Ứng dụng AI trong đo lường chi phí kế toán quản trị hướng đến phát triển bền vững

Huỳnh Thị Đông

Trường Đại học Thủ Dầu Một

Email: donght@tdmu.edu.vn

Tóm tắt

Trong bối cảnh chuyển đổi số và yêu cầu phát triển bền vững ngày càng gia tăng, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong đo lường chi phí kế toán quản trị đang trở thành xu hướng tất yếu đối với doanh nghiệp. Nghiên cứu hệ thống hóa cơ sở lý luận về AI trong kế toán quản trị, đồng thời phân tích các yếu tố thúc đẩy doanh nghiệp ứng dụng AI trong đo lường chi phí. Thông qua phương pháp nghiên cứu định tính và tổng hợp tài liệu, kết quả cho thấy AI giúp nâng cao độ chính xác, tính kịp thời và khả năng dự báo của thông tin chi phí, đồng thời mở rộng phạm vi đo lường sang các chi phí môi trường và xã hội. Từ đó, nghiên cứu đề xuất một số hàm ý quản trị nhằm hỗ trợ doanh nghiệp ứng dụng AI hướng tới mục tiêu phát triển bền vững.

Từ khóa: Trí tuệ nhân tạo, kế toán quản trị, đo lường chi phí, phát triển bền vững

Summary

In the context of accelerating digital transformation and increasing demands for sustainable development, the application of artificial intelligence (AI) in management accounting cost measurement has become an inevitable trend for businesses. The paper systematizes the theoretical foundations of AI in management accounting and analyzes the factors that drive enterprises to adopt AI in cost measurement. Through qualitative research and a literature review, the findings show that AI improves the accuracy, timeliness, and predictive capability of cost information. It also expands the scope of cost measurement to include environmental and social costs. Based on these findings, the study proposes several managerial implications to support businesses in applying AI to achieve sustainable development goals.

Keywords: Artificial intelligence, management accounting, cost measurement, sustainable development

ĐẶT VẤN ĐỀ

Trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence - AI) đã nhanh chóng phát triển từ một công cụ kỹ thuật số hỗ trợ thành một công nghệ mang tính hệ thống, góp phần tái cấu trúc phương thức quản trị và ra quyết định của doanh nghiệp. AI cho phép thu thập, xử lý và phân tích khối lượng dữ liệu lớn với tốc độ và độ chính xác cao, qua đó nâng cao chất lượng thông tin phục vụ quản lý (Brynjolfsson và McAfee, 2017; Marr, 2016). Trong lĩnh vực kế toán nói chung và kế toán quản trị nói riêng, AI được xem là công cụ tiềm năng giúp doanh nghiệp chuyển đổi từ mô hình kế toán truyền thống sang mô hình kế toán thông minh, chủ động và định hướng chiến lược (Appelbaum cộng sự, 2017).

Hình: Ảnh hưởng của AI trong một số lĩnh vực

Nguồn: WTO, 2024

Kế toán quản trị giữ vai trò then chốt trong việc cung cấp thông tin chi phí phục vụ lập kế hoạch, kiểm soát hoạt động và hỗ trợ ra quyết định chiến lược (Atkinson và cộng sự, 2012). Tuy nhiên, các phương pháp đo lường chi phí truyền thống như phân bổ chi phí theo tiêu thức đơn giản hay xây dựng định mức thủ công vẫn còn nhiều hạn chế, thể hiện ở độ trễ thông tin, sai lệch trong phân bổ chi phí gián tiếp, khả năng dự báo thấp và chưa phản ánh đầy đủ mối quan hệ nhân - quả giữa chi phí và hoạt động tạo giá trị (Kaplan và Cooper, 1998). Trong bối cảnh doanh nghiệp ngày càng chịu áp lực về hiệu quả hoạt động dài hạn, các phương pháp này dần trở nên không còn phù hợp.

Bên cạnh đó, phát triển bền vững đã trở thành mục tiêu chiến lược của nhiều doanh nghiệp, gắn liền với yêu cầu cân bằng giữa hiệu quả kinh tế, trách nhiệm xã hội và bảo vệ môi trường theo cách tiếp cận Triple Bottom Line (United Nations, 2015). Để đạt được mục tiêu này, doanh nghiệp cần hệ thống thông tin kế toán quản trị có khả năng đo lường và phản ánh không chỉ chi phí kinh tế mà còn cả chi phí môi trường, chi phí xã hội và các chi phí tiềm ẩn trong dài hạn (Schaltegger và Burritt, 2010; IFAC, 2020). Tuy nhiên, việc đo lường các loại chi phí này đòi hỏi khả năng xử lý dữ liệu phức tạp và đa chiều - điều mà các phương pháp kế toán truyền thống khó có thể đáp ứng hiệu quả.

Trong bối cảnh đó, việc ứng dụng AI trong đo lường chi phí kế toán quản trị được kỳ vọng sẽ khắc phục những hạn chế trên. AI có khả năng tự động thu thập dữ liệu từ nhiều nguồn, học hỏi từ dữ liệu lịch sử, nhận diện mô hình chi phí, dự báo xu hướng biến động và hỗ trợ phân bổ chi phí chính xác hơn (Appelbaum và cộng sự, 2017). Đặc biệt, AI còn cho phép tích hợp và phân tích dữ liệu phi tài chính liên quan đến môi trường và xã hội, qua đó nâng cao chất lượng thông tin kế toán quản trị phục vụ mục tiêu phát triển bền vững (IFAC, 2020).

Tại Việt Nam, các nghiên cứu về ứng dụng AI trong kế toán quản trị còn tương đối hạn chế, đặc biệt là các nghiên cứu tích hợp đồng thời 3 yếu tố: AI, đo lường chi phí, kế toán quản trị hướng đến phát triển bền vững. Xuất phát từ khoảng trống này, nghiên cứu nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận và đề xuất các định hướng ứng dụng AI trong đo lường chi phí kế toán quản trị, góp phần nâng cao chất lượng thông tin chi phí và hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện hiệu quả mục tiêu phát triển bền vững trong bối cảnh chuyển đổi số.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT

AI được hiểu là tập hợp các công nghệ cho phép hệ thống máy tính mô phỏng các quá trình tư duy của con người như học hỏi, suy luận, dự đoán và ra quyết định dựa trên dữ liệu. Trong quản trị doanh nghiệp hiện đại, AI không chỉ là công cụ hỗ trợ kỹ thuật mà còn trở thành bộ phận cấu thành của hệ thống thông tin quản trị, góp phần nâng cao chất lượng thông tin phục vụ lập kế hoạch, kiểm soát và ra quyết định (Marr, 2016; Brynjolfsson và McAfee, 2017).

Trong lĩnh vực kế toán quản trị, AI được vận dụng thông qua các kỹ thuật như học máy (Machine Learning), học sâu (Deep Learning), xử lý ngôn ngữ tự nhiên (Natural Language Processing) và tự động hóa quy trình thông minh. Các kỹ thuật này cho phép hệ thống kế toán không chỉ xử lý các nghiệp vụ lặp lại mà còn có khả năng phân tích dữ liệu lớn, nhận diện mô hình chi phí, phát hiện biến động bất thường và dự báo xu hướng chi phí trong tương lai. Theo Appelbaum và cộng sự (2017), việc tích hợp AI vào hệ thống kế toán quản trị góp phần chuyển đổi vai trò của kế toán từ chức năng ghi chép và báo cáo sang chức năng phân tích, tư vấn và hỗ trợ ra quyết định chiến lược.

Xét dưới góc độ lý luận đo lường chi phí, các mô hình kế toán quản trị hiện đại đều nhấn mạnh yêu cầu phản ánh đúng mối quan hệ nhân - quả giữa nguồn lực, hoạt động và đối tượng chịu chi phí. Kaplan và Cooper (1998) cho rằng, thông tin chi phí chỉ thực sự có ý nghĩa đối với quản trị khi thể hiện được động lực chi phí và bản chất phát sinh chi phí trong quá trình tạo giá trị. Trên cơ sở đó, AI được xem là công cụ có khả năng khắc phục hạn chế của phương pháp đo lường chi phí truyền thống nhờ khả năng tự động nhận diện động lực chi phí, tối ưu hóa phân bổ chi phí gián tiếp và nâng cao độ chính xác của thông tin chi phí trong môi trường dữ liệu phức tạp.

Bên cạnh yêu cầu về hiệu quả kinh tế, doanh nghiệp hiện đại ngày càng chịu áp lực thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững, đòi hỏi hệ thống kế toán quản trị phải mở rộng phạm vi đo lường chi phí sang các khía cạnh môi trường và xã hội. Theo cách tiếp cận Triple Bottom Line, thông tin chi phí cần phản ánh đồng thời tác động kinh tế, xã hội và môi trường của hoạt động doanh nghiệp (United Nations, 2015). Schaltegger và Burritt (2010) cho rằng, kế toán quản trị giữ vai trò then chốt trong việc cung cấp thông tin chi phí phục vụ các quyết định quản trị hướng đến giá trị dài hạn và bền vững.

THỰC TRẠNG ỨNG DỤNG AI TRONG ĐO LƯỜNG CHI PHÍ KẾ TOÁN QUẢN TRỊ

Việc ứng dụng AI trong đo lường chi phí kế toán quản trị không diễn ra một cách ngẫu nhiên mà xuất phát từ nhiều động lực cả bên trong lẫn bên ngoài doanh nghiệp. Trước hết, áp lực nâng cao hiệu quả quản trị chi phí trong môi trường cạnh tranh ngày càng gay gắt là yếu tố thúc đẩy quan trọng. Các phương pháp đo lường chi phí truyền thống thường không theo kịp tốc độ biến động của hoạt động sản xuất - kinh doanh và thiếu khả năng xử lý dữ liệu lớn, đa chiều, dẫn đến thông tin chi phí kém kịp thời và độ chính xác hạn chế. AI, với khả năng tự động hóa và học hỏi từ dữ liệu lịch sử, giúp doanh nghiệp cải thiện chất lượng thông tin chi phí và hỗ trợ ra quyết định nhanh, chính xác hơn (Kaplan và Cooper, 1998; Appelbaum và cộng sự, 2017).

Bên cạnh đó, yêu cầu thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững ngày càng trở thành sức ép đáng kể đối với doanh nghiệp. Các bên liên quan như nhà đầu tư, khách hàng và cơ quan quản lý không chỉ quan tâm đến hiệu quả tài chính mà còn chú trọng đến tác động môi trường và xã hội của hoạt động doanh nghiệp. Điều này đòi hỏi hệ thống kế toán quản trị phải mở rộng phạm vi đo lường chi phí sang các chi phí môi trường, chi phí xã hội và chi phí dài hạn. AI được xem là công cụ phù hợp để xử lý và tích hợp các dữ liệu phi tài chính vào hệ thống thông tin chi phí, qua đó hỗ trợ doanh nghiệp đánh giá hiệu quả hoạt động theo cách tiếp cận Triple Bottom Line (Schaltegger và Burritt, 2010; IFAC, 2020).

Ngoài ra, quá trình chuyển đổi số trong doanh nghiệp cũng tạo điều kiện thuận lợi cho việc ứng dụng AI vào kế toán quản trị. Sự phát triển của các hệ thống Hoạch định nguồn nhân lực (ERP), dữ liệu lớn và công nghệ điện toán đám mây đã hình thành nền tảng dữ liệu cần thiết để AI có thể vận hành hiệu quả. Trong bối cảnh đó, việc ứng dụng AI trong đo lường chi phí không chỉ mang tính cải tiến kỹ thuật mà còn phản ánh xu hướng đổi mới mô hình quản trị, hướng đến quản trị dựa trên dữ liệu và giá trị dài hạn (Brynjolfsson và McAfee, 2017; Marr, 2016).

GIẢI PHÁP ỨNG DỤNG TRÍ TUỆ NHÂN TẠO TRONG ĐO LƯỜNG CHI PHÍ KẾ TOÁN QUẢN TRỊ THỰC HIỆN MỤC TIÊU PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG

Trên cơ sở những phân tích về vai trò và lợi ích của AI trong đo lường chi phí kế toán quản trị, việc triển khai ứng dụng AI trong doanh nghiệp cần được thực hiện một cách đồng bộ và có hệ thống. Theo đó, để ứng dụng AI hiệu quả trong đo lường chi phí kế toán quản trị, doanh nghiệp cần triển khai các giải pháp trên các phương diện công nghệ, tổ chức và quản trị.

Một là, việc xây dựng nền tảng dữ liệu tích hợp và có chất lượng cao là điều kiện tiên quyết. AI chỉ có thể phát huy hiệu quả khi được vận hành trên hệ thống dữ liệu đầy đủ, chính xác và liên thông giữa dữ liệu tài chính và dữ liệu phi tài chính. Doanh nghiệp cần chuẩn hóa quy trình thu thập dữ liệu chi phí, tích hợp dữ liệu từ các bộ phận sản xuất, môi trường, nhân sự và chuỗi cung ứng nhằm tạo cơ sở cho việc đo lường chi phí toàn diện phục vụ các mục tiêu phát triển bền vững (IFAC, 2020).

Hai là, doanh nghiệp cần từng bước tích hợp AI vào hệ thống kế toán quản trị hiện có, đặc biệt là các hệ thống ERP và hệ thống thông tin quản lý. Việc ứng dụng các kỹ thuật như học máy và phân tích dữ liệu lớn giúp tự động hóa quá trình phân loại chi phí, nhận diện động lực chi phí và nâng cao độ chính xác trong phân bổ chi phí gián tiếp. Qua đó, thông tin chi phí không chỉ phản ánh kết quả quá khứ mà còn hỗ trợ dự báo và đánh giá tác động dài hạn của các quyết định quản trị (Appelbaum và cộng sự, 2017; Kaplan và Cooper, 1998).

Ba là, bên cạnh giải pháp công nghệ, phát triển nguồn nhân lực kế toán quản trị có năng lực số là yếu tố then chốt. Kế toán quản trị trong bối cảnh ứng dụng AI không chỉ thực hiện chức năng ghi chép và báo cáo mà cần có khả năng phân tích, diễn giải dữ liệu và kết nối thông tin chi phí với mục tiêu chiến lược của doanh nghiệp. Do đó, doanh nghiệp cần chú trọng đào tạo kiến thức về dữ liệu, công nghệ AI và tư duy quản trị bền vững cho đội ngũ kế toán, qua đó nâng cao vai trò tư vấn và hỗ trợ ra quyết định của kế toán quản trị (Marr, 2016; Brynjolfsson và McAfee, 2017).

Bốn là, việc gắn kết ứng dụng AI trong đo lường chi phí với chiến lược phát triển bền vững của doanh nghiệp là yêu cầu mang tính định hướng. Doanh nghiệp cần xác định rõ các mục tiêu kinh tế, môi trường và xã hội, từ đó thiết kế hệ thống đo lường chi phí phù hợp nhằm phản ánh đầy đủ các chi phí môi trường, chi phí xã hội và chi phí tiềm ẩn trong dài hạn. AI đóng vai trò hỗ trợ doanh nghiệp đánh giá mối quan hệ giữa chi phí và tác động bền vững, góp phần nâng cao chất lượng thông tin phục vụ các quyết định chiến lược hướng đến giá trị dài hạn (Schaltegger và Burritt, 2010; United Nations, 2015).

KẾT LUẬN

Trong bối cảnh chuyển đổi số và yêu cầu phát triển bền vững ngày càng gia tăng, ứng dụng AI trong đo lường chi phí kế toán quản trị trở thành xu hướng tất yếu của doanh nghiệp hiện đại. AI không chỉ giúp khắc phục những hạn chế của các phương pháp đo lường chi phí truyền thống mà còn nâng cao độ chính xác, tính kịp thời và khả năng dự báo của thông tin chi phí, đồng thời mở rộng phạm vi đo lường sang các chi phí môi trường và xã hội nhằm hỗ trợ các quyết định quản trị hướng đến giá trị dài hạn và phát triển bền vững.

Trên cơ sở tổng hợp lý luận và phân tích các yếu tố thúc đẩy ứng dụng AI, nghiên cứu đã đề xuất một số giải pháp về dữ liệu, công nghệ, nguồn nhân lực và định hướng chiến lược cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, do nghiên cứu chủ yếu mang tính định tính, các nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng theo hướng định lượng hoặc thực nghiệm nhằm đánh giá cụ thể mức độ và hiệu quả ứng dụng AI trong đo lường chi phí kế toán quản trị tại doanh nghiệp Việt Nam, qua đó hoàn thiện cơ sở khoa học và thực tiễn cho lĩnh vực này.

Tài liệu tham khảo:

1. Appelbaum, D., Kogan, A., Vasarhelyi, M. A., & Yan, Z. (2017). Big data and analytics in the modern audit engagement: Research needs. Auditing: A Journal of Practice & Theory, 36(4), 1-27.

2. Atkinson, A. A., Kaplan, R. S., Matsumura, E. M., & Young, S. M. (2012). Management Accounting: Information for Decision-Making and Strategy Execution (6th ed.). Pearson Education.

3. Brynjolfsson, E., & McAfee, A. (2017). Machine, Platform, Crowd: Harnessing Our Digital Future. New York: W. W. Norton & Company.

4. International Federation of Accountants - IFAC (2020). The Role of Management Accounting in Sustainable Development. New York: IFAC.

5. Kaplan, R. S., & Cooper, R. (1998). Cost & Effect: Using Integrated Cost Systems to Drive Profitability and Performance. Boston: Harvard Business School Press.

6. Marr, B. (2016). Big Data in Practice: How 45 Successful Companies Used Big Data Analytics to Deliver Extraordinary Results. Hoboken: John Wiley & Sons.

7 . Schaltegger, S., & Burritt, R. (2010). Sustainability accounting for companies: Catchphrase or decision support for business leaders? Journal of World Business, 45(4), 375-384.

8. United Nations (2015). Transforming Our World: The 2030 Agenda for Sustainable Development. New York: United Nations.

9. World Trade Organization. (2024). World Trade Report 2024: Artificial Intelligence and International Trade.