Tác động của quản lý chuỗi cung ứng xanh đến đổi mới xanh và hiệu suất môi trường tại các doanh nghiệp sản xuất ở Bà Rịa - Vũng Tàu(*)

Ngô Hoàng Nam (Tác giả chính)

Email: [email protected]

TS. Hoàng Lâm Cường

Email: [email protected]

Khoa Kinh tế đối ngoại, Trường Đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

Nghiên cứu xem xét tác động của quản lý chuỗi cung ứng xanh đối với đổi mới xanh và hiệu suất môi trường của 441 doanh nghiệp sản xuất tại Bà Rịa - Vũng Tàu trước thời điểm sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh (ngày 1/7/2025), sử dụng mô hình PLS-SEM để phân tích dữ liệu. Quản lý chuỗi cung ứng xanh được đo lường qua 5 thành phần gồm: sản xuất xanh, mua hàng xanh, phân phối xanh, thiết kế xanh và logistics ngược. Kết quả cho thấy các thành phần này đều có ảnh hưởng tích cực đến hiệu suất môi trường và đổi mới xanh; đồng thời, đổi mới xanh giữ vai trò trung gian giữa quản lý chuỗi cung ứng xanh và hiệu suất môi trường. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đưa ra hàm ý quản trị nhằm hỗ trợ doanh nghiệp tối ưu hóa hoạt động và nâng cao hiệu quả môi trường.

Từ khoá: Quản lý chuỗi cung ứng xanh, hiệu suất môi trường, đổi mới xanh, năng lực động xanh

Summary

This study examines the impact of green supply chain management on green innovation and environmental performance of 441 manufacturing firms in Ba Rịa-Vung Tau prior to the provincial administrative reorganization (July 1, 2025), using the PLS-SEM model for data analysis. Green supply chain management is measured through five components: green production, green purchasing, green distribution, green design, and reverse logistics. The results indicate that all five components positively influence environmental performance and green innovation, while green innovation mediates the relationship between green supply chain management and environmental performance. Based on these findings, managerial implications are proposed to help firms optimize operations and enhance environmental efficiency.

Keywords: Green supply chain management, environmental performance, green innovation, green dynamic capability

GIỚI THIỆU

Tăng trưởng xanh ngày càng trở thành ưu tiên toàn cầu, hướng tới sự thịnh vượng kinh tế, bền vững môi trường và công bằng xã hội. Tại Việt Nam, Chính phủ tiếp tục thúc đẩy mạnh mẽ chiến lược phát triển bền vững thông qua các chương trình và kế hoạch hành động quốc gia hướng tới mô hình tăng trưởng thân thiện với môi trường.

Trong những năm gần đây, đã có nhiều nghiên cứu về quản lý chuỗi cung ứng xanh (GSCM), đặc biệt trong lĩnh vực sản xuất - một trong những lĩnh vực chiếm phần lớn lượng phát thải và tiêu thụ tài nguyên. Quản lý chuỗi cung ứng xanh không chỉ là xu hướng nghiên cứu mà còn là một yêu cầu thực tiễn nhằm nâng cao hiệu suất môi trường (EP) và đáp ứng các tiêu chuẩn phát triển bền vững. Tuy nhiên, việc triển khai quản lý chuỗi cung ứng xanh còn nhiều hạn chế về nguồn lực, cơ sở hạ tầng công nghệ và năng lực quản trị.

Nghiên cứu tập trung: (1) phân tích tác động của các thành phần quản lý chuỗi cung ứng xanh đến đổi mới xanh (GI) và hiệu suất môi trường tại các doanh nghiệp sản xuất ở Bà Rịa - Vũng Tàu; (2) kiểm định vai trò trung gian của đổi mới xanh trong mối quan hệ giữa quản lý chuỗi cung ứng xanh và hiệu suất môi trường, đồng thời xem xét sự tham gia của năng lực động xanh (GDC) như một yếu tố điều chỉnh trong mối liên hệ này; (3) đề xuất hàm ý quản trị nhằm thúc đẩy phát triển bền vững cho doanh nghiệp sản xuất trên địa bàn Bà Rịa - Vũng Tàu.

TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT

Cơ sở lý thuyết

Quản lý chuỗi cung ứng xanh là một khái niệm phức tạp và đa chiều. Tại nghiên cứu này, nhóm tác giả kế thừa 5 thành phần từ các nghiên cứu của Karim và cộng sự (2024), Seman và cộng sự (2019), gồm: sản xuất xanh (GMI), mua hàng xanh (GPR), phân phối xanh (GDI), thiết kế xanh (GDE), logistics ngược (RL).

Theo Guinot và cộng sự (2022), đổi mới xanh là các sáng kiến được áp dụng trong toàn bộ chu trình kinh doanh, từ thiết kế, sản xuất, cung ứng đến sử dụng cuối cùng nhằm giảm tác động môi trường. Lin và Chen (2017) cho rằng năng lực động xanh phản ánh khả năng doanh nghiệp tích hợp và tái cấu trúc các nguồn lực nội bộ và bên ngoài để ứng phó với thay đổi môi trường và phát triển sản phẩm xanh. Cuối cùng, hiệu suất môi trường được Schultze và Trommer (2012) hiểu là mức độ doanh nghiệp đáp ứng kỳ vọng môi trường của các bên liên quan.

Nghiên cứu dựa trên 3 nền tảng lý thuyết chủ đạo nhằm xây dựng khung phân tích toàn diện cho mô hình. Trước hết, quan điểm dựa trên nguồn lực (Barney, 1991) lý giải cách doanh nghiệp khai thác và sử dụng hiệu quả các nguồn lực sẵn có để nâng cao hiệu suất môi trường, qua đó tạo lợi thế cạnh tranh bền vững (Choi và Hwang, 2015). Tiếp theo, Lý thuyết năng lực động (Teece và cộng sự, 1997) giải thích vai trò của năng lực động xanh, phản ánh khả năng doanh nghiệp tích hợp yếu tố sinh thái vào chiến lược nhằm nâng cao hiệu suất môi trường và gia tăng lợi thế cạnh tranh. Cuối cùng, Lý thuyết hiện đại hóa sinh thái cho rằng quản lý chuỗi cung ứng xanh là một dạng đổi mới tổ chức giúp doanh nghiệp đồng thời cải thiện hiệu quả kinh tế và môi trường (Mol và cộng sự, 2009).

Giả thuyết nghiên cứu

Quản lý chuỗi cung ứng xanh được xem là động lực quan trọng thúc đẩy đổi mới xanh và hiệu suất môi trường. Sản xuất xanh thúc đẩy áp dụng quy trình thân thiện với môi trường và sử dụng hiệu quả tài nguyên, từ đó tác động tích cực đến đổi mới xanh và hiệu suất môi trường (Karim và cộng sự, 2024). Tương tự, mua hàng xanh giúp doanh nghiệp lựa chọn nhà cung cấp đáp ứng tiêu chí môi trường, qua đó khuyến khích đổi mới và cải thiện kết quả môi trường (Liu và cộng sự, 2024).

Phân phối xanh góp phần giảm khí thải carbon và mức tiêu thụ năng lượng trong hoạt động logistics, từ đó nâng cao đổi mới xanh và hiệu suất môi trường (Khan và Yu, 2021). Thiết kế xanh cho phép tái chế và hạn chế tác động môi trường trong suốt vòng đời sản phẩm (Al-Ghwayeen và Abdallah, 2018). Cuối cùng, logistics ngược hỗ trợ thu hồi, tái sử dụng và tái chế vật liệu, tạo thêm cơ hội cải thiện hiệu quả môi trường (Wang và cộng sự, 2024).

Dựa vào cơ sở trên, nhóm tác giả đề xuất các giả thuyết như sau:

H1a: Sản xuất xanh có tác động tích cực đến Đổi mới xanh.

H1b: Sản xuất xanh có tác động tích cực đến Hiệu suất môi trường.

H2a: Mua hàng xanh có tác động tích cực đến Đổi mới xanh.

H2b: Mua hàng xanh có tác động tích cực đến Hiệu suất môi trường.

H3a: Phân phối xanh có tác động tích cực đến Đổi mới xanh.

H3b: Phân phối xanh có tác động tích cực đến Hiệu suất môi trường.

H4a: Thiết kế xanh có tác động tích cực đến Đổi mới xanh.

H4b: Thiết kế xanh có tác động tích cực đến Hiệu suất môi trường.

H5a: Logistics ngược có tác động tích cực đến Đổi mới xanh.

H5b: Logistics ngược có tác động tích cực đến Hiệu suất môi trường.

Đổi mới xanh được xem là động lực quan trọng giúp cải thiện hiệu suất môi trường. Liu và cộng sự (2024) chỉ ra rằng đổi mới xanh đóng vai trò trung gian trong mối quan hệ giữa các thực hành quản lý chuỗi cung ứng xanh và hiệu suất môi trường. Đồng thời, năng lực động xanh giúp doanh nghiệp nâng cao khả năng cảm nhận, tích hợp và tái cấu trúc nguồn lực, từ đó áp dụng đổi mới xanh hiệu quả hơn (Ledi và cộng sự, 2024). Việc kết hợp đổi mới xanh với năng lực động xanh cho phép doanh nghiệp củng cố chiến lược phát triển bền vững và duy trì lợi thế cạnh tranh.

Trên cơ sở đó, các giả thuyết sau được đề xuất:

H6b: Đổi mới xanh là trung gian cho mối liên hệ giữa Sản xuất xanh và Hiệu suất môi trường.

H6c: Đổi mới xanh là trung gian cho mối liên hệ giữa Mua hàng xanh và Hiệu suất môi trường.

H6d: Đổi mới xanh là trung gian cho mối liên hệ giữa Phân phối xanh và Hiệu suất môi trường.

H6e: Đổi mới xanh là trung gian cho mối liên hệ giữa Thiết kế xanh và Hiệu suất môi trường.

H6g: Đổi mới xanh là trung gian cho mối liên hệ giữa Logistics ngược và Hiệu suất môi trường.

H7: Năng lực động xanh điều tiết tích cực mối liên hệ giữa Đổi mới xanh và Hiệu suất môi trường.

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu sử dụng phương pháp lấy mẫu thuận tiện với đối tượng khảo sát là những nhà quản lý hoặc người ra quyết định tại các doanh nghiệp sản xuất tại tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu nhằm đảm bảo mức độ am hiểu về chủ đề nghiên cứu. Tổng cộng thu được 441 phản hồi hợp lệ trên tổng số 747 phiếu khảo sát phát ra, đáp ứng yêu cầu mẫu tối thiểu.

Dữ liệu được phân tích bằng phần mềm SmartPLS 4.0, sử dụng mô hình cấu trúc bình phương tối thiểu từng phần (PLS-SEM) để kiểm định các giả thuyết. Nghiên cứu triển khai qua 2 giai đoạn: (1) đánh giá mô hình đo lường bao gồm kiểm tra độ tin cậy, độ tin cậy nhất quán nội bộ, tính hội tụ và tính phân biệt; (2) đánh giá mô hình cấu trúc nhằm kiểm tra đa cộng tuyến, phân tích các mối quan hệ trong mô hình, đánh giá khả năng giải thích và năng lực dự báo.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Thống kê mô tả

Đặc điểm mẫu khảo sát cho thấy sự chênh lệch giới tính khi nam giới chiếm 67,3% (297 người). Về thâm niên, nhóm có kinh nghiệm từ 10 đến dưới 15 năm chiếm tỷ lệ cao nhất với 36,1%, tiếp đến là 15-20 năm (25,6%) và trên 20 năm (17,9%). Đa số người trả lời đang làm việc tại các bộ phận chuỗi cung ứng với 35,6%. Phần lớn doanh nghiệp có thời gian hoạt động dưới 20 năm, trong đó phổ biến nhất là từ 10 đến dưới 15 năm (30,8%) và đa phần thuộc nhóm quy mô vừa (29,9%).

Đánh giá mô hình đo lường

Kết quả cho thấy hệ số tải ngoài của tất cả các biến quan sát đều lớn hơn 0,7, dao động từ 0,720-0,893, đạt yêu cầu theo khuyến nghị của Hair và cộng sự (2021). Độ tin cậy thang đo được đảm bảo khi hệ số Cronbach’s Alpha đều vượt ngưỡng 0,8; độ tin cậy tổng hợp dao động từ 0,867-0,916 (> 0,7). Giá trị AVE thấp nhất là 0,566 (> 0,5), khẳng định các thang đo đạt tính hội tụ.

Giá trị phân biệt được xác nhận thông qua tiêu chí Fornell–Larcker khi căn bậc hai AVE của mỗi khái niệm lớn hơn tương quan của khái niệm đó với các khái niệm còn lại. Bên cạnh đó, hệ số HTMT cao nhất giữa 2 khái niệm đổi mới xanh và hiệu suất môi trường đạt 0,752 (< 0,85), tiếp tục chứng minh tính phân biệt của mô hình đo lường. Tất cả hệ số VIF đều nhỏ hơn 3,3 cho thấy không có hiện tượng đa cộng tuyến đáng kể và độ chệch phương pháp chung không ảnh hưởng đến mô hình.

Đánh giá mô hình cấu trúc

Tác động trực tiếp

Kỹ thuật lấy mẫu lặp lại (Bootstrap) với 5.000 lần cho thấy 11 giả thuyết (H1a - H6a) đều được chấp nhận (p < 0,05). Cụ thể, các thành phần: Sản xuất xanh, Mua hàng xanh, Phân phối xanh, Thiết kế xanh, Logistics ngược đều có hệ số tác động dương, do đó có thể kết luận rằng các thành phần của quản lý chuỗi cung ứng đều có ảnh hưởng tích cực và có ý nghĩa đến Đổi mới xanh và Hiệu suất môi trường. Đồng thời Đổi mới xanh cũng tác động trực tiếp và có ý nghĩa thống kê đến Hiệu suất môi trường.

Bảng 1: Kết quả ước lượng các mối quan hệ trực tiếp

Nguồn: Kết quả xử lý dữ liệu của nhóm tác giả

Tác động gián tiếp

Phân tích các mối quan hệ trung gian cho thấy đổi mới xanh giữ vai trò trung gian có ý nghĩa thống kê trong tất cả các mối quan hệ giữa 5 thành phần của quản lý chuỗi cung ứng xanh và hiệu suất môi trường (p < 0,05). Do đó, các giả thuyết H6b, H6c, H6d, H6e, H6g đều được chấp nhận.

Bảng 2: Kết quả ước lượng các mối quan hệ gián tiếp

Nguồn: Kết quả xử lý dữ liệu của nhóm tác giả

Tác động điều tiết

Năng lực động xanh có tác động điều tiết tích cực đối với mối quan hệ giữa Đổi mới xanh và Hiệu suất môi trường (p < 0,05). Điều này cho thấy các doanh nghiệp có mức độ năng lực động xanh cao sẽ tận dụng hiệu quả hơn thành quả đổi mới xanh để nâng cao hiệu suất môi trường.

Độ phù hợp và khả năng dự báo của mô hình

Giá trị R² của biến Hiệu suất môi trường đạt 0,854, cho thấy mô hình giải thích được 85,4% sự biến thiên của Hiệu suất môi trường. Giá trị R² của biến Đổi mới xanh đạt 0,368, cho thấy mô hình giải thích được 36,8% sự biến thiên của Đổi mới xanh. Các hệ số tác động f² đối với Hiệu suất môi trường dao động từ 0,267-0,654, phản ánh mức tác động từ trung bình đến mạnh; đối với Đổi mới xanh, f² dao động từ 0,05-0,102, cho thấy tác động của các biến độc lập đến Đổi mới xanh yếu hơn so với Hiệu suất môi trường.

Kiểm định khả năng dự báo của mô hình, nghiên cứu áp dụng quy trình PLS-Predict, kết quả cho thấy 29/30 chỉ số dự báo của mô hình PLS nhỏ hơn so với mô hình hồi quy truyền thống (LM), cho thấy mô hình đạt năng lực dự báo vượt trội.

KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý QUẢN TRỊ

Nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ mối quan hệ giữa quản lý chuỗi cung ứng xanh, đổi mới xanh và hiệu suất môi trường trong bối cảnh doanh nghiệp sản xuất tại Bà Rịa - Vũng Tàu. Kết quả chỉ ra rằng 5 thành phần của quản lý chuỗi cung ứng xanh đều tác động tích cực đến đổi mới xanh và hiệu suất môi trường; đồng thời, đổi mới xanh đóng vai trò trung gian trong mối quan hệ giữa quản lý chuỗi cung ứng xanh và hiệu suất môi trường. Đặc biệt, năng lực động xanh điều tiết tăng cường ảnh hưởng của đổi mới xanh lên hiệu suất môi trường.

Từ những kết quả này, một số hàm ý quản trị được đề xuất như sau: doanh nghiệp cần tích hợp quản lý chuỗi cung ứng xanh vào vận hành, thúc đẩy đổi mới mô hình kinh doanh bền vững và đầu tư vào công nghệ xanh. Bên cạnh đó, chính phủ và các bên liên quan cần có chính sách hỗ trợ tài chính, công nghệ và pháp lý để khuyến khích doanh nghiệp thực hiện xanh hóa chuỗi cung ứng, nâng cao khả năng thích ứng với tiêu chuẩn toàn cầu về phát triển bền vững.

(*) Nghiên cứu được thực hiện trước thời điểm sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh theo Nghị quyết số 202/2025/QH15.

Tài liệu tham khảo:

1. Al-Ghwayeen, W. S., & Abdallah, A. B. (2018). Green supply chain management and export performance: The mediating role of environmental performance. Journal of Manufacturing Technology Management, 29(7), 1233-1252.

2. Barney, J. (1991). Firm Resources and Sustained Competitive Advantage. Journal of Management, 17(1), 99-120.

3. Choi, D., & Hwang, T. (2015). The impact of green supply chain management practices on firm performance: the role of collaborative capability. Operations Management Research, 8, 69-83.

4. Karim, R. A., Kabir, M. R., Rabiul, K., Kawser, S., & Salam, A. (2024). Linking green supply chain management practices and environmental performance in the manufacturing industry: a hybrid SEM-ANN approach. Environmental Science and Pollution Research, 31, 13925-13940.

5. Khan, S. A., & Yu, Z. (2021). Assessing the eco-environmental performance: an PLS-SEM approach with practice-based view. International Journal of Logistics Research and Applications, 24(3), 303-321.

6. Ledi, K. K., Prah, J., Xemalordzo, E. A., & Bandoma, S. (2024). Environmental performance reclaimed: unleashing the power of green transformational leadership and dynamic capability. Cogent Business & Management , 11(1), 2378922.

7. Liu, D., Yousaf, Z., & Rosak-Szyrocka, J. (2024). Environmental Performance Through Green Supply Chain Management Practices, Green Innovation, and Zero Waste Management. Sustainability, 16(24), 11173.

8. Mol, P., Sonnenfeld, D. A., & Spaargaren, G. (2009). The Ecological Modernisation Reader. Routledge.

9. Teece, D. J., Pisano, G., & Shuen, A. (1997). Dynamic capabilities and strategic management. Strategic management journal, 18(7), 509-533.

10. Wang, C., Rahman, M. M., Siddik, A. B., Wen, Z. G., & Sobhani, F. A. (2024). Exploring the synergy of logistics, finance, and technology on innovation. Scientific Reports, 14(1), 21918.