Tín dụng xanh gắn với phát triển bền vững của các ngân hàng thương mại trên thế giới: Bài học kinh nghiệm và hàm ý chính sách cho Việt Nam

ThS, NCS. Tô Thùy Dương

Học viện Ngân hàng

Email: duongto@hvnh.edu.vn

Tóm tắt

Phát triển tín dụng xanh gắn với phát triển bền vững đang trở thành định hướng chiến lược then chốt của hệ thống ngân hàng toàn cầu nhằm ứng phó với biến đổi khí hậu và thúc đẩy chuyển đổi xanh. Bài viết tiếp cận tín dụng xanh theo khung phát triển bền vững đa chiều trên ba phương diện: kinh tế, môi trường và xã hội. Bằng phương pháp nghiên cứu trường hợp kết hợp phân tích so sánh 5 ngân hàng thương mại tiêu biểu đại diện cho các mô hình phát triển tài chính xanh trên thế giới gồm ICBC (Trung Quốc), HSBC (Vương quốc Anh/Quốc tế), DBS (Singapore), Standard Chartered Bank (Vương quốc Anh/Thị trường mới nổi) và MUFG (Nhật Bản) cập nhật đến giai đoạn 2024-2025, nghiên cứu đã nhận diện và tổng hợp 8 bài học kinh nghiệm cốt lõi. Trên cơ sở đó và đối chiếu với khuôn khổ pháp lý hiện hành tại Việt Nam, nghiên cứu đề xuất hệ thống hàm ý chính sách đồng bộ đối với các ngân hàng thương mại, Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam nhằm thúc đẩy tín dụng xanh phát triển thực chất, an toàn và bền vững.

Từ khóa: Tín dụng xanh, phát triển bền vững, ngân hàng thương mại, rủi ro ESG, kinh nghiệm quốc tế.

Abstract

Developing green credit linked to sustainable development has become a pivotal strategic orientation of the global banking system to mitigate climate change and foster green transformation. This article approaches green credit based on a multi-dimensional sustainable development framework across three pillars: economic, environmental, and social. Employing a case study and comparative analysis approach on five prominent commercial banks representing diverse global green finance models - ICBC (China), HSBC (UK/International), DBS (Singapore), Standard Chartered Bank (UK/Emerging Markets), and MUFG (Japan) updated to 2024-2025 - the study synthesizes eight core lessons. Benchmarking against Vietnam's regulatory landscape, the paper proposes actionable policy implications for commercial banks, the Government, and the State Bank of Vietnam to promote substantive, secure, and sustainable green credit growth.

Keywords: Green credit, Sustainable development, Commercial banks, ESG risk, International experience.

ĐẶT VẤN ĐỀ

Biến đổi khí hậu toàn cầu, suy thoái tài nguyên và ô nhiễm môi trường đang đặt ra những thách thức nghiêm trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của mọi quốc gia. Tại Việt Nam, quá trình đổi mới mô hình tăng trưởng theo hướng xanh và bền vững đã trở thành chủ trương nhất quán và xuyên suốt của Đảng và Nhà nước, được thể chế hóa thông qua Nghị quyết số 24-NQ/TW ngày 03/6/2013 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, tăng cường quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường; Quyết định số 1658/QĐ-TTg ngày 01/10/2021 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn 2050; và Quyết định số 882/QĐ-TTg ngày 22/7/2022 về Kế hoạch hành động quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021–2030. Đặc biệt, cam kết mạnh mẽ của Chính phủ Việt Nam tại Hội nghị Thượng đỉnh Khí hậu COP26 về việc đạt mức phát thải ròng bằng '0' (Net Zero) vào năm 2050 đòi hỏi phải huy động và phân bổ nguồn lực tài chính quy mô lớn cho các hoạt động kinh tế carbon thấp.

Trong cấu trúc hệ thống tài chính Việt Nam, hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) giữ vai trò là kênh cung ứng vốn chủ lực cho nền kinh tế. Do đó, việc dẫn dắt và điều tiết dòng vốn tín dụng vào các dự án thân thiện với môi trường - hay phát triển tín dụng xanh - giữ vị trí trung tâm trong việc hiện thực hóa các mục tiêu phát triển bền vững quốc gia. Khác với tín dụng thương mại truyền thống vốn chủ yếu tập trung vào năng lực tài chính, dòng tiền trả nợ và tài sản bảo đảm trong ngắn hạn, tín dụng xanh đòi hỏi NHTM phải thẩm định toàn diện mục đích sử dụng vốn, tác động môi trường, đặc điểm công nghệ và quản trị rủi ro môi trường, xã hội (ESG) trong suốt vòng đời dự án (Barua, 2020; Thompson, 2025). Tín dụng xanh vì vậy không đơn thuần là sự mở rộng quy mô giải ngân mà là một quá trình chuyển đổi căn bản trong mô hình kinh doanh và quản trị rủi ro của chính NHTM.

Thực tiễn quốc tế cho thấy các ngân hàng hàng đầu thế giới đã chuyển đổi mạnh mẽ từ việc cung cấp các sản phẩm xanh riêng lẻ sang tích hợp toàn diện các tiêu chí phát triển bền vững vào chiến lược kinh doanh cốt lõi, quản trị rủi ro khí hậu và đồng hành cùng khách hàng trong quá trình chuyển đổi. Trong khi đó tại Việt Nam, mặc dù khuôn khổ pháp lý bước đầu đã được thiết lập với Nghị định số 08/2022/NĐ-CP (được sửa đổi bởi Nghị định số 05/2025/NĐ-CP), Thông tư số 17/2022/TT-NHNN và Quyết định số 21/2025/QĐ-TTg về Tiêu chí môi trường và xác nhận dự án thuộc danh mục phân loại xanh, hoạt động tín dụng xanh tại các NHTM Việt Nam vẫn còn đối mặt với nhiều rào cản về cơ sở dữ liệu, năng lực thẩm định kỹ thuật, công cụ tài chính và cơ chế chia sẻ rủi ro.

Mục tiêu của bài báo là hệ thống hóa cơ sở lý luận về tín dụng xanh gắn với phát triển bền vững của NHTM trên ba phương diện (kinh tế, môi trường, xã hội); phân tích, đối chiếu và so sánh kinh nghiệm thực tiễn của 5 NHTM tiêu biểu đại diện cho các mô hình khác nhau trên thế giới gồm ICBC (Trung Quốc), HSBC (Anh/Quốc tế), DBS (Singapore), Standard Chartered Bank (Anh/Thị trường mới nổi) và MUFG (Nhật Bản); từ đó rút ra các bài học kinh nghiệm then chốt và đề xuất hệ thống hàm ý chính sách khả thi cho các NHTM, Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Cơ sở lý luận về tín dụng xanh và phát triển bền vững của ngân hàng thương mại

Tín dụng xanh của NHTM là hoạt động cấp tín dụng cho các dự án, phương án sản xuất kinh doanh đáp ứng các tiêu chí về môi trường, góp phần sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát thải khí nhà kính, bảo vệ hệ sinh thái và thúc đẩy tăng trưởng xanh; đồng thời các yếu tố và rủi ro môi trường được tích hợp xuyên suốt vào quy trình thẩm định, phê duyệt, giám sát và quản lý khoản vay (Guo, 2014; Thompson, 2025). Theo Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC) và Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP FI), tín dụng xanh bao gồm các hình thức: cho vay dự án xanh (năng lượng tái tạo, xử lý nước, chất thải, công trình xanh), tín dụng nâng cao hiệu quả năng lượng, tín dụng tài trợ đổi mới công nghệ sạch và các khoản vay liên kết bền vững (sustainability-linked loans).

Phát triển bền vững của NHTM được tiếp cận theo khung tích hợp 3 phương diện hữu cơ (Bouma et al., 2017; Carè, 2018; Siddik et al., 2024): (i) Bền vững về kinh tế: bảo đảm khả năng sinh lời hợp lý (ROA, ROE, NIM), duy trì chất lượng tài sản, kiểm soát tỷ lệ nợ xấu, tối ưu hóa chi phí hoạt động và duy trì sự ổn định tài chính dài hạn (Salim et al., 2023); (ii) Bền vững về môi trường: giảm thiểu tác động môi trường trực tiếp từ hoạt động vận hành nội bộ (tiết kiệm năng lượng, số hóa không giấy tờ) và kiểm soát tác động môi trường gián tiếp thông qua phân bổ danh mục tín dụng xanh, hạn chế tài trợ cho các ngành gây ô nhiễm cao (Barua, 2020; Gunawan et al., 2022); (iii) Bền vững về xã hội: nâng cao khả năng tiếp cận tài chính toàn diện, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, bảo đảm quyền lợi người lao động và tạo ra các giá trị tích cực cho cộng đồng xã hội (Singh & Jayaram, 2021).

Các nhân tố tác động đến phát triển tín dụng xanh gắn với phát triển bền vững của NHTM bao gồm nhân tố bên trong (năng lực tài chính, định hướng chiến lược của HĐQT, năng lực QTRR ESG, trình độ công nghệ/số hóa và chất lượng nguồn nhân lực) và nhân tố bên ngoài (môi trường kinh tế vĩ mô, khung khổ thể chế - pháp lý, sự phát triển của thị trường vốn xanh, mức độ phơi nhiễm rủi ro khí hậu và áp lực công bố thông tin từ các bên liên quan) (Xing et al., 2021; Hussain et al., 2024; Crawford & Nilsson, 2026).

Phương pháp nghiên cứu và khung phân tích so sánh

Nghiên cứu sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình (case study) và phân tích so sánh (comparative analysis). Mẫu nghiên cứu gồm 5 NHTM tiêu biểu toàn cầu được lựa chọn có chủ đích nhằm đại diện cho các mô hình, quy mô và thị trường hoạt động khác nhau: (1) ICBC - đại diện cho mô hình NHTM nhà nước quy mô siêu lớn với cơ chế triển khai đồng bộ; (2) HSBC - đại diện cho mô hình ngân hàng toàn cầu kết nối tín dụng với thị trường vốn quốc tế; (3) DBS - đại diện cho mô hình ngân hàng khu vực châu Á dẫn đầu về ứng dụng công nghệ và dữ liệu ESG; (4) Standard Chartered Bank - đại diện cho mạng lưới ngân hàng quốc tế kết nối dòng vốn tới các nền kinh tế mới nổi; và (5) MUFG - đại diện cho mô hình ngân hàng tài trợ chuyển đổi chuyên sâu cho các ngành công nghiệp nặng.

Dữ liệu nghiên cứu được thu thập từ báo cáo tài chính, báo cáo thường niên, báo cáo phát triển bền vững (Sustainability Reports), báo cáo ESG và báo cáo khí hậu của 5 ngân hàng cập nhật đến năm tài chính 2024–2025, kết hợp với các văn bản pháp luật, hướng dẫn của NHNN và các tổ chức quốc tế (World Bank, IFC, UNEP FI). Khung phân tích so sánh được cấu trúc theo 8 tiêu chí trọng tâm: (1) Tích hợp chiến lược; (2) Lĩnh vực ưu tiên & tài trợ chuyển đổi; (3) Đa dạng hóa sản phẩm; (4) Tích hợp QTRR ESG; (5) Xây dựng dữ liệu & công nghệ; (6) Quản trị nội bộ & nhân sự; (7) Đồng hành cùng khách hàng; và (8) Đánh giá đa chiều gắn với phát triển bền vững.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

Phân tích kinh nghiệm phát triển tín dụng xanh tại các ngân hàng tiêu biểu trên thế giới

Thứ nhất, Ngân hàng Công Thương Trung Quốc (ICBC): Là định chế tài chính có quy mô tài sản hàng đầu thế giới (đạt 53,48 nghìn tỷ NDT và 791 triệu khách hàng cá nhân vào cuối năm 2025), ICBC đã tích hợp mục tiêu tài chính xanh vào chiến lược kinh doanh tổng thể. Dư nợ tín dụng xanh của ICBC đã vượt 6,7 nghìn tỷ NDT (tăng hơn 1,0 nghìn tỷ NDT trong năm 2025), tập trung vào năng lượng sạch, giao thông xanh và tiết kiệm năng lượng. ICBC thiết lập cơ chế quản trị ESG đa tầng từ HĐQT (với hơn 1/3 thành viên độc lập) tới các chi nhánh với 7 nhóm và 33 nhiệm vụ trọng tâm. Đặc biệt, ICBC đã bảo lãnh phát hành trên 380 tỷ NDT trái phiếu ESG trong năm 2025 và gắn kết hài hòa mục tiêu môi trường với mục tiêu xã hội (dư nợ cho vay bao trùm tăng 22,8% và số lượng khách hàng vay tăng 23,9%).

Thứ hai, Tập đoàn Ngân hàng HSBC: Với quy mô tài sản 3,23 nghìn tỷ USD, HSBC đặt tín dụng xanh trong chiến lược tài chính bền vững hướng tới Net Zero 2050. Đến cuối năm 2025, HSBC đã cung cấp và thu xếp lũy kế 495,6 tỷ USD tài chính bền vững (trong đó 196 tỷ USD cho mục đích xanh). Điểm nổi bật của HSBC là tài trợ chuyển đổi (transition finance), thực hiện rà soát kế hoạch chuyển đổi của hơn 4.000 khách hàng doanh nghiệp thuộc các ngành phát thải cao thay vì rút vốn đột ngột. HSBC áp dụng cơ chế hậu kiểm nghiêm ngặt và kiểm chứng độc lập bởi bên thứ ba, loại bỏ 1,6 tỷ USD giao dịch không đáp ứng chuẩn xanh khỏi danh mục (năm 2025 loại 0,3 tỷ USD), đồng thời giảm trên 80% phát thải từ vận hành nội bộ so với năm 2019.

Thứ ba, Ngân hàng Phát triển Singapore (DBS): Với tổng tài sản 827 tỷ SGD và ROE đạt 18,0% năm 2024, DBS nổi bật với mô hình tài trợ chuyển đổi phù hợp với bối cảnh châu Á, đạt 89 tỷ SGD tài chính bền vững và thu xếp 38 tỷ SGD trái phiếu bền vững. DBS dẫn đầu trong việc ứng dụng công nghệ và dữ liệu: xây dựng hệ thống 'corporate ESG risk score' phân tầng theo ngành, ứng dụng GenAI trong hoàn thiện bảng câu hỏi rủi ro ESG và triển khai AI-based risk scoring kiểm tra 100% yêu cầu thay đổi công nghệ (giúp giảm 81% sự cố vận hành). Đồng thời, DBS đã đào tạo kiến thức bền vững nền tảng cho hơn 22.000 nhân viên và chuyên sâu cho 200 lãnh đạo cấp cao.

Thứ tư, Standard Chartered Bank: Sở hữu mạng lưới rộng khắp tại châu Á, châu Phi và Trung Đông, ngân hàng ghi nhận 23,3 tỷ USD tài sản tài chính bền vững (78% tại các thị trường mới nổi) và huy động lũy kế 121 tỷ USD (giai đoạn 2021–2024). Standard Chartered thiết lập mục tiêu giảm phát thải carbon trung gian đến năm 2030 cho 12 ngành phát thải cao và tiên phong đo lường tác động thực chất của dòng vốn (ghi nhận 4,06 triệu tấn CO₂ tránh phát thải, cung cấp 18 triệu m³ nước sạch, hỗ trợ hơn 28.000 khoản vay SME và 1 triệu khoản tài chính vi mô).

Thứ năm, Tập đoàn Tài chính Mitsubishi UFJ (MUFG): Với tổng tài sản 403,7 nghìn tỷ yên Nhật, MUFG đã giải ngân lũy kế 43,5 nghìn tỷ yên tài chính bền vững (trong đó 18,4 nghìn tỷ yên cho lĩnh vực môi trường). MUFG chú trọng tài trợ các dự án năng lượng tái tạo quy mô lớn (tham gia các dự án đạt tổng công suất 131,6 GW trong 5 năm, giúp tránh phát thải 46,83 triệu tấn CO₂) và áp dụng khung đánh giá Equator Principles cho 84 dự án lớn. Điểm sáng của MUFG là theo dõi song song lượng phát thải tránh được và lượng phát thải được tài trợ (17,32 triệu tấn CO₂ trong ngành điện năm 2023), đồng thời chuyển từ vai trò cấp vốn đơn thuần sang đối tác tư vấn lộ trình khử carbon cho các tập đoàn công nghiệp và chuỗi cung ứng SME.

Bảng 1: Tổng hợp so sánh kinh nghiệm tín dụng xanh gắn với phát triển bền vững của các NHTM trên thế giới