Phát triển kinh tế gắn với phát triển nguồn nhân lực thế hệ Z: Vai trò của chánh niệm và vốn tâm lý

Nghiên cứu - Trao đổi 21:24 | 28/07/2026
Trong bối cảnh nền kinh tế ngày càng dựa trên tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo, chất lượng nguồn nhân lực trở thành yếu tố quan trọng đối với năng suất lao động, năng lực cạnh tranh và tăng trưởng kinh tế.

TS. Nguyễn Thùy Linh

Trường Đại học Ngoại thương

Email: [email protected]

Tóm tắt

Trong bối cảnh Việt Nam chuyển dịch sang nền kinh tế dựa trên tri thức và đổi mới sáng tạo, chất lượng nguồn nhân lực, đặc biệt là lực lượng lao động thuộc thế hệ Z, trở thành một trong những yếu tố quyết định năng suất lao động, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và tăng trưởng kinh tế. Vì vậy, việc tìm hiểu các nguồn lực tâm lý giúp phát triển lực lượng lao động này có ý nghĩa không chỉ đối với quản trị nhân lực mà còn đối với phát triển kinh tế. Nghiên cứu này xem xét ảnh hưởng của chánh niệm đến vốn tâm lý ở nhân viên thuộc thế hệ Z (Gen Z) tại Việt Nam. Kết quả cho thấy, chánh niệm có ảnh hưởng tích cực đáng kể đến vốn tâm lý. Bên cạnh đó, cấu trúc truyền thống của chánh niệm có thể không hoàn toàn phù hợp với nhân viên Gen Z. Cụ thể, thành phần “hành động với sự chú tâm” bị loại khỏi mô hình cuối cùng, trong khi thành phần “không phán xét” cho thấy mối đóng góp mang tính âm đối với cấu trúc chánh niệm tổng thể. Kết quả nghiên cứu hàm ý rằng các tổ chức cần thiết kế các chương trình can thiệp chánh niệm phù hợp hơn với đặc điểm của nhân viên Gen Z.

Từ khóa: Chánh niệm, vốn tâm lý, thế hệ Z, tâm lý học tổ chức

Abstract

As Viet Nam transitions toward a knowledge- and innovation-driven economy, the quality of human resources, particularly the Gen Z workforce, has become a critical determinant of labor productivity, firm competitiveness, and economic growth. Accordingly, understanding the psychological resources that support the development of this workforce is important not only for human resource management but also for broader economic development. This study examines the effect of mindfulness on psychological capital among Gen Z employees in Viet Nam. The results indicate that mindfulness has a significant positive effect on psychological capital. In addition, the conventional structure of mindfulness may not fully apply to Gen Z employees. Specifically, the “acting with awareness” facet was excluded from the final model, while the “non-judging” facet exhibited a negative contribution to the overall mindfulness construct. These findings suggest that organizations should design mindfulness interventions that are better tailored to the characteristics of Gen Z employees.

Keywords: Mindfulness, psychological capital, Generation Z, organizational psychology

GIỚI THIỆU

Trong bối cảnh nền kinh tế ngày càng dựa trên tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo, chất lượng nguồn nhân lực trở thành yếu tố quan trọng đối với năng suất lao động, năng lực cạnh tranh và tăng trưởng kinh tế. Bên cạnh năng lực chuyên môn, các nguồn lực tâm lý tích cực ngày càng được quan tâm như một nền tảng giúp người lao động duy trì động lực, thích ứng với thay đổi và ứng phó hiệu quả với áp lực công việc.

Vấn đề này đặc biệt đáng chú ý đối với Gen Z, lực lượng đang ngày càng tham gia sâu rộng vào thị trường lao động. Trưởng thành trong môi trường số và làm việc trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh chóng, Gen Z vừa có những lợi thế về khả năng thích ứng với công nghệ, vừa đối mặt với áp lực đa nhiệm, yêu cầu nghề nghiệp biến động và những bất định trong phát triển sự nghiệp. Vì vậy, việc nhận diện các yếu tố góp phần củng cố nguồn lực tâm lý của nhóm lao động này có ý nghĩa quan trọng đối với phát triển nguồn nhân lực.

Trong đó, chánh niệm được xem là một yếu tố có khả năng hỗ trợ sự phát triển vốn tâm lý thông qua việc tăng cường khả năng nhận thức, điều tiết cảm xúc và thích ứng trước các thách thức trong công việc. Tuy nhiên, các nghiên cứu về mối quan hệ giữa chánh niệm và vốn tâm lý ở nhân viên Gen Z còn hạn chế, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam. Đồng thời, những khác biệt về đặc điểm thế hệ có thể khiến cấu trúc chánh niệm truyền thống không hoàn toàn phù hợp với lực lượng lao động trẻ.

Xuất phát từ khoảng trống trên, nghiên cứu này xem xét ảnh hưởng của chánh niệm đến vốn tâm lý của nhân viên Gen Z tại Việt Nam, đồng thời đánh giá mức độ phù hợp của cấu trúc chánh niệm đối với nhóm lao động này. Kết quả nghiên cứu góp phần bổ sung bằng chứng thực nghiệm và cung cấp cơ sở cho việc phát triển các chính sách, chương trình quản trị nguồn nhân lực phù hợp hơn với đặc điểm của Gen Z.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT

Chánh niệm

Chánh niệm là một chủ đề nhận được nhiều sự quan tâm trong lĩnh vực tâm lý học và hành vi tổ chức. Theo Baer và cộng sự (2006), chánh niệm đề cập đến xu hướng duy trì nhận thức về những trải nghiệm trong hiện tại với thái độ cởi mở và không phán xét. Trên cơ sở đó, bảng hỏi chánh niệm năm khía cạnh (FFMQ) khái niệm hóa chánh niệm gồm 5 thành phần: quan sát (observing), mô tả (describing), hành động với sự chú tâm (acting with awareness), không phán xét (non-judging) và không phản ứng (non-reactivity).

Các nghiên cứu trước cho thấy chánh niệm có liên quan đến khả năng điều tiết cảm xúc tốt hơn, mức độ căng thẳng thấp hơn và trạng thái tâm lý tích cực hơn (Brown và Ryan, 2003). Trong môi trường làm việc, chánh niệm còn góp phần giúp người lao động ứng phó hiệu quả hơn với áp lực công việc, qua đó hạn chế tình trạng kiệt sức và cải thiện hiệu quả làm việc.

Vốn tâm lý

Vốn tâm lý phản ánh trạng thái tâm lý tích cực của cá nhân, được cấu thành từ bốn thành phần gồm sự tự tin, hy vọng, lạc quan và khả năng phục hồi (Luthans và cộng sự, 2007). Trong cách tiếp cận hành vi tổ chức tích cực, vốn tâm lý được xem là một nguồn lực quan trọng, góp phần thúc đẩy động lực, nâng cao khả năng thích ứng và cải thiện hiệu quả làm việc. Những cá nhân có vốn tâm lý cao thường có khả năng ứng phó tốt hơn với các thách thức, duy trì thái độ tích cực và phục hồi hiệu quả trước những khó khăn trong công việc.

Ảnh hưởng của chánh niệm đến vốn tâm lý

Chánh niệm giúp cá nhân nhận diện rõ hơn những suy nghĩ và cảm xúc đang diễn ra, từ đó hạn chế các phản ứng tự động và ứng phó hiệu quả hơn với những tình huống căng thẳng (Brown và Ryan, 2003). Khả năng duy trì sự nhận thức và điều tiết cảm xúc này có thể tạo điều kiện củng cố các nguồn lực tâm lý tích cực, bao gồm sự tự tin, hy vọng, lạc quan và khả năng phục hồi.

Các nghiên cứu trước cho thấy chánh niệm có mối liên hệ tích cực với các nguồn lực tâm lý và trạng thái tâm lý tích cực (Avey và cộng sự, 2009; Malinowski và Lim, 2015). Theo đó, những cá nhân có mức độ chánh niệm cao thường có khả năng điều tiết cảm xúc và thích ứng tốt hơn trước áp lực, qua đó góp phần hình thành và củng cố vốn tâm lý. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề xuất giả thuyết:

H1: Chánh niệm có ảnh hưởng tích cực đến vốn tâm lý.

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định lượng nhằm kiểm định ảnh hưởng của chánh niệm đến vốn tâm lý của nhân viên thuộc thế hệ Z. Dữ liệu được thu thập thông qua khảo sát trực tuyến đối với các nhân viên Gen Z đang làm việc tại miền Bắc Việt Nam. Sau quá trình thu thập và sàng lọc dữ liệu, 455 bảng trả lời hợp lệ được sử dụng cho phân tích. Những người tham gia khảo sát có độ tuổi từ 18 đến 27.

Chánh niệm được đo lường bằng thang đo FFMQ phiên bản 15 biến quan sát (FFMQ-15), được phát triển dựa trên Baer và cộng sự (2006). Vốn tâm lý được đo lường bằng thang đo Psychological Capital Questionnaire phiên bản 12 biến quan sát (PCQ-12), dựa trên Luthans và cộng sự (2007). Các biến quan sát được đánh giá bằng thang Likert 5 mức, từ 1, “hoàn toàn không đồng ý”, đến 5, “hoàn toàn đồng ý”.

Dữ liệu được phân tích bằng phương pháp mô hình phương trình cấu trúc bình phương tối thiểu riêng phần (PLS-SEM) trên phần mềm SmartPLS. Quá trình phân tích được thực hiện qua hai giai đoạn. Trước hết, mô hình đo lường được đánh giá nhằm kiểm định độ tin cậy và giá trị của các thang đo. Tiếp theo, mô hình cấu trúc được phân tích để kiểm định giả thuyết nghiên cứu và xác định mức độ ảnh hưởng của chánh niệm đến vốn tâm lý.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Đặc điểm mẫu khảo sát

Bảng 1 cho biết, trong tổng số 455 người tham gia khảo sát, nữ giới chiếm 56% và nam giới chiếm 44%. Xét theo độ tuổi, nhóm từ 23 đến 27 tuổi chiếm 52%, cao hơn một chút so với nhóm từ 18 đến 22 tuổi (48%). Về kinh nghiệm làm việc, 54% người tham gia có từ 2 đến 5 năm kinh nghiệm, trong khi 46% có dưới 2 năm kinh nghiệm. Nhìn chung, mẫu khảo sát có sự phân bố tương đối cân bằng về giới tính, độ tuổi và kinh nghiệm làm việc.

Bảng 1: Đặc điểm mẫu khảo sát

Đặc điểm

Tỷ lệ

Nam

44%

Nữ

56%

Độ tuổi 18-22

48%

Độ tuổi 23-27

52%

Dưới 2 năm kinh nghiệm

46%

Từ 2-5 năm kinh nghiệm

54%

Nguồn: Kết quả xử lý dữ liệu

Mô hình đo lường

Kết quả đánh giá mô hình đo lường cho thấy các thang đo đạt độ tin cậy và giá trị chấp nhận được sau khi loại bỏ một số biến quan sát có hệ số tải ngoài thấp. Đáng chú ý, cấu trúc chánh niệm ở nhân viên Gen Z có một số khác biệt so với cấu trúc ban đầu. Cụ thể, thành phần “hành động với sự chú tâm” (acting with awareness) bị loại khỏi mô hình do không đáp ứng các tiêu chí đánh giá, trong khi thành phần “không phán xét” (non-judging) có đóng góp âm vào cấu trúc chánh niệm tổng thể. Kết quả này gợi ý rằng cấu trúc chánh niệm truyền thống có thể chưa hoàn toàn phù hợp khi áp dụng cho nhân viên Gen Z trong bối cảnh nghiên cứu.

Mô hình cấu trúc

Kết quả kiểm định mô hình cấu trúc được trình bày trong Bảng 2. Chánh niệm có ảnh hưởng tích cực và có ý nghĩa thống kê đến vốn tâm lý (β = 0,633; p < 0,001), qua đó giả thuyết H1 được chấp nhận.

Bảng 2: Kiểm định giả thuyết

Giả thuyết

Mối quan hệ

β

Giá trị p

Kết quả

H1

Chánh niệm → Vốn tâm lý

0,633

< 0,001

Chấp nhận

Nguồn: Kết quả phân tích dữ liệu

Kết quả này phù hợp với Malinowski và Lim (2015), cho thấy chánh niệm có vai trò tích cực trong việc củng cố các nguồn lực tâm lý của cá nhân. Khi có mức độ chánh niệm cao, nhân viên có khả năng nhận diện rõ hơn suy nghĩ và cảm xúc của bản thân, qua đó điều tiết phản ứng và ứng phó hiệu quả hơn với những áp lực, thách thức trong công việc. Quá trình này góp phần củng cố sự tự tin, hy vọng, lạc quan và khả năng phục hồi, là những thành tố cốt lõi của vốn tâm lý.

Phát hiện này bổ sung bằng chứng thực nghiệm về mối quan hệ giữa chánh niệm và vốn tâm lý trong bối cảnh nhân viên Gen Z tại Việt Nam, đồng thời cho thấy vai trò của các nguồn lực tâm lý tích cực đối với lực lượng lao động trẻ.

KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý

Nghiên cứu xem xét ảnh hưởng của chánh niệm đến vốn tâm lý của nhân viên Gen Z tại Việt Nam. Kết quả cho thấy, chánh niệm có ảnh hưởng tích cực đến vốn tâm lý, qua đó khẳng định vai trò của chánh niệm trong việc củng cố các nguồn lực tâm lý tích cực của lực lượng lao động trẻ. Đồng thời, những khác biệt ghi nhận trong cấu trúc chánh niệm cho thấy cách tiếp cận truyền thống có thể chưa hoàn toàn phù hợp với đặc điểm của nhân viên Gen Z.

Từ kết quả nghiên cứu, các tổ chức cần chú trọng phát triển các chương trình chánh niệm nhằm nâng cao khả năng nhận thức bản thân, điều tiết cảm xúc và thích ứng tích cực của nhân viên Gen Z, qua đó góp phần củng cố vốn tâm lý. Tuy nhiên, các chương trình này cần được thiết kế linh hoạt và điều chỉnh phù hợp với đặc điểm tâm lý, hành vi và môi trường làm việc của lực lượng lao động trẻ, thay vì áp dụng máy móc các mô hình can thiệp truyền thống.

Nghiên cứu vẫn tồn tại một số hạn chế. Thiết kế nghiên cứu cắt ngang chưa cho phép khẳng định quan hệ nhân quả, trong khi mẫu khảo sát chỉ tập trung vào nhân viên Gen Z tại miền Bắc Việt Nam. Các nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng phạm vi khảo sát, áp dụng thiết kế nghiên cứu theo thời gian và so sánh giữa các thế hệ nhằm nâng cao khả năng khái quát hóa và làm rõ hơn mối quan hệ giữa chánh niệm và vốn tâm lý.

Tài liệu tham khảo:

1. Avey, J. B., Luthans, F., & Jensen, S. M. (2009). Psychological capital: A positive resource for combating employee stress and turnover. Human Resource Management, 48(5), 677-693.

2. Baer, R. A., Smith, G. T., Hopkins, J., Krietemeyer, J., & Toney, L. (2006). Using self-report assessment methods to explore facets of mindfulness. Assessment, 13(1), 27-45.

3. Brown, K. W., & Ryan, R. M. (2003). The benefits of being present: Mindfulness and its role in psychological well-being. Journal of Personality and Social Psychology, 84(4), 822-848.

4. Luthans, F., Avolio, B. J., Avey, J. B., & Norman, S. M. (2007). Positive psychological capital: Measurement and relationship with performance and satisfaction. Personnel Psychology, 60(3), 541-572.

5. Malinowski, P., & Lim, H. J. (2015). Mindfulness at work: Positive affect, hope, and optimism mediate the relationship between dispositional mindfulness, work engagement, and well-being. Mindfulness, 6(6), 1250-1262.

Ngày nhận bài: 27/4/2026; Ngày hoàn thiện biên tập: 11/7/2026; Ngày duyệt đăng: 25/7/2026

Các tin khác

Quản trị nhân sự xanh tại các doanh nghiệp trong khu công nghiệp sinh thái trên địa bàn Hải Phòng

Quản trị nhân sự xanh tại các doanh nghiệp trong khu công nghiệp sinh thái trên địa bàn Hải Phòng

Thực tiễn chuyển đổi cho thấy, công nghệ xanh hay hạ tầng hiện đại chỉ đóng vai trò là "phần cứng". Để hệ thống đó vận hành hiệu quả và đạt được các mục tiêu môi trường, doanh nghiệp cần một "phần mềm" tương xứng là con người và những phương thức quản trị mới.
Tác động phi tuyến của vốn đến hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại Việt Nam: Vai trò điều tiết của vòng quay vốn và sở hữu nhà nước

Tác động phi tuyến của vốn đến hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại Việt Nam: Vai trò điều tiết của vòng quay vốn và sở hữu nhà nước

Giai đoạn 2021-2025 ghi nhận nhiều biến động vĩ mô phức tạp hậu đại dịch cùng áp lực nợ xấu gia tăng, đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với các ngân hàng thương mại về việc tối ưu hóa cấu trúc vốn nhằm cân bằng giữa an toàn hệ thống và hiệu quả sinh lời.
Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả làm việc dựa trên cảm nhận  của nhân viên tại Trung tâm Kỹ thuật tiêu chuẩn đo lường chất lượng 3

Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả làm việc dựa trên cảm nhận của nhân viên tại Trung tâm Kỹ thuật tiêu chuẩn đo lường chất lượng 3

Nhân viên không chỉ làm việc để mưu sinh mà còn mong muốn được gắn kết, cam kết với tổ chức và đạt hiệu quả trong công việc. Do đó, nâng cao hiệu quả làm việc dựa trên cảm nhận của nhân viên là một trong những nhiệm vụ quan trọng của quản trị nguồn nhân lực.
Mô hình nghiên cứu tác động của chất lượng dịch vụ ngân hàng số đến hành vi tài chính cá nhân

Mô hình nghiên cứu tác động của chất lượng dịch vụ ngân hàng số đến hành vi tài chính cá nhân

Chất lượng dịch vụ ngân hàng số và hành vi tài chính cá nhân là chủ đề thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước.
Nghiên cứu khung lý thuyết về tác động của chuyển đổi số đến hiệu quả quản lý nhà nước về kinh tế đối với vận tải hành khách công cộng bằng xe bus và metro

Nghiên cứu khung lý thuyết về tác động của chuyển đổi số đến hiệu quả quản lý nhà nước về kinh tế đối với vận tải hành khách công cộng bằng xe bus và metro

Chuyển đổi số trong khu vực công thường được xem là sự cải tổ toàn diện về quy trình, dịch vụ, trong đó có xem xét sự thay đổi về văn hóa, tổ chức
Đề xuất mô hình nghiên cứu tác động của chuyển đổi số đến động lực làm việc của cán bộ tín dụng tại Ngân hàng Chính sách xã hội Việt Nam

Đề xuất mô hình nghiên cứu tác động của chuyển đổi số đến động lực làm việc của cán bộ tín dụng tại Ngân hàng Chính sách xã hội Việt Nam

Chuyển đổi số trong ngành ngân hàng không chỉ thuần túy là bài toán đầu tư công nghệ hay tối ưu hóa quy trình, mà còn tạo ra những biến động mạnh mẽ đối với lực lượng lao động cốt lõi, đặc biệt là đội ngũ cán bộ tín dụng.
Hệ sinh thái khởi nghiệp đại học và khởi nghiệp sáng tạo của sinh viên: Nghiên cứu tại Đại học Quốc gia Hà Nội

Hệ sinh thái khởi nghiệp đại học và khởi nghiệp sáng tạo của sinh viên: Nghiên cứu tại Đại học Quốc gia Hà Nội

Tại Việt Nam, yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng, phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đặt ra yêu cầu đối với các cơ sở giáo dục đại học trong việc thúc đẩy khởi nghiệp sáng tạo.
Hợp tác với GenAI và hành vi kiến tạo nhiệm vụ của người lao động Việt Nam: Vai trò trung gian của kiến tạo nhận thức và sự phụ thuộc vào GenAI

Hợp tác với GenAI và hành vi kiến tạo nhiệm vụ của người lao động Việt Nam: Vai trò trung gian của kiến tạo nhận thức và sự phụ thuộc vào GenAI

Sự phát triển nhanh chóng của GenAI đang làm thay đổi cách người lao động thực hiện và tổ chức công việc. Khác với các công nghệ tự động hóa truyền thống, GenAI có khả năng hỗ trợ xử lý thông tin, tạo nội dung, đề xuất ý tưởng và giải quyết vấn đề, qua đó hình thành sự hợp tác ngày càng chặt chẽ giữa người lao động và AI.
Tác động của việc bãi bỏ thuế khoán đến mức độ tuân thủ thuế của hộ kinh doanh tại Việt Nam

Tác động của việc bãi bỏ thuế khoán đến mức độ tuân thủ thuế của hộ kinh doanh tại Việt Nam

Trong nhiều năm, phần lớn hộ kinh doanh nộp thuế theo phương pháp khoán. Phương pháp này đơn giản nhưng bộc lộ nhiều hạn chế như mức khoán chưa sát thực tế, thiếu công bằng giữa các hộ và giữa hộ kinh doanh với doanh nghiệp.
Tác động của mua trước trả sau đến hành vi mua sắm ngẫu hứng của Gen Z tại TP. Hồ Chí Minh: Vai trò điều tiết của hiểu biết tài chính

Tác động của mua trước trả sau đến hành vi mua sắm ngẫu hứng của Gen Z tại TP. Hồ Chí Minh: Vai trò điều tiết của hiểu biết tài chính

Mua trước trả sau làm mờ ranh giới giữa công cụ hỗ trợ tài chính và bẫy nợ tín dụng - nghịch lý Pay-Later khi người am hiểu công nghệ số vẫn gặp vấn đề nợ tín dụng. Vấn đề đặt ra rằng liệu năng lực hiểu biết có thực sự hiệu quả quả để bảo vệ sức khỏe tài chính của người tiêu dùng trẻ?