy thực hành xanh và nâng cao năng lực cạnh tranh của SMEs.

Về lý thuyết, nghiên cứu góp phần hệ thống hóa cấu trúc tri thức về GSCM, đồng thời gợi mở cách tiếp cận tích hợp các yếu tố thể chế, quản trị và kết quả hoạt động của SMEs.

Về thực tiễn, SMEs cần xem GSCM không chỉ là yêu cầu tuân thủ môi trường mà còn là định hướng cải thiện hiệu quả hoạt động và năng lực cạnh tranh. Theo đó, lãnh đạo doanh nghiệp cần chủ động thúc đẩy thực hành xanh, gắn mục tiêu môi trường với chiến lược vận hành và phát triển dài hạn. Tuy nhiên, tác động của từng yếu tố đến lợi thế cạnh tranh vẫn cần được kiểm chứng qua các nghiên cứu thực nghiệm.

Tài liệu tham khảo:

1. Aria, M., & Cuccurullo, C. (2017). bibliometrix: An R-tool for comprehensive science mapping analysis. Journal of Informetrics, 11(4), 959-975.

2. Balon, V. (2020). Green supply chain management: Pressures, practices, and performance-An integrative literature review. Business Strategy & Development, 3(2), 226-244.

3. Chu, S. H., Yang, H., Lee, M., & Park, S. (2017). The impact of institutional pressures on green supply chain management and firm performance: Top management roles and social capital. Sustainability, 9(5), Article 764.

4. Dai, J., Montabon, F. L., & Cantor, D. E. (2014). Linking rival and stakeholder pressure to green supply management: Mediating role of top management support. Transportation Research Part E: Logistics and Transportation Review, 71, 173-187.

5. DiMaggio, P. J., & Powell, W. W. (1983). The iron cage revisited: Institutional isomorphism and collective rationality in organizational fields. American Sociological Review, 48(2), 147-160.

6. Do, T. T., et al. (2023). Do environmental management practices mediate institutional pressures-environmental performance relationship? Evidence from Vietnamese SMEs. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10336532/

7. Donthu, N., Kumar, S., Mukherjee, D., Pandey, N., & Lim, W. M. (2021). How to conduct a bibliometric analysis: An overview and guidelines. Journal of Business Research, 133, 285-296.

8. Fang, C., & Zhang, J. (2018). Performance of green supply chain management: A systematic review and meta analysis. Journal of Cleaner Production, 183, 1064-1081.

9. International Organization for Standardization. (2015). ISO 14001:2015 Environmental management systems-Requirements with guidance for use.

10. OECD. (2022). Financing SMEs for sustainability. OECD Publishing.

11. Wiredu, J., Yang, Q., Sampene, A. K., Gyamfi, B. A., & Asongu, S. A. (2024). The effect of green supply chain management practices on corporate environmental performance: Does supply chain competitive advantage matter? Business Strategy and the Environment, 33(3), 2578-2599.