Mô hình tích hợp phát triển du lịch và giáo dục cộng đồng gắn với bảo tồn và phát huy giá trị di sản Thành Hoàng Đế
TS. Nguyễn Doãn Thuận
Trường Đại học Quy Nhơn; Email: [email protected]
TS. Phạm Trần Trúc Viên (Tác giả liên hệ)
Trường Đại học Quy Nhơn
Email: [email protected]; ORCID: https://orcid.org/0000-0003-3528-4472
TS. Nguyễn Công Thành
Trường Đại học Quy Nhơn; Email: [email protected]
Tóm tắt
Thành Hoàng Đế là di sản đa tầng gắn với kinh đô Vijaya/Đồ Bàn của Champa, kinh đô Hoàng Đế của Tây Sơn và thành Bình Định thời Nguyễn. Nghiên cứu đề xuất mô hình tích hợp du lịch, giáo dục cộng đồng và bảo tồn trên cơ sở phân tích tài liệu, khảo sát thực địa, 43 phỏng vấn bán cấu trúc và thống kê mô tả 403 phiếu khảo sát hợp lệ. Tài nguyên di sản đạt Mean = 4,455; giáo dục văn hóa - bản sắc (4,536) và lịch sử - truyền thống (4,531) nổi bật; liên kết với hệ thống di tích Tây Sơn đạt 4,625. Mô hình gồm 5 cấu phần: bảo tồn và diễn giải giá trị lõi; giáo dục cộng đồng; du lịch trải nghiệm gắn với cộng đồng; chuyển đổi số và diễn giải thông minh; liên kết vùng và quản trị phối hợp. Kết quả cung cấp khung phân bổ nguồn lực theo lộ trình, kết nối bảo tồn với sinh kế và giá trị kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, các điểm trung bình phản ánh tiềm năng được cảm nhận, chưa chứng minh hiệu quả đầu tư.
Từ khóa: Phát triển bền vững, bảo tồn di sản, du lịch di sản, giáo dục cộng đồng, Thành Hoàng Đế
Mã JEL: O18; Z18; Z32.
Abstract
Hoang De Citadel is a multi-layered heritage site associated with the Vijaya/Do Ban capital of Champa, the Hoang De capital of the Tay Son dynasty, and Binh Dinh Citadel during the Nguyen dynasty. This study proposes an integrated model combining tourism, community education, and conservation, based on document analysis, field surveys, 43 semi-structured interviews, and descriptive statistics from 403 valid survey responses. Heritage resources received a mean score of 4.455, with cultural education and identity (4.536) and history and traditions (4.531) being particularly prominent. The linkage to the Tay Son historical sites system received a score of 4.625. The proposed model comprises five components: conservation and interpretation of core heritage values; community education; community-based experiential tourism; digital transformation and smart interpretation; and regional connectivity and collaborative governance. The findings provide a framework for phased resource allocation that links conservation with livelihoods and socio-economic value creation. However, the mean scores reflect perceived potential rather than demonstrating investment effectiveness.
Keywords: Sustainable development, heritage conservation, heritage tourism, community education, Hoang De Citadel
JEL classification: O18; Z18; Z32.
GIỚI THIỆU
Di sản văn hóa vừa là tài sản cần bảo vệ, vừa có thể tạo giá trị kinh tế - xã hội thông qua giáo dục, sinh kế, hình ảnh điểm đến và liên kết sản phẩm. Quá trình chuyển hóa này chỉ bền vững khi bảo tồn giữ vai trò nền tảng và nguồn lực được phân bổ theo ưu tiên có căn cứ, thay vì chỉ mở rộng hoạt động tham quan. Du lịch di sản bao gồm công trình, ký ức, bản sắc và thực hành văn hóa (Timothy và Boyd, 2003; Timothy, 2011); do đó, phát triển cần xem xét đồng thời tác động kinh tế, xã hội, văn hóa, môi trường và quản trị (Choi và Sirakaya, 2006; Hall và Lew, 2009).
Thành Hoàng Đế hình thành trên nền kinh đô Vijaya/Đồ Bàn của Champa cổ, được Nguyễn Nhạc chọn làm kinh đô Hoàng Đế của Tây Sơn và tiếp tục được triều Nguyễn sử dụng với tên thành Bình Định. Ba lớp lịch sử tạo giá trị nổi bật về khảo cổ, kiến trúc, nghệ thuật và ký ức cộng đồng, đồng thời cho phép kết nối với di tích Champa, Tây Sơn, võ cổ truyền, bài chòi, làng nghề và cảnh quan phụ cận. Tuy nhiên, nội dung diễn giải, sản phẩm trải nghiệm, vai trò cộng đồng, số hóa và liên kết vùng còn thiếu cơ chế tích hợp; triển khai rời rạc có thể phân tán đầu tư và tách lợi ích du lịch khỏi bảo tồn, giáo dục và sinh kế. Khoảng trống nghiên cứu nằm ở cách tổ chức các tiềm năng này trong một mô hình phù hợp với tính đa tầng của di sản. Vì vậy, nghiên cứu tập trung nhận diện giá trị và tiềm năng nổi bật, đánh giá mức độ ưu tiên của các bên liên quan và đề xuất mô hình “Bảo tồn - Giáo dục - Trải nghiệm - Số hóa - Liên kết”. Mô hình không kiểm định quan hệ nhân quả mà cung cấp khung ứng dụng cho quản trị và phân bổ nguồn lực tại điểm đến.
CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Cơ sở lý thuyết và khung phân tích
Nghiên cứu tiếp cận di sản như hệ thống giá trị vật thể và phi vật thể được duy trì, diễn giải trong quan hệ với cộng đồng. Giáo dục di sản chuyển tri thức lịch sử - văn hóa thành nhận thức và trách nhiệm; công nghệ có thể mở rộng học tập và diễn giải (Barthes và Blanc-Maximin, 2017; Mendoza và cộng sự, 2015). Thông tin và năng lực cộng đồng là điều kiện của sự tham gia có ý nghĩa (Cole, 2006; Moscardo, 2008). Du lịch dựa vào cộng đồng xem người dân là chủ thể tham gia hoạch định, cung ứng trải nghiệm và giám sát tác động; trao quyền và chia sẻ lợi ích ảnh hưởng đến sự ủng hộ đối với bảo tồn và du lịch (Murphy, 1985; Scheyvens, 1999; Okazaki, 2008; Su và Wall, 2014; Chen và Wan, 2023). Các hướng tiếp cận trên phụ thuộc lẫn nhau. Bảo tồn thiếu diễn giải làm giảm khả năng nhận biết ý nghĩa di tích; giáo dục không gắn trải nghiệm khó chuyển thành hành động; du lịch cộng đồng thiếu quyền tham gia có thể tập trung lợi ích vào một số chủ thể. Chuyển đổi số là công cụ hỗ trợ tái hiện, cung cấp nội dung và quản lý dữ liệu, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào độ tin cậy của tư liệu và chất lượng kịch bản (Kim và cộng sự, 2019). Liên kết vùng cũng không chỉ là ghép điểm tham quan, mà cần thống nhất câu chuyện, phân vai và nguyên tắc chia sẻ lợi ích. Từ đó, khung phân tích gồm 5 cấu phần tương tác: bảo tồn và diễn giải giá trị lõi; giáo dục cộng đồng; du lịch trải nghiệm gắn với cộng đồng; chuyển đổi số và diễn giải thông minh; liên kết vùng và quản trị phối hợp. Bảo tồn tạo tài sản nền; giáo dục tạo năng lực; trải nghiệm tạo giá trị và sinh kế; số hóa hỗ trợ tiếp cận và quản lý; liên kết vùng mở rộng chuỗi giá trị và phối hợp.
Thiết kế, dữ liệu và phân tích
Nghiên cứu trường hợp hỗn hợp thiên về định tính được triển khai theo trình tự bổ trợ (Yin, 2018). Tài liệu, khảo sát thực địa và phỏng vấn giúp nhận diện giá trị, ngôn ngữ của các nhóm liên quan và phương án hành động; khảo sát sau đó lượng hóa mức đánh giá đối với các nhóm tiềm năng; cuối cùng, các nguồn bằng chứng được đối chiếu để xây dựng mô hình ứng dụng.
Dữ liệu gồm 43 phỏng vấn bán cấu trúc và 403 phiếu khảo sát hợp lệ. Phỏng vấn thực hiện từ tháng 4-7/2025 bằng chọn mẫu có chủ đích với cư dân, du khách, chuyên gia di sản - du lịch, đại diện chính quyền, cơ sở giáo dục và doanh nghiệp; người tham gia tự nguyện, được bảo đảm ẩn danh. Khảo sát tiến hành từ ngày 8-26/3/2026 theo phương pháp phi xác suất, kết hợp tiếp cận trực tiếp và trực tuyến. Điều kiện tham gia là từ 18 tuổi, đã đến Thành Hoàng Đế trong 12 tháng trước khảo sát và có hiểu biết về di tích. Mẫu gồm 112 cư dân (27,8%), 90 du khách (22,3%), 67 chuyên gia (16,6%), 67 đại diện chính quyền (16,6%) và 67 nhà quản lý (16,6%). Bảng hỏi được phát triển sau giai đoạn định tính, bao quát giá trị di sản, giáo dục, du lịch, số hóa, liên kết vùng và điều kiện triển khai. Nghiên cứu sử dụng các khối đánh giá tiềm năng theo thang Likert 5 mức. Dữ liệu phỏng vấn được phân tích nội dung; dữ liệu khảo sát được tổng hợp bằng giá trị trung bình. Do mẫu phi xác suất và gồm nhiều nhóm bên liên quan, kết quả chỉ mô tả đánh giá của người tham gia, không dùng để suy rộng thống kê hoặc khẳng định tác động nhân quả. Chênh lệch nhỏ giữa các giá trị trung bình chỉ là tín hiệu định hướng; quyết định đầu tư cần thêm dữ liệu về chi phí, thị trường, sức chứa và phân phối lợi ích.
KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
Giá trị đa tầng của di sản
Thành Hoàng Đế tích hợp 3 lớp lịch sử nối tiếp. Lớp Champa gắn với kinh đô Vijaya/Đồ Bàn, thành lũy, tháp Cánh Tiên và hiện vật khảo cổ (Ngô Văn Doanh, 2011; Đỗ Trường Giang và cộng sự, 2013). Lớp Tây Sơn gắn với kinh đô Hoàng Đế, Nguyễn Nhạc và phong trào Tây Sơn (Lê Đình Phụng, 2007; Phan Huy Lê và cộng sự, 1988). Lớp thành Bình Định thời Nguyễn phản ánh sự tiếp nối và biến đổi của thiết chế hành chính, quân sự. Các lớp này còn liên hệ với võ cổ truyền, bài chòi, lễ hội, làng nghề, ẩm thực và ký ức địa phương. Tài nguyên di sản đạt Mean = 4,455, cao nhất trong các nhóm tiềm năng du lịch, cho thấy chiều sâu lịch sử và khả năng diễn giải đa tầng là tài sản cốt lõi.
Bảng 1: Các lớp giá trị của di sản Thành Hoàng Đế và khả năng chuyển hóa
| Lớp giá trị | Nội dung tiêu biểu | Khả năng du lịch | Khả năng giáo dục |
|---|---|---|---|
| Champa/Vijaya/ Đồ Bàn | Kinh đô, thành lũy, tháp Cánh Tiên, khảo cổ và điêu khắc | Di sản Champa; khảo cổ; tuyến tháp Chăm | Lịch sử Champa; đa dạng văn hóa; khảo cổ học |
| Tây Sơn/Hoàng Đế | Kinh đô Hoàng Đế, Nguyễn Nhạc, phong trào Tây Sơn | Du lịch lịch sử; tái hiện; tuyến Quang Trung - Tây Sơn | Lịch sử địa phương; truyền thống yêu nước và tự cường |
| Nguyễn/thành Bình Định | Sự tiếp nối và cải tạo thành cổ thời Nguyễn | Nghiên cứu thành cổ và đô thị lịch sử | Biến đổi thiết chế và không gian đô thị |
| Cảnh quan và di sản phi vật thể | Võ cổ truyền, bài chòi, lễ hội, làng nghề, ẩm thực | Trải nghiệm cộng đồng và sản phẩm sáng tạo | Bản sắc địa phương; truyền dạy thực hành văn hóa |
| Khảo cổ học và hiện vật | Nền móng, vật liệu, tượng đá, gốm sứ, dấu tích thành lũy | Trưng bày tại chỗ; bảo tàng số; trải nghiệm nghiên cứu | Phương pháp nghiên cứu; ý thức bảo tồn |
Tiềm năng giáo dục và liên kết vùng
Tiềm năng giáo dục được đánh giá nhất quán ở mức cao. Giáo dục văn hóa - bản sắc đứng đầu (Mean = 4,536), tiếp theo là giáo dục lịch sử - truyền thống (4,531), nghiên cứu - đào tạo (4,500), giáo dục cộng đồng (4,449) và giáo dục số (4,287). Khoảng cách nhỏ giữa 4 nhóm đầu cho thấy chức năng giáo dục không nên thu hẹp thành thuyết minh cho khách. Giáo dục số thấp hơn nhưng vẫn ở mức cao, hàm ý công nghệ nên hỗ trợ tiếp cận và tương tác, không thay thế trải nghiệm tại chỗ. Về liên kết vùng, hệ thống di tích Tây Sơn đạt Mean = 4,625, cao nhất trong 5 nhóm; tiếp theo là khả năng trở thành trung tâm kết nối liên vùng (4,546), hệ thống di sản Champa (4,518), cộng đồng và các điểm du lịch (4,374), hệ thống thành cổ - đô thị lịch sử (4,295). Hai trục Tây Sơn và Champa vì vậy là ưu tiên trước mắt; các liên kết còn lại có vai trò mở rộng sản phẩm, thời gian lưu trú và phân phối lợi ích.
Hình 1: Đánh giá các nhóm tiềm năng giáo dục của Thành Hoàng Đế
![]() |
Nguồn: Kết quả khảo sát trong nghiên cứu
Hình 2: Đánh giá tiềm năng liên kết vùng của Thành Hoàng Đế
![]() |
Nguồn: Kết quả khảo sát trong nghiên cứu
Mô hình tích hợp
Hình 3: Mô hình tích hợp du lịch và giáo dục cộng đồng gắn với bảo tồn di sản Thành Hoàng Đế
![]() |
Nguồn: Nhóm tác giả đề xuất từ tổng hợp tài liệu, khảo sát thực địa và kết quả nghiên cứu
Bảng 2: Cấu phần mô hình tích hợp và định hướng triển khai
| Cấu phần | Nội dung triển khai | Chủ thể | Kết quả kỳ vọng |
|---|---|---|---|
| Bảo tồn và diễn giải giá trị lõi | Bảo vệ di tích; khảo cổ; chuẩn hóa thông tin và câu chuyện ba lớp lịch sử | Cơ quan di sản; chuyên gia; chính quyền; cộng đồng | Giá trị gốc được bảo vệ; diễn giải có cơ sở khoa học |
| Giáo dục cộng đồng | Học tập thực địa; học liệu; ngoại khóa; tập huấn; kể chuyện di sản | Trường học; đại học; bảo tàng; cộng đồng | Nâng nhận thức, trách nhiệm và năng lực tham gia |
| Du lịch trải nghiệm gắn với cộng đồng | Tuyến chuyên đề; khảo cổ; võ; bài chòi; làng nghề; ẩm thực | Doanh nghiệp; nghệ nhân; hướng dẫn viên; cộng đồng | Sản phẩm có bản sắc; sinh kế; trải nghiệm tốt hơn |
| Chuyển đổi số và diễn giải thông minh | Cơ sở dữ liệu; GIS; QR; 3D/VR/AR; bảo tàng và học liệu số | Cơ quan quản lý; đại học; doanh nghiệp công nghệ | Mở rộng tiếp cận; hỗ trợ quản lý và giáo dục |
| Liên kết vùng và quản trị phối hợp | Kết nối Champa, Tây Sơn, làng nghề, biển - đảo, sinh thái; phối hợp đa bên | Chính quyền; ngành văn hóa - du lịch; doanh nghiệp; cộng đồng | Mạng lưới di sản - du lịch; cạnh tranh vùng; phát triển đồng bộ |
Từ các bằng chứng, mô hình đặt di sản Thành Hoàng Đế ở vị trí trung tâm và tổ chức 5 cấu phần như một hệ thống phụ thuộc lẫn nhau, thay vì xem bảo tồn, giáo dục, du lịch, số hóa và liên kết vùng là những chương trình riêng biệt. Các đường nối trong Hình 3 không biểu thị quan hệ nhân quả đã được kiểm định; chúng thể hiện dòng tương tác 2 chiều và yêu cầu phối hợp liên tục giữa các cấu phần.
Trong logic đó, bảo tồn và diễn giải giá trị lõi là điều kiện khởi đầu, bởi mọi sản phẩm giáo dục, trải nghiệm hay truyền thông số chỉ có ý nghĩa khi dựa trên tư liệu lịch sử, khảo cổ và văn hóa đã được thẩm định.
Giáo dục cộng đồng chuyển nguồn tri thức này thành nhận thức, trách nhiệm và năng lực tham gia của học sinh, cư dân, hướng dẫn viên, doanh nghiệp và cán bộ quản lý; đồng thời tạo nền tảng để cộng đồng không chỉ cung cấp dịch vụ mà còn tham gia kể chuyện, giám sát tác động và bảo vệ di sản.
Du lịch trải nghiệm gắn với cộng đồng tiếp tục chuyển giá trị được diễn giải thành hoạt động cụ thể như tuyến chuyên đề, trải nghiệm khảo cổ, võ cổ truyền, bài chòi, làng nghề và ẩm thực, qua đó tạo sinh kế nhưng phải gắn với giới hạn bảo tồn và cơ chế phân phối lợi ích.
Chuyển đổi số và diễn giải thông minh giữ vai trò hạ tầng hỗ trợ cho cả 4 cấu phần còn lại thông qua cơ sở dữ liệu, bản đồ, mã QR, học liệu số và công cụ tái hiện; vì vậy, số hóa không phải mục tiêu độc lập hay phương án thay thế trải nghiệm tại chỗ.
Liên kết vùng và quản trị phối hợp mở rộng mô hình từ phạm vi điểm di sản sang mạng lưới Champa - Tây Sơn - làng nghề - biển đảo - sinh thái, đồng thời xác lập trách nhiệm của chính quyền, cơ quan di sản, cơ sở giáo dục, doanh nghiệp và cộng đồng.
Bảng 2 cụ thể hóa logic này bằng cách gắn mỗi cấu phần với nội dung triển khai, chủ thể chịu trách nhiệm và kết quả kỳ vọng, nhờ đó mô hình có thể được sử dụng như khung lập kế hoạch thay vì chỉ là sơ đồ khái niệm. Tuy nhiên, 5 cấu phần không nên được triển khai đồng loạt với mức đầu tư như nhau. Trình tự hợp lý là chuẩn hóa dữ liệu và nội dung diễn giải; phát triển năng lực giáo dục và tham gia của cộng đồng; thí điểm sản phẩm trải nghiệm cùng công cụ số ở quy mô kiểm soát được; sau đó mới mở rộng liên kết vùng trên cơ sở đánh giá chi phí, sức chứa, tác động bảo tồn và phân phối lợi ích. Cách tổ chức theo lộ trình giúp hạn chế đầu tư dàn trải, đồng thời tạo vòng phản hồi: kết quả từ giáo dục và trải nghiệm bổ sung dữ liệu cho bảo tồn; phản hồi của cộng đồng điều chỉnh sản phẩm và nội dung số; còn liên kết vùng tạo thêm nguồn lực nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về điều phối. Vì vậy, giá trị của mô hình nằm ở việc làm rõ quan hệ chức năng, thứ tự ưu tiên và trách nhiệm phối hợp giữa các chủ thể, chứ không phải khẳng định rằng việc hiện diện đủ 5 cấu phần tự động dẫn đến phát triển bền vững.
Thảo luận
Điểm trung bình 4,455 của tài nguyên di sản củng cố nhận định rằng chiều sâu Champa - Tây Sơn - Nguyễn là lợi thế cốt lõi. Kết quả phù hợp với Timothy và Boyd (2003) và Timothy (2011): sức hấp dẫn của du lịch di sản đến từ ý nghĩa, ký ức và bản sắc, không chỉ từ mức độ nguyên vẹn của công trình. Lợi thế cạnh tranh vì vậy phụ thuộc vào năng lực kết nối các lớp lịch sử thành câu chuyện thống nhất.
Giáo dục văn hóa - bản sắc (4,536) và lịch sử - truyền thống (4,531) dẫn đầu, phù hợp với lập luận rằng giáo dục di sản chuyển tri thức thành nhận thức và trách nhiệm (Barthes và Blanc-Maximin, 2017; Mendoza và cộng sự, 2015). Giáo dục do đó không phải dịch vụ phụ trợ mà là cơ chế nâng chất lượng diễn giải và năng lực cộng đồng.
Chuyển đổi số trong du lịch đạt 4,376; tuy nhiên, dữ liệu khoa học và kịch bản phải được chuẩn hóa trước khi đầu tư vào 3D, thực tế ảo hoặc ứng dụng, nếu không chi phí có thể tăng mà giá trị giáo dục không tương xứng.
Liên kết với hệ thống Tây Sơn đạt 4,625, cho thấy Thành Hoàng Đế có thể trở thành hạt nhân mạng lưới thay vì điểm dừng đơn lẻ. Liên kết có thể kéo dài hành trình và mở rộng cơ hội cho doanh nghiệp, nghệ nhân, làng nghề và hộ dân, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào điều phối và chia sẻ lợi ích như lý thuyết du lịch cộng đồng nhấn mạnh.
Đóng góp của mô hình là làm rõ thứ tự logic của phân bổ nguồn lực: xác định giá trị và giới hạn bảo tồn; phát triển năng lực cộng đồng; thí điểm trải nghiệm và công cụ số; sau đó mở rộng liên kết khi cơ chế phối hợp đủ rõ. Cần phân biệt tiềm năng được cảm nhận với năng lực thực thi. Mức trung bình cao có thể phản ánh đồng thuận về ý nghĩa nhưng không chứng minh doanh thu, việc làm hay hiệu quả bảo tồn; kết quả đồng loạt cao cũng có thể chứa hiệu ứng trần hoặc xu hướng trả lời tích cực. Vì vậy, các điểm số phải được kết hợp với chi phí, thời gian, rủi ro bảo tồn, số người hưởng lợi và khả năng duy trì. Mô hình là căn cứ thiết kế thí điểm và chỉ số đánh giá, không phải bằng chứng đủ cho đầu tư quy mô lớn.
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
Nghiên cứu xác định chiều sâu Champa - Tây Sơn - Nguyễn là lợi thế cốt lõi; giáo dục văn hóa - bản sắc và lịch sử - truyền thống là chức năng nổi bật; số hóa và liên kết vùng là công cụ mở rộng tiếp cận và chuỗi giá trị. Mô hình 5 cấu phần tiếp cận di sản như nguồn lực phát triển tích hợp, đồng thời cung cấp khung xác định thứ tự ưu tiên, chủ thể tham gia và kết quả kỳ vọng.
Trước hết, cần chuẩn hóa dữ liệu và bộ nội dung diễn giải 3 lớp lịch sử trước khi đầu tư công nghệ hoặc truyền thông. Cơ quan quản lý, bảo tàng, trường đại học và chuyên gia cần đồng thẩm định nội dung. Cùng với đó, chương trình giáo dục phải phân theo nhóm: học sinh, sinh viên học tập thực địa; cư dân, doanh nghiệp và hướng dẫn viên được tập huấn kể chuyện, thiết kế sản phẩm và giám sát tác động.
Tiếp theo, nên thí điểm tuyến “Từ kinh đô Vijaya đến kinh đô Hoàng Đế” kết hợp khảo cổ, võ cổ truyền, bài chòi, làng nghề và ẩm thực. Mỗi sản phẩm cần xác định giá trị được diễn giải, vai trò cộng đồng, lợi ích dự kiến và phần đóng góp trở lại cho bảo tồn.
Số hóa thực hiện theo lộ trình từ QR, bản đồ, video và thư viện tư liệu đến 3D, bảo tàng số và ứng dụng; công nghệ phải hỗ trợ quản lý, học tập và đánh giá tác động.
Cuối cùng, cần cơ chế phối hợp đa bên quy định rõ trách nhiệm, quyền tham gia và chia sẻ lợi ích. Các tuyến Tây Sơn và Champa được ưu tiên trước, sau đó mở rộng sang thành cổ miền Trung và không gian văn hóa - sinh thái. Lộ trình phù hợp gồm chuẩn hóa dữ liệu, thí điểm sản phẩm và chỉ số theo dõi, rồi nhân rộng những hợp phần chứng minh được tính khả thi, qua đó hạn chế đầu tư dàn trải.
Nghiên cứu còn giới hạn ở thiết kế trường hợp, mẫu phi xác suất và thống kê mô tả; chưa kiểm định quan hệ nhân quả, hiệu quả kinh tế, chi phí đầu tư hoặc tác động phân phối lợi ích. Nghiên cứu tiếp theo cần thử nghiệm từng hợp phần, xây dựng chỉ số, so sánh trước - sau can thiệp, phân tích nhu cầu theo nhóm du khách và đánh giá cơ chế quản trị phối hợp trước khi nhân rộng.
(*) Lời cảm ơn: Nghiên cứu này được thực hiện trong khuôn khổ đề tài khoa học và công nghệ cấp Quốc gia (Mã số ĐTĐLXH. 17/24 ) do Trường Đại học Quy Nhơn chủ trì.
Tài liệu tham khảo:
1. Barthes, A., & Blanc-Maximin, S. (2017). Quelles évolutions de l’école française face à l’éducation au patrimoine? Revue des sciences de l’éducation, 43(1), 85-115. https://doi.org/10.7202/1042075ar
2. Chen, Z., & Wan, P. Y. K. (2023). Interdependence between community participation and sustainable livelihood development: Community perspectives on heritage conservation in Macao. Journal of Heritage Tourism, 18(1), 1-17. https://doi.org/10.1080/1743873X.2022.2134785
3. Choi, H. C., & Sirakaya, E. (2006). Sustainability indicators for managing community tourism. Tourism Management, 27(6), 1274-1289. https://doi.org/10.1016/j.tourman.2005.05.018
4. Cole, S. (2006). Information and empowerment: The keys to achieving sustainable tourism. Journal of Sustainable Tourism, 14(6), 629-644. https://doi.org/10.2167/jost607.0
5. Đỗ Trường Giang, Suzuki, T., Nguyễn Văn Quảng, & Yamagata, M. (2013). Thành cổ Champa từ góc nhìn lịch sử và khảo cổ học. Trong Kinh thành cổ Việt Nam (tr. 28-53). Nxb. Khoa học xã hội.
6. Hall, C. M., & Lew, A. A. (2009). Understanding and managing tourism impacts: An integrated approach. Routledge.
7. Kim, S., Im, D.-U., Lee, J., & Choi, H. (2019). Utility of digital technologies for the sustainability of intangible cultural heritage in Korea. Sustainability, 11(21), 6117. https://doi.org/10.3390/su11216117
8. Lê Đình Phụng. (2007). Thành Hoàng Đế kinh đô vương triều Tây Sơn. Nxb. Khoa học xã hội.
9. Mendoza, R., Baldiris, S., & Fabregat, R. (2015). Framework to heritage education using emerging technologies. Procedia Computer Science, 75, 239-249. https://doi.org/10.1016/j.procs.2015.12.244
10. Moscardo, G. (Ed.). (2008). Building community capacity for tourism development. CABI.
11. Murphy, P. E. (1985). Tourism: A community approach. Methuen.
12. Ngô Văn Doanh. (2011). Thành cổ Chămpa: Những dấu ấn thời gian. Nxb. Thế Giới.
13. Okazaki, E. (2008). A community-based tourism model: Its conception and use. Journal of Sustainable Tourism, 16(5), 511-529. https://doi.org/10.1080/09669580802159594
14. Phan Huy Lê, Phan Đại Doãn, Vũ Minh Giang, & Nguyễn Quang Ngọc. (1988). Tư liệu về Tây Sơn - Nguyễn Huệ, tập 1: Trên đất Nghĩa Bình. Sở Văn hóa Thông tin Nghĩa Bình.
15. Scheyvens, R. (1999). Ecotourism and the empowerment of local communities. Tourism Management, 20(2), 245-249. https://doi.org/10.1016/S0261-5177(98)00069-7
16. Su, M. M., & Wall, G. (2014). Community participation in tourism at a World Heritage Site: Mutianyu Great Wall, Beijing, China. International Journal of Tourism Research, 16(2), 146-156. https://doi.org/10.1002/jtr.1909
17. Timothy, D. J. (2011). Cultural heritage and tourism: An introduction. Channel View Publications.
18. Timothy, D. J., & Boyd, S. W. (2003). Heritage tourism. Pearson Education.
19. Yin, R. K. (2018). Case study research and applications: Design and methods (6th ed.). SAGE.
| Ngày nhận bài: 9/10/2026; Ngày hoàn thiện biên tập: 10/11/2026; Ngày duyệt đăng: 20/11/2026 |
Các tin khác
Tăng cường hoạt động tham gia nghiên cứu khoa học của sinh viên Trường Công nghệ, Đại học Kinh tế Quốc dân
Ảnh hưởng của trải nghiệm du lịch tâm linh đến sự hài lòng và ý định quay lại của du khách tại Đồng bằng sông Cửu Long
Ảnh hưởng của trải nghiệm tương tác với trợ lý mua sắm ứng dụng GenAI đến ý định mua hàng lặp lại của Gen Z trên các sàn thương mại điện tử tại Việt Nam
Đẩy mạnh phát triển kinh tế tư nhân tại TP. Đà Nẵng
Lợi ích và rủi ro trên hành trình hình thành thu nhập thụ động
Các biện pháp huy động vốn trong lĩnh vực hydrogen để phát triển ngành công nghiệp du lịch biển bền vững tại Việt Nam
Khung lý thuyết tích hợp về các yếu tố ảnh hưởng đến thăng tiến quản lý của lao động nữ tại khách sạn 5 sao ở TP. Hồ Chí Minh
Mối quan hệ giữa sở hữu quản lý và hiệu quả kinh doanh của các công ty sau cổ phần hoá niêm yết trên Sàn Giao dịch chứng khoán TP. Hồ Chí Minh
Quan hệ giữa kế toán quản trị chiến lược và hiệu quả doanh nghiệp du lịch: Vai trò trung gian của năng lực kiểm soát chi phí


