Ứng dụng công nghệ số trong quản lý chi tiêu cá nhân và sự ảnh hưởng đến năng lực quản lý tài chính cá nhân của sinh viên

Nguyễn Thuý Hằng

Email: [email protected]

Lê Thị Ngọc Hoa

Email: [email protected]

Phạm Thị Lĩnh (Tác giả liên hệ)

Email: [email protected]

Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông, Cơ sở tại TP. Hồ Chí Minh

Tóm tắt

Sự phát triển của công nghệ tài chính đã làm thay đổi sâu sắc hành vi quản lý chi tiêu cá nhân. Nghiên cứu này kiểm định thực nghiệm tác động của ứng dụng công nghệ số trong quản lý chi tiêu cá nhân đến năng lực quản lý tài chính của sinh viên. Dựa trên Lý thuyết chấp nhận công nghệ (TAM), Lý thuyết năng lực tài chính và Lý thuyết hành vi tài chính, nghiên cứu đề xuất mô hình cấu trúc tích hợp. Sau khi làm sạch dữ liệu từ 413 phiếu thu về, mẫu hợp lệ đưa vào phân tích đạt 293 quan sát. Kết quả phân tích mô hình PLS-SEM cho thấy: (1) Nhận thức về tính hữu ích và Mối quan tâm về bảo mật có tác động tích cực đáng kể đến Mức độ sử dụng ứng dụng; (2) Mức độ sử dụng ứng dụng thúc đẩy Năng lực quản lý tài chính cá nhân; (3) Mức độ sử dụng ứng dụng đóng vai trò trung gian bán phần trong cả 2 mối quan hệ. Nghiên cứu cung cấp bằng chứng thực nghiệm quan trọng và đề xuất hàm ý quản trị cho các nhà phát triển ứng dụng và cơ sở giáo dục đại học.

Từ khóa: Công nghệ số, năng lực tài chính, quản lý chi tiêu cá nhân, sinh viên, mô hình PLS-SEM

Abstract

The development of financial technology (FinTech) has substantially transformed personal expenditure management behavior. This study empirically examines the impact of digital technology applications for personal expenditure management on students’ financial management capabilities. Drawing on the technology acceptance model (TAM), financial capability theory, and financial behavior theory, the study develops an integrated structural model. Of the 413 questionnaires collected, 293 valid responses were retained for analysis after data screening. The PLS-SEM results reveal that: (1) perceived usefulness and security concerns have significant positive effects on the level of application usage; (2) the level of application usage positively influences personal financial management capabilities; and (3) application usage partially mediates both relationships. The findings provide empirical evidence on the role of digital applications in enhancing students’ financial management capabilities and offer managerial implications for application developers and higher education institutions.

Keywords: Digital technology, financial capability, personal expenditure management, students, PLS-SEM

ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong kỷ nguyên số, việc quản lý, phân bổ tài chính của từng cá nhân đã có những bước chuyển biến mạnh mẽ. Sự phát triển của các nền tảng công nghệ tài chính (FinTech) đã phổ biến hàng loạt ứng dụng quản lý tài chính cá nhân, giúp tự động hóa quy trình theo dõi thu, chi và cảnh báo vượt ngân sách. Tại Việt Nam, sinh viên là nhóm tiên phong trải nghiệm các ứng dụng như MoMo, Timo, Money Lover, MISA Money Keeper, TNEX trong giai đoạn đầu tự chủ tài chính và cân đối ngân sách học tập, sinh hoạt. Tuy nhiên, liệu việc sử dụng công nghệ số có thực sự chuyển hóa thành sự gia tăng năng lực quản lý tài chính cá nhân hay không?

Các nghiên cứu trước đây chủ yếu dùng Lý thuyết chấp nhận công nghệ (TAM) để giải thích ý định sử dụng FinTech, mà chưa kiểm định tác động cuối cùng đến năng lực tài chính thực tế. Từ khoảng trống này, nghiên cứu được thực hiện nhằm đánh giá toàn diện vai trò của ứng dụng công nghệ số trong việc định hình năng lực tài chính của sinh viên đại học.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU

Cơ sở lý thuyết

Nghiên cứu được thực hiện trên nền tảng 3 lý thuyết cốt lõi:

Lý thuyết chấp nhận công nghệ (TAM) do Davis (1989) đề xuất, giải thích cơ chế người dùng chấp nhận và sử dụng một công nghệ mới thông qua 2 yếu tố tiền đề quan trọng là nhận thức về tính hữu ích và nhận thức về sự dễ sử dụng. Trong nghiên cứu này, nhận thức về tính hữu ích đại diện cho niềm tin của sinh viên rằng việc áp dụng công nghệ số sẽ nâng cao hiệu quả theo dõi, kiểm soát và tối ưu hóa chi tiêu cá nhân.

Lý thuyết năng lực tài chính (Lusardi và Mitchell, 2014) cho rằng, năng lực tài chính không chỉ bao hàm kiến thức lý thuyết mà là sự kết hợp giữa kiến thức, kỹ năng thực hành, thái độ và hành vi tài chính trách nhiệm để đưa ra các quyết định hiệu quả. Việc ứng dụng công nghệ số đóng vai trò như công cụ hỗ trợ kỹ thuật giúp sinh viên thực hành lập kế hoạch tài chính, theo dõi dòng tiền và kiểm soát chi tiêu ngẫu hứng hàng ngày.

Lý thuyết hành vi tài chính phản ánh các yếu tố tâm lý và nhận thức rủi ro ảnh hưởng đến quyết định tài chính. Mối quan tâm về bảo mật và quyền riêng tư là khía cạnh then chốt đối với dịch vụ số (Featherman và Pavlou, 2003; Miyazaki và Fernandez, 2001). Nhận thức đúng đắn và sự an tâm về tính bảo mật thông tin tài khoản giúp sinh viên tự tin duy trì hành vi sử dụng ứng dụng lâu dài, tạo nền tảng cho việc kiểm soát tài chính lý trí.

Giả thuyết và mô hình nghiên cứu

Theo Davis (1989), tính hữu ích cảm nhận là động lực trực tiếp thúc đẩy hành vi sử dụng công nghệ. Khi sinh viên nhận thấy ứng dụng mang lại lợi ích thiết thực như tiết kiệm thời gian, tự động tính toán tổng thu chi và phân tích biểu đồ trực quan, họ sẽ gia tăng mức độ sử dụng ứng dụng trong đời sống hàng ngày. Do đó, giả thuyết sau được đề xuất:

H1: Nhận thức về tính hữu ích (HI) có tác động tích cực đến Mức độ sử dụng ứng dụng công nghệ số trong quản lý chi tiêu cá nhân của sinh viên (SD).

Trong giao dịch tài chính số, rủi ro về an toàn thông tin cá nhân và tài khoản là rào cản lớn. Khi ứng dụng chứng minh được mức độ bảo mật cao và sinh viên có mối quan tâm đúng đắn về quyền riêng tư, họ sẽ ưu tiên lựa chọn và gắn bó lâu dài với ứng dụng (Miyazaki và Fernandez, 2001; Featherman và Pavlou, 2003). Giả thuyết sau được đề xuất:

H2: Mối quan tâm về bảo mật và quyền riêng tư (BM) có mối quan hệ tích cực với Mức độ sử dụng ứng dụng công nghệ số trong quản lý chi tiêu cá nhân của sinh viên.

Theo Lusardi và Mitchell (2014), việc thực hành kiểm soát tài chính thường xuyên củng cố năng lực tài chính cá nhân. Việc duy trì tần suất sử dụng ứng dụng giúp sinh viên thiết lập thói quen theo dõi ngân sách, đánh giá hiệu quả chi tiêu và điều chỉnh hành vi mua sắm hợp lý. Do đó, giả thuyết sau được đề xuất:

H3: Mức độ sử dụng ứng dụng công nghệ số có tác động tích cực đến Năng lực quản lý tài chính cá nhân của sinh viên (NLQL).

Nhận thức về tính hữu ích của phần mềm tạo tiền đề thúc đẩy tần suất và độ sâu trong việc sử dụng công nghệ, từ đó thông qua quá trình tương tác liên tục này để từng bước hoàn thiện kỹ năng và năng lực quản lý tài chính của người dùng. Giả thuyết sau được đề xuất:

H4: Mức độ sử dụng đóng vai trò trung gian trong mối quan hệ giữa Nhận thức về tính hữu ích và Năng lực quản lý tài chính cá nhân của sinh viên.

Sự an tâm và quan tâm đúng đắn về bảo mật giúp sinh viên duy trì việc sử dụng ứng dụng một cách đều đặn và nghiêm túc. Chính hành vi sử dụng thực tế này đóng vai trò cầu nối chuyển hóa sự tin tưởng về bảo mật thành việc nâng cao năng lực quản lý tài chính. Do đó, giả thuyết sau được đề xuất:

H5: Mức độ sử dụng đóng vai trò trung gian trong mối quan hệ giữa Mối quan tâm về bảo mật và Năng lực quản lý tài chính cá nhân của sinh viên.

Mô hình nghiên cứu được đề xuất như Hình.

Hình: Mô hình nghiên cứu đề xuất

Nguồn: Đề xuất của nhóm tác giả

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu định lượng qua khảo sát trực tuyến từ tháng 5-7/2026. Đối tượng là sinh viên chính quy tại các trường đại học trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh có kinh nghiệm sử dụng ít nhất 1 ứng dụng tài chính; phương pháp chọn mẫu phi xác suất (kết hợp thuận tiện và snowball). Tổng phiếu thu về 413, sau khi làm sạch (loại phiếu không hoàn thiện, chọn 1 đáp án, hoàn thành dưới 90 giây), mẫu hợp lệ là 293 quan sát (tỷ lệ 70,94%), đáp ứng tiêu chuẩn phân tích PLS-SEM.

Thang đo gồm 13 biến quan sát, kế thừa và điều chỉnh từ các nghiên cứu uy tín, đo lường bằng thang đo Likert 5 mức độ (1 - Hoàn toàn không đồng ý đến 5 - Hoàn toàn đồng ý). Trong đó, Nhận thức về tính hữu ích gồm 3 biến (kế thừa từ Davis, 1989); Mối quan tâm về bảo mật và quyền riêng tư gồm 3 biến (Miyazaki và Fernandez, 2001; Featherman và Pavlou, 2003); Mức độ sử dụng ứng dụng công nghệ số trong quản lý chi tiêu cá nhân của sinh viên gồm 3 biến (Burton-Jones và Straub, 2006; Venkatesh và cộng sự, 2003); Năng lực quản lý tài chính cá nhân gồm 4 biến (Dew và Xiao, 2011; OECD/INFE, 2016).

Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm SmartPLS, tuân theo quy trình 2 bước của Hair và cộng sự (2021): Đánh giá mô hình đo lường và Đánh giá mô hình cấu trúc. Kiểm định Bootstrapping với 5.000 mẫu lặp để xác nhận giả thuyết và vai trò trung gian.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

Kết quả nghiên cứu

Thống kê mô tả mẫu

Mẫu 293 quan sát có cơ cấu đa dạng: nữ giới chiếm 38,57% (113 người), nam giới 50,17% (147 người), giới tính khác 11,26% (33 người). Sinh viên năm 2 chiếm tỷ lệ cao nhất (39,59%), tiếp theo là năm 3 (25,6%), năm 1 (16,04%), năm 4 (10,58%). Về cư trú, 52,56% ở trọ/ký túc xá và 47,44% sống cùng gia đình. Mức chi tiêu bình quân chủ yếu từ 2 đến dưới 4 triệu đồng/tháng (43,69%) và từ 4 đến dưới 7 triệu đồng/tháng (25,91%), nhóm dưới 2 triệu đồng (21,50%) và từ 7 triệu đồng trở lên chiếm (9,90%).

Đánh giá mô hình đo lường

Độ tin cậy: Hệ số tải ngoài (Outer Loading) của 13 biến quan sát đều đạt từ 0,737 đến 0,868 (> 0,70). Cronbach’s Alpha dao động từ 0,719 đến 0,836; độ tin cậy tổng hợp (CR) từ 0,843 đến 0,890; chỉ số rho_A từ 0,728 đến 0,842. Tất cả đều vượt ngưỡng 0,70, đảm bảo độ tin cậy.

Giá trị hội tụ và phân biệt: Hệ số phương sai trích trung bình (AVE) từ 0,642 đến 0,692 (> 0,50), đảm bảo giá trị hội tụ. Hệ số VIF (kiểm soát đa cộng tuyến) từ 1,258 đến 2,046 (< 3,0). Tỷ số HTMT đều dưới 0,85, xác nhận giá trị phân biệt giữa các khái niệm.

Bảng 1: Kết quả đánh giá độ tin cậy và giá trị hội tụ của mô hình đo lường