Tác động của việc bãi bỏ thuế khoán đến mức độ tuân thủ thuế của hộ kinh doanh tại Việt Nam
Phạm Thị Hồng Thắm
Khoa Kế toán Kiểm toán, Trường Đại học Kinh tế - Kỹ thuật Công nghiệp
Email: [email protected]
Tóm tắt
Từ ngày 1/1/2026, hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh tại Việt Nam không còn áp dụng phương pháp thuế khoán mà chuyển sang tự kê khai, tự nộp thuế. Nghiên cứu sử dụng phương pháp tổng hợp, phân tích tài liệu và dữ liệu thứ cấp để làm rõ tác động của việc bãi bỏ thuế khoán đến mức độ tuân thủ thuế của hộ kinh doanh. Trên cơ sở Lý thuyết răn đe kinh tế và Khung “sườn dốc trơn”, nghiên cứu phân tích kết quả triển khai bước đầu cùng các tác động của cải cách đến tuân thủ thuế. Kết quả cho thấy, việc bãi bỏ thuế khoán tạo điều kiện nâng cao tuân thủ nhờ dữ liệu hóa đơn điện tử và thanh toán không dùng tiền mặt, nhưng đồng thời làm tăng chi phí và yêu cầu năng lực đối với hộ kinh doanh nhỏ. Từ đó, nghiên cứu đề xuất các giải pháp đối với cơ quan Thuế, hộ kinh doanh và các tổ chức hỗ trợ nhằm thúc đẩy tuân thủ tự nguyện và bền vững.
Từ khóa: Thuế khoán, hộ kinh doanh, tuân thủ thuế, kê khai thuế, hóa đơn điện tử
Abstract
As of January 1, 2026, business households and individual business operators in Viet Nam are no longer subject to the presumptive tax method and have transitioned to a self-declaration and self-payment tax regime. The study employs document synthesis, document analysis, and secondary data analysis to examine the effects of abolishing the presumptive tax method on tax compliance among business households. Drawing on Economic deterrence theory and the Slippery slope framework, the study analyzes the initial implementation outcomes and the impacts of this reform on tax compliance. The findings indicate that abolishing the presumptive tax method creates favorable conditions for improving tax compliance through the digitalization of invoice data and the adoption of cashless payments. However, it also increases compliance costs and imposes greater capacity requirements on small business households. Accordingly, the study proposes measures for tax authorities, business households, and supporting organizations to promote sustainable voluntary tax compliance.
Keywords: Presumptive tax, business households, tax compliance, tax declaration, electronic invoices
ĐẶT VẤN ĐỀ
Hộ kinh doanh là bộ phận quan trọng của khu vực kinh tế tư nhân, tạo việc làm và cung ứng phần lớn hàng hóa, dịch vụ thiết yếu cho đời sống dân cư. Tuy nhiên, trong nhiều năm, phần lớn hộ kinh doanh nộp thuế theo phương pháp khoán: cơ quan Thuế ấn định mức doanh thu và số thuế phải nộp ổn định trong năm, còn hộ kinh doanh không phải ghi sổ kế toán hay kê khai theo doanh thu thực tế. Phương pháp này đơn giản nhưng bộc lộ nhiều hạn chế như mức khoán chưa sát thực tế, thiếu công bằng giữa các hộ và giữa hộ kinh doanh với doanh nghiệp.
Thực tế cho thấy, mức độ tuân thủ của khu vực này còn thấp. Chỉ trong 6 tháng đầu năm 2025, cả nước có gần 200.000 hộ kinh doanh bị xử lý vi phạm về thuế với tổng số thuế truy thu, phạt hơn 1.783 tỷ đồng; các vi phạm chủ yếu là không lập hóa đơn, kê khai thiếu hoặc nộp chậm (Nguyễn Linh Chi và cộng sự, 2026).
Trước yêu cầu đó, Nghị quyết số 198/2025/QH15 của Quốc hội quy định hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh không áp dụng phương pháp khoán thuế từ ngày 01/01/2026 (Quốc hội, 2025). Trước đó, Nghị định số 70/2025/NĐ-CP đã yêu cầu hộ kinh doanh có doanh thu từ 1 tỷ đồng/năm trở lên chuyển sang kê khai và sử dụng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền (Chính phủ, 2025).
CƠ SỞ LÝ LUẬN TÁC ĐỘNG CỦA VIỆC BÃI BỎ THUẾ KHOÁN ĐẾN MỨC ĐỘ TUÂN THỦ THUẾ CỦA HỘ KINH DOANH TẠI VIỆT NAM
Phương pháp khoán và phương pháp kê khai trong quản lý thuế hộ kinh doanh
Theo phương pháp khoán, cơ quan Thuế ấn định doanh thu và mức thuế phải nộp ổn định trong năm cho hộ kinh doanh trên cơ sở điều tra, khảo sát và ý kiến của Hội đồng tư vấn thuế. Ngược lại, theo phương pháp kê khai, hộ kinh doanh tự xác định doanh thu thực tế phát sinh, tự khai, tự nộp và tự chịu trách nhiệm về số thuế phải nộp. Sự khác biệt giữa hai phương pháp được tổng hợp tại Bảng.
Bảng: So sánh phương pháp khoán và phương pháp kê khai đối với hộ kinh doanh
|
Tiêu chí |
Phương pháp khoán |
Phương pháp kê khai |
|---|---|---|
|
Căn cứ xác định thuế |
Doanh thu do cơ quan thuế ấn định, ổn định trong năm |
Doanh thu thực tế phát sinh do hộ tự kê khai |
|
Trách nhiệm chính |
Cơ quan Thuế xác định mức thuế |
Hộ kinh doanh tự khai, tự nộp, tự chịu trách nhiệm |
|
Sổ sách, hóa đơn |
Hầu như không ghi sổ; hóa đơn lẻ khi có yêu cầu |
Ghi sổ kế toán; sử dụng hóa đơn điện tử theo quy định |
|
Nguồn dữ liệu quản lý |
Điều tra, khảo sát, ý kiến Hội đồng tư vấn thuế |
Hóa đơn điện tử, dòng tiền ngân hàng, dữ liệu kê khai |
|
Chi phí tuân thủ của hộ |
Thấp |
Cao hơn: thời gian, thiết bị, phần mềm, kỹ năng |
|
Rủi ro chủ yếu |
Mức khoán thấp hơn thực tế, thiếu công bằng |
Kê khai sai, thiếu do hạn chế năng lực hoặc cố ý |
Nguồn: Tác giả tổng hợp
Như vậy, bãi bỏ thuế khoán chuyển trọng tâm quản lý thuế từ ước lượng sang dữ liệu, đồng thời chuyển trách nhiệm xác định nghĩa vụ thuế từ cơ quan Thuế sang người nộp thuế.
Nội hàm tuân thủ thuế của hộ kinh doanh
Tuân thủ thuế là mức độ người nộp thuế thực hiện đầy đủ, chính xác và đúng hạn các nghĩa vụ theo quy định của pháp luật. Đối với hộ kinh doanh, tuân thủ thuế thể hiện ở 4 khía cạnh: đăng ký thuế và thông báo phương pháp tính thuế; lập hóa đơn, ghi chép sổ sách và ghi nhận đầy đủ doanh thu; kê khai chính xác, đúng hạn; và nộp đủ số thuế phải nộp. Tuân thủ có thể được chia thành tuân thủ bắt buộc, hình thành từ nỗi lo bị kiểm tra, xử phạt, và tuân thủ tự nguyện, hình thành từ niềm tin vào cơ quan thuế và nhận thức về nghĩa vụ công dân (Kirchler và cộng sự, 2008).
Với phương pháp khoán, khái niệm tuân thủ của hộ kinh doanh bị thu hẹp đáng kể: hộ chỉ cần nộp đúng số thuế đã được ấn định. Khi chuyển sang kê khai, phạm vi tuân thủ mở rộng sang toàn bộ chu trình từ ghi nhận doanh thu, lập hóa đơn đến kê khai, quyết toán.
Cơ sở lý thuyết về hành vi tuân thủ thuế
Thứ nhất, Lý thuyết răn đe kinh tế được phát triển bởi Allingham và Sandmo (1972), xem quyết định khai báo thu nhập của người nộp thuế là lựa chọn giữa lợi ích của việc không tuân thủ với rủi ro bị phát hiện và mức xử phạt. Theo cách tiếp cận này, khả năng phát hiện vi phạm càng cao thì động cơ che giấu doanh thu càng giảm.
Thứ hai, Khung “sườn dốc trơn” (slippery slope framework) bổ sung rằng tuân thủ phụ thuộc đồng thời vào quyền lực của cơ quan thuế và niềm tin của người nộp thuế: quyền lực tạo ra tuân thủ bắt buộc, còn niềm tin thúc đẩy tuân thủ tự nguyện (Kirchler và cộng sự, 2008). Khung này phù hợp để phân tích việc bãi bỏ thuế khoán, vì cải cách vừa tăng năng lực giám sát, vừa đòi hỏi củng cố niềm tin.
Các nghiên cứu thực nghiệm liên quan
Bằng chứng quốc tế cho thấy, số hóa quản lý thuế có thể cải thiện tuân thủ. Nghiên cứu tại Peru chỉ ra rằng, việc áp dụng hóa đơn điện tử đối với thuế giá trị gia tăng làm tăng hơn 5% doanh thu và nghĩa vụ thuế được kê khai của doanh nghiệp (Bellon và cộng sự, 2022).
Tại Việt Nam, khảo sát 527 hộ kinh doanh tại Hà Nội cho thấy, hiểu biết thuế, môi trường pháp lý và thông tin thuế cùng chuẩn mực xã hội tác động tích cực đến tuân thủ thuế, trong khi thuế suất và chi phí tuân thủ tác động ngược chiều (Nguyễn Linh Chi và cộng sự, 2026). Nghiên cứu tại Đồng Nai với 350 quan sát trong giai đoạn triển khai hóa đơn điện tử cho thấy, kiểm tra và chế tài có tác động tích cực mạnh nhất đến tuân thủ, tiếp theo là công bằng, niềm tin và hỗ trợ; ngược lại, chi phí và mức độ phức tạp có tác động tiêu cực (Nguyễn Thị Thu Hoài, 2026).
Các nghiên cứu trên chủ yếu đo lường nhân tố ảnh hưởng đến tuân thủ tại một thời điểm, chưa phân tích trực tiếp cơ chế tác động của việc chuyển đổi từ thuế khoán sang kê khai. Đây là khoảng trống mà nghiên cứu hướng đến.
TÁC ĐỘNG CỦA VIỆC BÃI BỎ THUẾ KHOÁN ĐẾN MỨC ĐỘ TUÂN THỦ THUẾ CỦA HỘ KINH DOANH
Kết quả triển khai 6 tháng đầu năm 2026
Số liệu của cơ quan Thuế cho thấy những tín hiệu tích cực về mặt thủ tục. Đến cuối tháng 6/2026, hộ và cá nhân kinh doanh đã nộp 647.983 tờ khai với tổng số thuế kê khai 5.859 tỷ đồng; tỷ lệ nộp bằng phương thức điện tử đạt 99,54% (Đình Tưởng, 2026). Tại Đồng Nai có trên 105.000 hộ kinh doanh; khoảng 90% hộ đã cam kết sử dụng hóa đơn từ máy tính tiền và khoảng 96% hộ đã cài đặt ứng dụng eTax Mobile (Nguyễn Thị Thu Hoài, 2026).
Tuy nhiên, số tờ khai hay tỷ lệ cài đặt ứng dụng mới phản ánh mức độ tham gia hệ thống, chưa phản ánh đầy đủ tuân thủ thực chất như lập hóa đơn đúng thời điểm, ghi nhận đủ doanh thu và kê khai chính xác. Nghiên cứu tại Đồng Nai cũng cho thấy những khó khăn về kỹ năng kế toán, chi phí thiết bị và liên thông phần mềm vẫn còn tồn tại, nên hiệu quả chính sách cần được đo bằng tỷ lệ lập hóa đơn, kê khai đúng hạn và mức chênh lệch giảm sau cảnh báo (Nguyễn Thị Thu Hoài, 2026).
Tác động tích cực đến tuân thủ thuế
Việc bãi bỏ thuế khoán tác động tích cực đến tuân thủ thuế của hộ kinh doanh thông qua 3 cơ chế chủ yếu.
Thứ nhất, minh bạch thông tin. Dưới phương pháp khoán, cơ quan thuế gần như không có dữ liệu giao dịch thực tế của hộ kinh doanh. Khi hộ phải lập hóa đơn điện tử và thanh toán ngày càng chuyển sang ngân hàng, doanh thu được ghi nhận có cấu trúc, làm giảm bất cân xứng thông tin giữa hộ kinh doanh và cơ quan thuế. Kinh nghiệm tại Peru cho thấy, cơ chế này làm tăng doanh thu được kê khai (Bellon và cộng sự, 2022).
Thứ hai, khả năng phát hiện vi phạm. Theo Lý thuyết răn đe kinh tế, khi dữ liệu hóa đơn, kê khai và dòng tiền được đối chiếu tự động, xác suất phát hiện hành vi che giấu doanh thu tăng lên, qua đó làm giảm động cơ không tuân thủ. Kết quả nghiên cứu tại Đồng Nai cho thấy, kiểm tra và chế tài là nhân tố tác động mạnh nhất đến tuân thủ (Nguyễn Thị Thu Hoài, 2026), củng cố nhận định này.
Thứ ba, công bằng và niềm tin. Khi nghĩa vụ thuế gắn với doanh thu thực tế, các hộ có quy mô tương đương phải nộp thuế tương đương. Nếu cơ quan thuế thực thi nhất quán, hỗ trợ tận tình và bảo vệ dữ liệu, niềm tin được củng cố và tuân thủ tự nguyện gia tăng, đúng như dự báo của Khung “sườn dốc trơn” (Kirchler và cộng sự, 2008).
Tác động tiêu cực và thách thức
Bên cạnh tác động tích cực, cải cách cũng đặt ra những thách thức có thể làm suy giảm mức độ tuân thủ, nhất là trong giai đoạn đầu chuyển đổi.
Một là, chi phí tuân thủ. Đây là thách thức lớn nhất, đặc biệt với hộ quy mô nhỏ, chủ hộ cao tuổi hoặc ở vùng hạn chế về hạ tầng số. Hộ kinh doanh phải đầu tư thiết bị, phần mềm bán hàng, đăng ký hóa đơn, ghi sổ và dành thời gian kê khai, trong khi phần lớn không có nhân sự kế toán. Cả 2 nghiên cứu thực nghiệm tại Hà Nội và Đồng Nai đều xác nhận chi phí tuân thủ tác động ngược chiều đến mức độ tuân thủ (Nguyễn Linh Chi và cộng sự, 2026; Nguyễn Thị Thu Hoài, 2026). Nếu chi phí vượt khả năng của hộ nhỏ, cải cách có thể dẫn đến né tránh như chuyển sang giao dịch tiền mặt.
Hai là, năng lực của người nộp thuế. Phương pháp kê khai đòi hỏi hộ kinh doanh hiểu quy định, biết ghi chép và thao tác trên hệ thống điện tử. Hiểu biết thuế là nhân tố có tác động tích cực đáng kể đến tuân thủ (Nguyễn Linh Chi và cộng sự, 2026). Vì vậy, trong giai đoạn đầu, nhiều sai sót có thể do thiếu năng lực chứ không phải cố ý.
Ba là, nguy cơ tuân thủ hình thức. Hộ kinh doanh có thể có tài khoản, có tờ khai nhưng doanh thu kê khai vẫn thấp hơn thực tế, nhất là với các giao dịch bằng tiền mặt không qua hóa đơn. Khi đó, số lượng tờ khai tăng nhưng mục tiêu minh bạch doanh thu chưa đạt được.
Bốn là, áp lực đối với cơ quan thuế và nguy cơ suy giảm niềm tin. Khối lượng công việc hỗ trợ, đối chiếu dữ liệu tăng đột biến trong giai đoạn đầu. Nếu cảnh báo, kiểm tra được triển khai dàn trải, thiếu phân loại theo rủi ro, niềm tin của người nộp thuế có thể suy giảm, làm giảm hiệu quả của cải cách.
GIẢI PHÁP NÂNG CAO MƯC ĐỘ TUÂN THỦ THUẾ CỦA HỘ KINH DOANH
Đối với cơ quan Thuế
Cơ quan Thuế cần áp dụng quản lý tuân thủ theo mức độ rủi ro, phân loại hộ kinh doanh theo quy mô, ngành nghề, mức độ số hóa và lịch sử tuân thủ. Với hộ mới chuyển đổi, nên ưu tiên hỗ trợ, nhắc nhở trước khi áp dụng chế tài; với hộ có dấu hiệu che giấu doanh thu rõ ràng, cần kiểm tra có trọng tâm để bảo đảm tính răn đe. Đồng thời, cần đơn giản hóa tờ khai, điền sẵn dữ liệu từ hóa đơn điện tử và liên thông phần mềm bán hàng với hệ thống kê khai để giảm chi phí tuân thủ.
Đối với hộ kinh doanh
Hộ kinh doanh cần thay đổi nhận thức, xem việc ghi chép sổ sách và kê khai minh bạch không chỉ là nghĩa vụ mà còn là điều kiện để tiếp cận tín dụng, tham gia chuỗi cung ứng và từng bước chuyển lên mô hình doanh nghiệp. Hộ nên chủ động dùng phần mềm bán hàng tích hợp hóa đơn điện tử, thanh toán qua ngân hàng và tận dụng các chương trình hỗ trợ miễn phí.
Đối với các tổ chức hỗ trợ
Các đại lý thuế, doanh nghiệp dịch vụ kế toán, nhà cung cấp phần mềm, ngân hàng và hội nghề nghiệp cần phối hợp với cơ quan Thuế để cung cấp gói giải pháp chi phí thấp, phù hợp với hộ kinh doanh nhỏ.
KẾT LUẬN
Việc bãi bỏ thuế khoán từ ngày 1/1/2026 là cải cách có ý nghĩa quan trọng trong quản lý thuế đối với hộ kinh doanh tại Việt Nam. Nghiên cứu đã phân tích tác động của cải cách này theo 2 chiều. Về tích cực, việc chuyển sang kê khai giúp minh bạch thông tin, tăng khả năng phát hiện vi phạm và củng cố công bằng, niềm tin. Về tiêu cực, chi phí tuân thủ gia tăng, hạn chế về năng lực của hộ kinh doanh và nguy cơ tuân thủ hình thức có thể cản trở mục tiêu cải cách.
Kết quả bước đầu cho thấy, hộ kinh doanh đã tham gia rộng rãi vào hệ thống kê khai điện tử, nhưng tuân thủ thực chất cần thêm thời gian để đánh giá. Tác động tích cực chỉ phát huy đầy đủ khi cơ quan Thuế kết hợp hài hòa giữa hỗ trợ và giám sát dựa trên dữ liệu.
Hạn chế của nghiên cứu là sử dụng dữ liệu thứ cấp và phương pháp định tính. Các nghiên cứu tiếp theo có thể khảo sát hộ kinh doanh trước và sau khi chuyển đổi hoặc sử dụng dữ liệu kê khai của cơ quan Thuế để lượng hóa tác động của việc bãi bỏ thuế khoán đến doanh thu kê khai và số thu ngân sách.
Tài liệu tham khảo:
1. Allingham, M. G., & Sandmo, A. (1972). Income tax evasion: A theoretical analysis. Journal of Public Economics, 1(3-4), 323-338. https://doi.org/10.1016/0047-2727(72)90010-2
2. Bellon, M., Dabla-Norris, E., Khalid, S., & Lima, F. (2022). Digitalization to improve tax compliance: Evidence from VAT e-invoicing in Peru. Journal of Public Economics, 210, 104661.
3. Chính phủ. (2025). Nghị định số 70/2025/NĐ-CP ngày 20/3/2025 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 123/2020/NĐ-CP quy định về hóa đơn, chứng từ.
4. Đình Tưởng. (2026). Hộ kinh doanh bỏ thuế khoán, chuyển sang kê khai bằng dữ liệu số. https://baomoi.com/ho-kinh-doanh-bo-thue-khoan-chuyen-sang-ke-khai-bang-du-lieu-so-c55627023.epi
5. Kirchler, E., Hoelzl, E., & Wahl, I. (2008). Enforced versus voluntary tax compliance: The “slippery slope” framework. Journal of Economic Psychology, 29(2), 210-225.
6. Nguyễn Linh Chi, Ngô Khánh Huy, Lê Quỳnh Giang, Cao Hương Giang. (2026). Các nhân tố ảnh hưởng đến tuân thủ thuế của hộ kinh doanh tại Hà Nội: Bằng chứng thực nghiệm từ mô hình hồi quy tuyến tính đa biến. Tạp chí Nghiên cứu Khoa học Kiểm toán, (219), 17-25. https://doi.org/10.65771/ati-jas.01202602
7. Nguyễn Thị Thu Hoài. (2026). Tuân thủ thuế của hộ kinh doanh trong bối cảnh số hóa quản lý thuế: Bằng chứng từ Đồng Nai. https://nghiencuu.tapchikinhtetaichinh.vn/tuan-thu-thue-cua-ho-kinh-doanh-trong-boi-canh-so-hoa-quan-ly-thue-bang-chung-tu-dong-nai-167855.html
8. Quốc hội. (2025). Nghị quyết số 198/2025/QH15 ngày 17/5/2025 về một số cơ chế, chính sách đặc biệt phát triển kinh tế tư nhân.
| Ngày nhận bài: 22/9/2026; Ngày hoàn thiện biên tập: 3/11/2026; Ngày duyệt đăng: 21/11/2026 |
Các tin khác
Tác động của mua trước trả sau đến hành vi mua sắm ngẫu hứng của Gen Z tại TP. Hồ Chí Minh: Vai trò điều tiết của hiểu biết tài chính
Tăng cường hoạt động tham gia nghiên cứu khoa học của sinh viên Trường Công nghệ, Đại học Kinh tế Quốc dân
Ảnh hưởng của trải nghiệm du lịch tâm linh đến sự hài lòng và ý định quay lại của du khách tại Đồng bằng sông Cửu Long
Ảnh hưởng của trải nghiệm tương tác với trợ lý mua sắm ứng dụng GenAI đến ý định mua hàng lặp lại của Gen Z trên các sàn thương mại điện tử tại Việt Nam
Đẩy mạnh phát triển kinh tế tư nhân tại TP. Đà Nẵng
Mô hình tích hợp phát triển du lịch và giáo dục cộng đồng gắn với bảo tồn và phát huy giá trị di sản Thành Hoàng Đế
Lợi ích và rủi ro trên hành trình hình thành thu nhập thụ động
Các biện pháp huy động vốn trong lĩnh vực hydrogen để phát triển ngành công nghiệp du lịch biển bền vững tại Việt Nam
Khung lý thuyết tích hợp về các yếu tố ảnh hưởng đến thăng tiến quản lý của lao động nữ tại khách sạn 5 sao ở TP. Hồ Chí Minh