Xu hướng nghiên cứu về điểm đến du lịch xanh và hành vi của du khách: Phân tích trắc lượng thư mục từ cơ sở dữ liệu Scopus

Lê Thị Thúy

Trường Đại học Quốc tế Sài Gòn

Email: [email protected]

Tóm tắt

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp phân tích trắc lượng thư mục nhằm hệ thống hóa xu hướng nghiên cứu về điểm đến du lịch xanh trên cơ sở dữ liệu Scopus giai đoạn 2016-2026. Dữ liệu được phân tích bằng phần mềm VOSviewer thông qua 3 kỹ thuật gồm: hiệu suất xuất bản, đồng từ khóa và ghép nối thư mục. Kết quả cho thấy số lượng công bố có xu hướng gia tăng rõ rệt trong những năm gần đây. Phân tích đồng từ khóa xác định các chủ đề nghiên cứu trọng tâm liên quan đến phát triển bền vững, quản trị điểm đến, hành vi du khách và marketing điểm đến, trong khi ghép nối thư mục nhận diện 11 cụm nghiên cứu phản ánh các hướng nghiên cứu hiện tại của lĩnh vực. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề xuất các hướng nghiên cứu tiềm năng nhằm mở rộng cơ sở lý thuyết và định hướng cho các nghiên cứu tổng quan cũng như nghiên cứu thực nghiệm về điểm đến du lịch xanh trong tương lai.

Từ khóa: Điểm đến du lịch xanh, du lịch bền vững, trắc lượng thư mục

Abstract

This study employs bibliometric analysis to systematize research trends on green tourism destinations based on the Scopus database for the 2016-2026 period. The data were analyzed using VOSviewer through three techniques: publication performance analysis, co-keyword analysis, and bibliographic coupling. The results show a clear upward trend in the number of publications in recent years. Co-keyword analysis identifies major research themes related to sustainable development, destination management, tourist behavior, and destination marketing, while bibliographic coupling identifies 11 research clusters reflecting current research directions in the field. On this basis, the study proposes potential research directions to expand the theoretical foundation and provide guidance for future review and empirical studies on green tourism destinations.

Keywords: Green tourism destinations, sustainable tourism, bibliometric analysis

GIỚI THIỆU

Sự phát triển của kinh tế xanh và các mục tiêu phát triển bền vững đang thúc đẩy ngành du lịch chuyển dịch theo hướng cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế, bảo vệ môi trường và phúc lợi xã hội. Trong bối cảnh đó, điểm đến du lịch xanh trở thành một định hướng quan trọng nhằm giảm tác động đến tài nguyên, nâng cao khả năng cạnh tranh, đồng thời thúc đẩy trải nghiệm có trách nhiệm và hành vi tiêu dùng bền vững của du khách.

Nghiên cứu về điểm đến xanh cũng ngày càng mở rộng về phạm vi. Từ các chủ đề truyền thống như quản lý môi trường, du lịch sinh thái và quy hoạch điểm đến, các nghiên cứu đã chuyển sang hình ảnh điểm đến, trải nghiệm, giá trị cảm nhận, lòng trung thành, truyền miệng điện tử và ứng dụng công nghệ số. Sự chuyển dịch này phản ánh xu hướng kết hợp giữa phát triển bền vững, marketing điểm đến và hành vi du khách.

Tuy nhiên, sự gia tăng nhanh chóng của các công trình khiến tri thức của lĩnh vực ngày càng phân tán. Phần lớn nghiên cứu tập trung vào các mô hình thực nghiệm hoặc những chủ đề riêng lẻ, trong khi vẫn thiếu cách tiếp cận hệ thống nhằm nhận diện cấu trúc khái niệm, các chủ đề cốt lõi và những hướng nghiên cứu đang hình thành. Vì vậy, việc hệ thống hóa lĩnh vực là cần thiết để làm rõ sự phát triển của tri thức và xác định các hướng nghiên cứu tiềm năng.

Nghiên cứu này phân tích xu hướng nghiên cứu về điểm đến du lịch xanh trên cơ sở dữ liệu Scopus nhằm đánh giá đặc điểm và xu hướng phát triển của lĩnh vực, nhận diện cấu trúc khái niệm thông qua đồng từ khóa và xác định các hướng nghiên cứu hiện tại bằng ghép nối thư mục; từ đó đề xuất các định hướng nghiên cứu tương lai. Kết quả góp phần hệ thống hóa tri thức và cung cấp nền tảng cho các nghiên cứu tổng quan có hệ thống và nghiên cứu thực nghiệm tiếp theo.

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Thu thập và xử lý dữ liệu

Nghiên cứu sử dụng phân tích trắc lượng thư mục nhằm tổng hợp và trực quan hóa sự phát triển của nghiên cứu về điểm đến du lịch xanh. Phương pháp này cho phép nhận diện khách quan cấu trúc tri thức, các chủ đề trọng tâm và xu hướng nghiên cứu dựa trên dữ liệu công bố khoa học.

Dữ liệu được thu thập từ Scopus - cơ sở dữ liệu có phạm vi bao phủ rộng và được sử dụng phổ biến trong nghiên cứu trắc lượng thư mục (Donthu và cộng sự, 2021). Chuỗi tìm kiếm được xây dựng từ 2 nhóm thuật ngữ chính gồm điểm đến du lịch xanh và hành vi du khách. Dữ liệu được giới hạn ở các công trình thuộc loại Article và Review, bằng tiếng Anh, công bố trong giai đoạn 2016-2026. Sau quá trình sàng lọc, loại bỏ bản ghi trùng lặp, không liên quan và thiếu thông tin, 678 công trình được giữ lại để phân tích. Cuối cùng, các từ khóa đồng nghĩa và các biến thể về cách viết, số ít - số nhiều và tiếng Anh - Anh/Anh - Mỹ được chuẩn hóa trước khi xây dựng mạng lưới trên VOSviewer.

Phương pháp phân tích dữ liệu

Dữ liệu được xử lý bằng VOSviewer, phần mềm được sử dụng phổ biến trong nghiên cứu trắc lượng thư mục nhờ khả năng xây dựng và trực quan hóa các mạng lưới khoa học. Phân tích trắc lượng thư mục cho phép đánh giá sự phát triển, cấu trúc tri thức và các xu hướng của một lĩnh vực nghiên cứu dựa trên dữ liệu công bố khoa học (Tam và cộng sự, 2025). Theo Donthu và cộng sự (2021), nghiên cứu kết hợp nhiều kỹ thuật phân tích để cung cấp những góc nhìn bổ sung về sự phát triển của lĩnh vực.

Cụ thể, nghiên cứu sử dụng 3 kỹ thuật. Thứ nhất, hiệu suất khoa học phân tích xu hướng công bố theo thời gian, tạp chí và quốc gia nhằm phản ánh sự phát triển của lĩnh vực. Thứ hai, Phân tích đồng xuất hiện từ khóa dựa trên các từ khóa do tác giả cung cấp và sử dụng phương pháp đếm toàn phần nhằm xác định cấu trúc khái niệm của lĩnh vực nghiên cứu; các bản đồ mạng lưới, bản đồ trực quan hóa theo thời gian và bản đồ mật độ được sử dụng để nhận diện các chủ đề nghiên cứu, mối liên kết giữa các chủ đề và xu hướng phát triển của lĩnh vực (Van Eck và Waltman, 2010). Thứ ba, liên kết thư mục được thực hiện ở cấp độ tài liệu sử dụng phương pháp đếm toàn phần, dựa trên các tài liệu tham khảo chung giữa các công trình, qua đó xác định các cụm và mặt trận nghiên cứu hiện tại.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Phân tích hiệu suất công bố

Phân tích hiệu suất công bố được thực hiện nhằm phản ánh bức tranh tổng quan về sự phát triển của lĩnh vực nghiên cứu điểm đến du lịch xanh thông qua 3 khía cạnh gồm xu hướng công bố theo thời gian, các nguồn xuất bản chủ yếu và sự phân bố công bố theo quốc gia. Kết quả phân tích cho thấy mức độ quan tâm của cộng đồng học thuật đối với chủ đề này không ngừng gia tăng trong giai đoạn nghiên cứu.

Xu hướng công bố theo thời gian

Hình 1 cho thấy, số lượng công bố về điểm đến du lịch xanh có xu hướng tăng rõ rệt trong giai đoạn 2016-2026. Trong giai đoạn đầu, số lượng nghiên cứu còn khá khiêm tốn, phản ánh đây vẫn là một chủ đề mới trong lĩnh vực du lịch bền vững. Từ sau năm 2020, số lượng công bố tăng nhanh và duy trì xu hướng tích cực, cho thấy sự quan tâm ngày càng lớn của giới nghiên cứu đối với các vấn đề liên quan đến phát triển điểm đến xanh, hành vi của du khách và phát triển du lịch bền vững. Xu hướng này cũng phản ánh tác động của các mục tiêu phát triển bền vững, chuyển đổi xanh và sự phát triển của công nghệ số đối với hoạt động nghiên cứu trong lĩnh vực du lịch.

Hình 1: Thống kê số bài báo công bố từ năm 2016-2026

Nguồn: Kết quả phân tích bằng VOSviewer và Excel

Các nguồn xuất bản

Kết quả thống kê Bảng 1 cho thấy, các công trình nghiên cứu tập trung chủ yếu trên các tạp chí chuyên ngành về du lịch, quản trị điểm đến và phát triển bền vững. Điều này phản ánh tính liên ngành của chủ đề nghiên cứu khi kết hợp giữa quản trị du lịch, marketing điểm đến, hành vi người tiêu dùng và phát triển bền vững. Đồng thời, sự tập trung công bố trên các tạp chí uy tín cũng cho thấy điểm đến du lịch xanh đang trở thành một hướng nghiên cứu quan trọng trong cộng đồng học thuật quốc tế.

Bảng 1: Các tạp chí có lượng bài báo đăng cao

Nguồn: Kết quả phân tích bằng VOSviewer và Excel

Phân bố công bố theo quốc gia

Kết quả phân tích theo quốc gia (Hình 2) cho thấy, các nghiên cứu về điểm đến du lịch xanh được thực hiện trên phạm vi rộng với sự tham gia của nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ. Tuy nhiên, số lượng công bố có sự khác biệt đáng kể giữa các quốc gia và vùng lãnh thổ, phản ánh sự khác nhau về năng lực nghiên cứu, mức độ phát triển của ngành du lịch cũng như mức độ ưu tiên đối với các chính sách phát triển bền vững. Sự phân bố này cũng cho thấy chủ đề điểm đến du lịch xanh đã vượt ra khỏi phạm vi nghiên cứu của một số quốc gia riêng lẻ để trở thành một lĩnh vực nghiên cứu mang tính toàn cầu.

Hình 2: Thống kê 10 quốc gia có bài đăng cao

Nguồn: Kết quả phân tích bằng VOSviewer và Excel

Cấu trúc khái niệm của lĩnh vực nghiên cứu

Phân tích đồng xuất hiện từ khóa được thực hiện nhằm nhận diện cấu trúc khái niệm và các chủ đề nghiên cứu chính trong lĩnh vực điểm đến du lịch xanh. Sau quá trình chuẩn hóa từ khóa và áp dụng ngưỡng xuất hiện tối thiểu, có 71 từ khóa được đưa vào phân tích và hình thành 8 cụm nghiên cứu. Các cụm được trực quan hóa thông qua: Network Visualization, Overlay Visualization và Density Visualization, phản ánh mối quan hệ giữa các chủ đề nghiên cứu, mức độ phát triển cũng như xu hướng mở rộng của lĩnh vực.

Bảng 2: Các cụm nghiên cứu chính trong lĩnh vực điểm đến du lịch xanh

Nguồn: Kết quả phân tích bằng VOSviewer

Kết quả Bảng 2 cho thấy, Cluster 1 là cụm lớn nhất, nổi bật với ecotourism (129 lần) và sustainable tourism (101 lần), liên kết với perceived value, tourist satisfaction, environmentally responsible behavior và revisit intention. Cụm này phản ánh xu hướng giải thích hành vi du khách thông qua các cơ chế tâm lý và giá trị cảm nhận trong du lịch xanh.

Cluster 2 tập trung vào quản lý và phát triển điểm đến bền vững, với sustainable tourist destination, sustainable development và tourist destination management; sự xuất hiện của smart tourism và GIS cho thấy xu hướng ứng dụng công nghệ vào quản trị điểm đến.

Cluster 3 xoay quanh sustainability, tourism, tourist behavior và green tourism, đồng thời mở rộng sang overtourism, destination branding và COVID-19, phản ánh những thách thức mới của quản trị du lịch bền vững.

Cluster 4 tập trung vào tourist destination, innovation, governance, community participation và climate change, nhấn mạnh đổi mới, quản trị và sự tham gia cộng đồng trong nâng cao khả năng thích ứng của điểm đến.

Cluster 5 liên kết destination image, satisfaction, loyalty, social media và motivation, thể hiện sự kết hợp giữa marketing điểm đến, truyền thông số và hành vi sau trải nghiệm.

Tương tự, Cluster 6 tập trung vào tourist loyalty, marketing, tourist experience, branding và sentiment analysis, cho thấy xu hướng ứng dụng phân tích dữ liệu và cảm xúc trong nghiên cứu hành vi du khách.

Cluster 7, với tourist destination marketing, cultural tourism và Indonesia, phản ánh hướng khai thác giá trị văn hóa địa phương kết hợp marketing để nâng cao sức hấp dẫn điểm đến.

Cluster 8 chỉ gồm willingness to pay, nhưng thể hiện hướng nghiên cứu mới nổi về giá trị kinh tế của du lịch xanh. Chủ đề này mở ra khả năng nghiên cứu mức sẵn lòng chi trả gắn với giá trị cảm nhận, niềm tin xanh và tiêu dùng bền vững trong tương lai.

Các hướng nghiên cứu hiện tại của lĩnh vực

Phân tích liên kết thư mục trên 635/678 tài liệu hình thành 11 cụm nghiên cứu, phản ánh các hướng nghiên cứu hiện tại về điểm đến du lịch xanh dựa trên mức độ tương đồng về tài liệu tham khảo (Kessler, 1963). Mạng lưới cho thấy, Cluster 1 và Cluster 2 chiếm ưu thế và giữ vị trí trung tâm, tập trung vào quản trị điểm đến bền vững và du lịch sinh thái; các cụm còn lại mở rộng sang hành vi du khách, hình ảnh điểm đến, giá trị cảm nhận, marketing và mức sẵn lòng chi trả. Phân tích theo thời gian cho thấy nghiên cứu đang dịch chuyển từ phát triển điểm đến và du lịch sinh thái sang các chủ đề như: destination smartness, destination social responsibility, perceived value, green image, social media, pro-environmental behavior, perceived authenticity và willingness to pay. Đồng thời, bản đồ mật độ xác nhận quản trị điểm đến, du lịch sinh thái, phát triển bền vững và hành vi du khách vẫn là các chủ đề trung tâm, trong khi tính xác thực, giá trị cảm nhận, mức sẵn lòng chi trả và trách nhiệm xã hội điểm đến có mật độ thấp hơn, phản ánh những hướng nghiên cứu tương đối mới và còn nhiều tiềm năng phát triển (Hình 3, Hình 4).

Hình 3: Trực quan hóa mạng lưới liên kết thư mục giữa các tài liệu

Nguồn: Kết quả phân tích bằng VOSviewer

Hình 4: Bản đồ trực quan hóa theo thời gian của mạng lưới liên kết thư mục

Nguồn: Kết quả phân tích bằng VOSviewer

Bảng 3: Các cụm nghiên cứu chính của liên kết thư mục

Nguồn: Kết quả phân tích bằng VOSviewer

Kết quả phân tích tại Bảng 3 cho thấy, Cluster 1 và Cluster 2 đóng vai trò là nền tảng của lĩnh vực, tập trung vào quản trị điểm đến và phát triển du lịch sinh thái (Thong và cộng sự, 2024). Trong khi đó, Cluster 3, Cluster 4, Cluster 5 và Cluster 6 phản ánh xu hướng chuyển dịch sang nghiên cứu hành vi du khách (Chen và cộng sự, 2026), nhấn mạnh vai trò của giá trị cảm nhận, sự hài lòng, tính xác thực, hình ảnh điểm đến và marketing số trong việc hình thành ý định hành vi (Li và cộng sự, 2021). Các Cluster 7, Cluster 8, Cluster 9, Cluster 10 và Cluster 11 có quy mô nhỏ hơn nhưng phản ánh những hướng nghiên cứu mới nổi như mức sẵn lòng chi trả, định giá giá trị môi trường, thực hành phát triển du lịch bền vững và phát triển các loại hình điểm đến chuyên biệt (de Araújo và cộng sự, 2022; Hamid và cộng sự, 2021, Wang và Lin, 2021). Sự đa dạng của 11 cụm nghiên cứu cho thấy lĩnh vực điểm đến du lịch xanh đang chuyển từ nghiên cứu quản trị truyền thống sang cách tiếp cận tích hợp giữa phát triển bền vững, marketing điểm đến và hành vi của du khách, đồng thời mở ra nhiều hướng nghiên cứu có tiềm năng phát triển trong thời gian tới.

KẾT LUẬN

Nghiên cứu sử dụng phân tích trắc lượng thư mục trên cơ sở dữ liệu Scopus nhằm hệ thống hóa sự phát triển của nghiên cứu về điểm đến du lịch xanh. Kết quả cho thấy số lượng công bố gia tăng rõ rệt trong những năm gần đây. Phân tích đồng xuất hiện từ khóa nhận diện các chủ đề nghiên cứu cốt lõi, trong khi liên kết thư mục cho thấy sự chuyển dịch từ quản trị điểm đến sang các hướng tập trung vào hành vi du khách, marketing điểm đến và phát triển bền vững.

Từ kết quả phân tích, nghiên cứu đề xuất 4 hướng tương lai: (i) Mở rộng nghiên cứu các cơ chế tâm lý của du khách; (ii) Tăng cường nghiên cứu truyền thông số và hành vi sau trải nghiệm, đặc biệt là truyền miệng điện tử - eWOM; (iii) Tích hợp chuyển đổi số với phát triển điểm đến bền vững; và (iv) Mở rộng bối cảnh và đa dạng hóa phương pháp nghiên cứu. Những định hướng này cung cấp nền tảng cho các nghiên cứu tổng quan có hệ thống và nghiên cứu thực nghiệm tiếp theo.

Tài liệu tham khảo:

1. Chen, F., Cui, Z., Cheng, L., Sjafrie, N. D. M., Triyono, Fu, S., & Hu, W. (2026). Experience‐Driven and Value‐Driven Mechanisms Shaping Pro‐Environmental Tourism Preferences in Island Destinations Under Climate Change. Sustainable Development.

2. de Araújo, A. F., Andrés Marques, M. I., Candeias, M. T. R., & Vieira, A. L. (2022). Willingness to pay for sustainable destinations: A structural approach. Sustainability, 14(5), 2548.

3. Donthu, N., Kumar, S., Mukherjee, D., Pandey, N., & Lim, W. M. (2021). How to conduct a bibliometric analysis: An overview and guidelines. Journal of Business Research, 133, 285-296. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2021.04.070

4. Hamid, M. A., Isa, S. M., & Kiumarsi, S. (2021). Sustainable tourism practices and business performance from the tour operators’ perspectives. Anatolia, 32(1), 23-32.

Kessler, M. M. (1963). Bibliographic coupling between scientific papers. American documentation, 14(1), 10-25.

5. Li, T. T., Liu, F., & Soutar, G. N. (2021). Experiences, post-trip destination image, satisfaction and loyalty: A study in an ecotourism context. Journal of Destination Marketing & Management, 19, 100547.

6. Tam, N. D., Hiep, P. M., & Lan, L. T. M. (2025). A Bibliometric Analysis of Electronic Word-of-Mouth in Tourism: A Review and Identification of Future Research Themes. Asian Journal of Business and Accounting, 271-304.

7. Thong, J.-Z., Lo, M.-C., Ramayah, T., & Mohamad, A. A. (2024). Destination resources as precursors of ecotourism competitiveness: a study of totally protected areas in Sarawak, Malaysia during COVID-19 pandemic. Journal of Ecotourism, 23(2), 194-216.

8. Van Eck, N., & Waltman, L. (2010). Software survey: VOSviewer, a computer program for bibliometric mapping. Scientometrics, 84(2), 523-538.

9. Wang, W.-C., & Lin, C.-H. (2021). A model for sustainable tourism development of hot spring destinations following poverty alleviation: Understanding the tourists’ perspective. Sustainability, 13(17), 9856.