Ảnh hưởng của vốn tâm lý và môi trường giáo dục đến kết quả học tập và thành công nghề nghiệp của sinh viên: Vai trò trung gian của động lực và sự tham gia học tập

Trần Thị Yến Nhi

Sinh viên, Chủ nhiệm đề tài nghiên cứu khoa học, Trường Đại học Sài Gòn

Email: [email protected]

Nguyễn Ngọc Ánh Dương

Sinh viên, Trường Đại học Sài Gòn

Email: [email protected]

ThS. Nguyễn Thị Thanh Tâm

Email: [email protected]

TS. Trần Ngọc Tú (Tác giả liên hệ)

Email: [email protected]

Giảng viên, Khoa Quản trị kinh doanh, Trường Đại học Sài Gòn

Tóm tắt

Nghiên cứu này đánh giá tác động của vốn tâm lý và môi trường giáo dục đến kết quả học tập và thành công nghề nghiệp của sinh viên. Kết quả cho thấy, Vốn tâm lý có ảnh hưởng mạnh nhất đến Động lực học tập và Thành công nghề nghiệp của sinh viên. Bên cạnh đó, các yếu tố môi trường giáo dục như Phong cách giảng dạy, Sự hỗ trợ của giảng viên và Cơ sở vật chất tác động tích cực đến Sự tham gia học tập, qua đó gián tiếp cải thiện Kết quả học tập. Đồng thời, Động lực học tập và sự tham gia học tập giữ vai trò trung gian quan trọng trong việc chuyển hóa các nguồn lực nội tại và môi trường thành Thành tựu học tập và nghề nghiệp. Kết quả nghiên cứu gợi ý các nhà quản lý giáo dục và giảng viên cần chú trọng phát triển vốn tâm lý cho sinh viên và cải thiện môi trường học thuật nhằm nâng cao chất lượng đào tạo.

Từ khoá: Môi trường giáo dục, vốn tâm lý, sinh viên

Abstract

This study examines the effects of psychological capital and the educational environment on students’ academic performance and career success. The results indicate that psychological capital exerts the strongest influence on students’ learning motivation and career success. In addition, educational environment factors, including teaching style, lecturer support, and physical facilities, positively affect student engagement, thereby indirectly improving academic performance. Furthermore, learning motivation and student engagement play critical mediating roles in transforming both internal and external resources into academic and career achievements. The findings suggest that educational managers and lecturers should focus on developing students’ psychological capital and enhancing the academic environment to improve educational quality.

Keywords: Educational environment, psychological capital, , students

GIỚI THIỆU

Trong bối cảnh toàn cầu hóa ngày càng sâu rộng cùng với sự phát triển mạnh mẽ của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, việc phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao được xem là nhiệm vụ mang tính chiến lược đối với các quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Điều đó đòi hỏi hệ thống giáo dục, đặc biệt là giáo dục đại học, phải đóng vai trò trung tâm trong việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực (Trần Thị Vân Hoa và Hoàng Văn Hoa, 2024).

Nhiều nghiên cứu đã khẳng định rằng kết quả học tập của người học chịu sự tác động của vốn tâm lý, động lực học tập và mức độ tham gia học tập (Cao Thanh Phong, 2024; Xu và cộng sự, 2023). Vốn tâm lý, bao gồm sự tự tin, hy vọng, lạc quan và kiên cường (Luthans và cộng sự, 2007), có ảnh hưởng đáng kể đến động lực học tập, mức độ tham gia cũng như sự thành công trong nghề nghiệp của người học (Cao Thanh Phong, 2024). Đồng thời, các yếu tố này còn chịu sự chi phối của môi trường giáo dục như sự hỗ trợ từ nhà trường, phong cách giảng dạy và điều kiện cơ sở vật chất (Luan và cộng sự, 2023; Hiền Kim, 2024).

Nghiên cứu này được thực hiện nhằm làm rõ vai trò, cơ chế tác động của vốn tâm lý và các yếu tố môi trường giáo dục đến kết quả học tập và thành công nghề nghiệp của sinh viên.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU

Các nghiên cứu liên quan

Nghiên cứu của Hanaysha và cộng sự (2023) được thực hiện tại Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, cho thấy năng lực giảng dạy của giảng viên và ICT có tác động tích cực đến cả thành tích học tập và sự tham gia học tập. Đồng thời, cơ sở vật chất và môi trường lớp học cũng được xác định là những yếu tố dự báo quan trọng. Đáng chú ý, sự tham gia học tập đóng vai trò biến trung gian trong mối quan hệ giữa các yếu tố môi trường học tập và thành tích học tập của sinh viên.

Tại Việt Nam, nghiên cứu của Cao Thanh Phong (2024) cho thấy, vốn tâm lý và động lực học tập đều có tác động tích cực đến kết quả học tập của sinh viên Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Vĩnh Long. Sinh viên có mức vốn tâm lý cao thường thể hiện sự tự tin, lạc quan, có kỳ vọng tích cực và khả năng thích ứng tốt trong quá trình học tập.

Giả thuyết và mô hình nghiên cứu

Tổng quan lý thuyết và nghiên cứu trước cho thấy, các yếu tố tâm lý, môi trường học tập và giảng dạy có ảnh hưởng đến động lực, sự tham gia học tập, kết quả học tập và sự thành công nghề nghiệp của sinh viên. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề xuất mô hình (Hình) và các giả thuyết như sau:

H1: Vốn tâm lý có ảnh hưởng cùng chiều đến Động lực học tập của sinh viên.

H2: Động lực học tập có ảnh hưởng cùng chiều đến Kết quả học tập của sinh viên.

H3: Động lực học tập có ảnh hưởng cùng chiều đến Sự tham gia học tập của sinh viên.

H4: Cơ sở vật chất trường đại học có ảnh hưởng cùng chiều đến Sự tham gia học tập của sinh viên.

H5: Phong cách giảng dạy có ảnh hưởng cùng chiều đến Sự tham gia học tập của sinh viên.

H6a: Sự hỗ trợ của giáo viên có ảnh hưởng cùng chiều đến Sự tham gia học tập của sinh viên.

H6b: Sự hỗ trợ của bạn bè có ảnh hưởng cùng chiều đến Sự tham gia học tập của sinh viên.

H7: Vốn tâm lý có ảnh hưởng cùng chiều đến Kết quả học tập của sinh viên.

H8: Sự tham gia học tập của sinh viên có ảnh hưởng cùng chiều đến Kết quả học tập của sinh viên.

H9: Kết quả học tập có ảnh hưởng cùng chiều đến Sự thành công nghề nghiệp.

H10: Vốn tâm lý của sinh viên có ảnh hưởng cùng chiều đến Sự thành công nghề nghiệp.

H11: Động lực học tập đóng vai trò trung gian trong mối quan hệ giữa Vốn tâm lý và Kết quả học tập của sinh viên.

H12: Động lực học tập đóng vai trò trung gian trong mối quan hệ giữa Vốn tâm lý và Sự tham gia học tập của sinh viên.

H13: Sự tham gia học tập đóng vai trò trung gian trong mối quan hệ giữa Động lực học tập và Kết quả học tập của sinh viên.

H14a: Sự tham gia học tập đóng vai trò trung gian trong mối quan hệ giữa Sự hỗ trợ của giáo viên và Kết quả học tập của sinh viên.

H14b: Sự tham gia học tập đóng vai trò trung gian trong mối quan hệ giữa Sự hỗ trợ của bạn bè và Kết quả học tập của sinh viên.

H14c: Sự tham gia học tập đóng vai trò trung gian trong mối quan hệ giữa Phong cách giảng dạy và Kết quả học tập của sinh viên.

H14d: Sự tham gia học tập đóng vai trò trung gian trong mối quan hệ giữa Cơ sở vật chất trường Đại học và Kết quả học tập của sinh viên.

Hình: Mô hình nghiên cứu

Nguồn: Nhóm tác giả đề xuất

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu phi xác suất thuận tiện, khảo sát sinh viên và cựu sinh viên đã và đang đi làm từ 5 trường đại học công lập tại TP. Hồ Chí Minh: Đại học Sài Gòn, Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh, Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh, Đại học Mở TP. Hồ Chí Minh và Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn. Bảng câu hỏi Google Forms thu về 340 phản hồi, loại 6 bảng không hợp lệ, cỡ mẫu cuối cùng là 334 quan sát.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

Đánh giá mô hình đo lường cho biến tiềm ẩn bậc 1

Biến bậc cao vốn tâm lý được đo bằng 4 biến tiềm ẩn bậc 1 lần lượt là Sự hy vọng (HO), Sự lạc quan (OP), Sự kiên cường (RE), Sự tự tin (SE).

Về đánh giá độ tin cậy, nghiên cứu sử dụng chỉ số hệ số tải ngoài, hệ số Cronbach’s Alpha và CR. Theo Fong và Law (2013), khi tất cả các biến quan sát đều có hệ số tải ngoài , Cronbach’s Alpha và CR từ 0,7 trở lên thì thang đo đảm bảo được độ tin cậy.

Dựa trên Bảng 1, tất cả các thang đo đều đạt độ tin cậy và giá trị hội tụ do các chỉ số Cronbach’s Alpha, CR và AVE đều vượt ngưỡng khuyến nghị (Hair và cộng sự, 2021; Henseler và Sarstedt, 2013)

Kết quả phân tích cho thấy, các chỉ số HTMT trong nghiên cứu đều nằm trong ngưỡng cho phép và đều nhỏ hơn 0,85, qua đó khẳng định các thang đo đạt giá trị phân biệt và mô hình đo lường là phù hợp. Do đó, tất cả các chỉ số đánh giá chất lượng thang đo đều đạt yêu cầu.

Bảng 1: Chỉ số HTMT, Cronbach's Alpha, CR, AVE

HTMT					Cronbach's Alpha, CR, AVE
	HO	OP	RE	SE	Cronbach's Alpha	CR	AVE
HO					0,898	0,918	0,585
OP	0,742				0,848	0,892	0,624
RE	0,746	0,716			0,864	0,898	0,596
SE	0,847	0,697	0,796		0,838	0,885	0,607

Nguồn: Xử lý dữ liệu từ khảo sát

Các hệ số đường dẫn của mô hình bậc 1

Dựa theo Hair và cộng sự (2023), tất cả các hệ số đường dẫn đều dương, thể hiện mối quan hệ thuận chiều, và các yếu tố bậc 1 cấu thành bậc 2 đều có P-value < 0,05, chứng tỏ mối liên hệ có ý nghĩa thống kê thể hiện trong Bảng 2.

Bảng 2: Hệ số đường dẫn giai đoạn 1

	Original Sample (O)	Sample Mean (M)	Standard Deviation (STDEV)	T Statistics (|O/STDEV|)	P Values
HO → PC	0,403	0,402	0,013	29,818	0,000
OP → PC	0,245	0,245	0,013	19,14	0,000
RE → PC	0,265	0,265	0,015	18,104	0,000
SE → PC	0,241	0,242	0,01	23,62	0,000

Nguồn: Xử lý dữ liệu từ khảo sát

Đánh giá mô hình đo lường của mô hình chính thức

Mô hình chính thức gồm 9 biến quan sát: Vốn tâm lý (PC), Động lực học tập (LM), Kết quả học tập (LO), Sự thành công nghề nghiệp (CS), Sự tham gia học tập (LE), Sự hỗ trợ của giáo viên (TS), Sự hỗ trợ của bạn bè (FS), Phong cách giảng dạy (TC), Cơ sở vật chất trường Đại học (UF).

Nghiên cứu đánh giá độ tin cậy thang đo thông qua hệ số tải ngoài, Cronbach’s Alpha và Composite Reliability (CR). Kết quả tại Bảng 3 cho thấy, tất cả các biến quan sát đều đạt ngưỡng trên 0,7, chứng tỏ thang đo có độ tin cậy cao (Henseler và Sarstedt, 2013). Đồng thời, các thang đo trong nghiên cứu đều có Cronbach’s Alpha, CR và AVE đạt ngưỡng khuyến nghị, khẳng định thang đo đạt độ tin cậy và giá trị hội tụ, đủ điều kiện cho các phân tích tiếp theo.

Bảng 3: Chỉ số Cronbach's Alpha, CR, AVE

	Cronbach's Alpha	Độ tin cậy tổng hợp (CR)	Tổng phương sai được giải thích (AVE)
CS	0,849	0,889	0,571
FS	0,768	0,85	0,586
LE	0,756	0,861	0,673
LM	0,873	0,908	0,663
LO	0,871	0,912	0,722
TC	0,714	0,823	0,538
TS	0,744	0,854	0,661
UF	0,748	0,856	0,666

Nguồn: Xử lý dữ liệu từ khảo sát

Kết quả cho thấy, toàn bộ HTMT trong nghiên cứu đều < 0,85, xác nhận các thang đo đạt giá trị phân biệt và mô hình đo lường phù hợp; tất cả các biến bậc một có Inner VIF < 3, chứng tỏ mô hình không gặp vấn đề đa cộng tuyến (theo Henseler và cộng sự, 2015; Hair và cộng sự, 2016.

Đánh giá mô hình cấu trúc của mô hình chính thức

Về các mối quan hệ trực tiếp, nghiên cứu kiểm định 10 giả thuyết từ H1 đến H10. Kết quả tại Bảng 4 cho thấy, hầu hết các giả thuyết đều được chấp nhận với mức ý nghĩa thống kê (p < 0,05), ngoại trừ giả thuyết H6b bị bác bỏ. Các mối quan hệ còn lại đều có tác động cùng chiều và có ý nghĩa.

Bảng 4: Hệ số đường dẫn mô hình chính thức

	Original Sample	M	STDEV	|O/STDEV|	P Values	Kết luận
FS → LE	-0,077	-0,069	0,067	1,143	0,254	Bác bỏ
TS → LE	0,124	0,121	0,056	2,231	0,026	Chấp nhận
LE → LO	0,137	0,142	0,055	2,495	0,013	Chấp nhận
UF → LE	0,17	0,166	0,063	2,678	0,008	Chấp nhận
TC → LE	0,203	0,202	0,062	3,263	0,001	Chấp nhận
PS → LO	0,213	0,215	0,06	3,529	0,000	Chấp nhận
LO → CS	0,32	0,32	0,059	5,422	0,000	Chấp nhận
LM → LO	0,373	0,367	0,066	5,613	0,000	Chấp nhận
LM → LE	0,412	0,414	0,069	6,000	0,000	Chấp nhận
PS → CS	0,469	0,472	0,052	8,972	0,000	Chấp nhận
PS → LM	0,683	0,686	0,037	18,69	0,000	Chấp nhận

Nguồn: Xử lý dữ liệu từ khảo sát

Về các mối quan hệ gián tiếp và trung gian, kết quả phân tích tác động gián tiếp cho thấy giả thuyết H11 và H12 được chấp nhận, khẳng định vai trò trung gian của Động lực học tập trong mối quan hệ giữa Vốn tâm lý với Sự tham gia học tập (β = 0,282; p < 0,001) và với Kết quả học tập (β = 0,255; p < 0,001). Đồng thời, giả thuyết H13 cũng được ủng hộ khi sự tham gia học tập đóng vai trò trung gian trong mối quan hệ giữa Động lực học tập và Kết quả học tập (β = 0,057; p = 0,038).

Đối với nhóm giả thuyết H14, chỉ giả thuyết H14c về vai trò trung gian của Sự tham gia học tập trong mối quan hệ giữa Phong cách giảng dạy và Kết quả học tập được chấp nhận (β = 0,028; p = 0,042), trong khi các giả thuyết H14a, H14b và H14d đều bị bác bỏ.

KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý QUẢN TRỊ

Kết luận

Kết quả phân tích mô hình cấu trúc cho thấy, hầu hết các mối quan hệ trong mô hình đều có ý nghĩa thống kê, ngoại trừ ảnh hưởng của Sự hỗ trợ từ bạn bè đến Sự tham gia học tập không được ủng hộ. Đối với Sự tham gia học tập, Động lực học tập có tác động mạnh nhất, tiếp theo là Phong cách giảng dạy, Sự hỗ trợ từ giáo viên và Cơ sở vật chất. Đồng thời, Vốn tâm lý là yếu tố ảnh hưởng mạnh nhất đến Động lực học tập. Đối với kết quả học tập, Động lực học tập tiếp tục là yếu tố có tác động mạnh nhất, tiếp theo là Vốn tâm lý và Sự tham gia học tập. Ngoài ra, vốn tâm lý cũng ảnh hưởng đáng kể đến Sự thành công nghề nghiệp.

Phân tích tác động gián tiếp cho thấy Động lực học tập đóng vai trò trung gian giữa Vốn tâm lý với Sự tham gia học tập và Kết quả học tập. Bên cạnh đó, Sự tham gia học tập cũng trung gian hóa mối quan hệ giữa Động lực học tập và Kết quả học tập. Trong các yếu tố môi trường giáo dục, chỉ Phong cách giảng dạy có ảnh hưởng gián tiếp đến Kết quả học tập thông qua Sự tham gia học tập.

Nhìn chung, Vốn tâm lý, Động lực học tập và Sự tham gia học tập là những yếu tố then chốt quyết định Kết quả học tập và Sự thành công nghề nghiệp của sinh viên. Trong đó, Động lực học tập và Sự tham gia học tập đóng vai trò trung gian quan trọng, góp phần làm rõ cơ chế tác động của các yếu tố cá nhân và môi trường giáo dục trong mô hình nghiên cứu.

Hàm ý quản trị

Đối với công tác quản lý và hoạch định chính sách nhà trường

Nhà trường cần xem việc phát triển vốn tâm lý là một định hướng chiến lược trong chính sách đào tạo. Cần ưu tiên nâng cấp hạ tầng công nghệ thông tin, thư viện số, hệ thống học tập trực tuyến và không gian tự học sáng tạo để tạo điều kiện thuận lợi cho sinh viên tiếp cận và khai thác các nguồn lực học tập. Xây dựng chương trình đào tạo gắn với nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp, tăng cường hoạt động thực tập, học tập trải nghiệm và định hướng nghề nghiệp sớm cho sinh viên.

Đối với đội ngũ giảng viên

Giảng viên cần chuyển từ phương pháp truyền đạt kiến thức một chiều sang các phương pháp giảng dạy tích cực, giúp nâng cao mức độ tham gia học tập đòng thời góp phần cải thiện chất lượng tiếp thu kiến thức của sinh viên.

Giảng viên cũng cần trở thành người hướng dẫn và cố vấn trong suốt quá trình học tập, giúp sinh viên cảm thấy được khích lệ, tăng cường sự gắn kết với môi trường học thuật và duy trì động lực học tập trong suốt quá trình đào tạo.

Đối với sinh viên

Sinh viên cần nhận thức rõ vai trò quan trọng của vốn tâm lý. Việc chủ động tham gia các hoạt động ngoại khóa, câu lạc bộ học thuật, dự án nghiên cứu và hoạt động cộng đồng không chỉ giúp mở rộng kỹ năng mà còn góp phần củng cố vốn tâm lý, từ đó nâng cao động lực học tập và khả năng thích ứng nghề nghiệp sau khi tốt nghiệp.

Cùng với đó, sinh viên cần chuyển từ vai trò tiếp nhận thụ động sang chủ động khai thác các nguồn lực mà nhà trường cung cấp.

(*) Kết quả nghiên cứu là sản phẩm của đề tài nghiên cứu khoa học sinh viên mã số SVB2025-068 được tài trợ bởi Trường Đại học Sài Gòn.

Tài liệu tham khảo:

1. Cao Thanh Phong (2024). Mối quan hệ giữa Vốn tâm lý, Động lực học tập và Kết quả học tập của sinh viên: Nghiên cứu thực nghiệm tại trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Vĩnh Long. HCMCOUJS-Kinh tế và Quản trị kinh doanh, 66-77.

2. Fong, L., & Law, R. (2013). Review of Hair, J. F. Jr., Hult, G. T. M., Ringle, C. M., & Sarstedt, M. (2014). A Primer on Partial Least Squares Structural Equation Modeling (PLS-SEM). European Journal of Tourism Research, 6(2), 211-213.

3. Hair Jr, J. F., Hult, G. T. M., Ringle, C. M., & Sarstedt, M. (2016). A primer on partial least squares structural equation modeling (PLS-SEM) (2nd ed.). SAGE Publications.

4. Hair Jr, J. F., Sarstedt, M., Ringle, C. M., & Gudergan, S. P. (2023). Advanced Issues in Partial Least Squares Structural Equation Modeling (2nd ed.). SAGE Publications.

5. Hair, J. F., Hult, G. T. M., Ringle, C. M., & Sarstedt, M. (2021). A primer on partial least squares structural equation modeling (PLS-SEM) (3rd ed.). SAGE Publications.

6. Hanaysha, J. R., Shriedeh, F. B., & In'airat, M. (2023). Impact of classroom environment, teacher competency, information and communication technology resources, and university facilities on student engagement and academic performance. International Journal of Information Management Data Insights, 3(2), 100188.

7. Henseler, J., & Sarstedt, M. (2013). Goodness-of-fit indices for partial least squares path modeling. Computational Statistics, 28(2), 565-580.

8. Henseler, J., Ringle, C. M., & Sarstedt, M. (2015). A new criterion for assessing discriminant validity in variance-based structural equation modeling. Journal of the Academy of Marketing Science, 43(1), 115-135. https://doi.org/10.1007/s11747-014-0403-8.

9. Hiền Kim (2024). Tác động của phương pháp Dạy học tích cực đối với sự chủ động và sáng tạo của học sinh. Tạp chí Giáo dục.

10. Luan, L., Hong, J. C., Cao, M., Dong, Y., & Hou, X. (2023). Exploring the role of online EFL learners’ perceived social support in their learning engagement: A structural equation model. Interactive Learning Environments, 31(3), 1703-1714.

11. Luthans, F., Youssef, C. M., & Avolio, B. J. (2007). Psychological capital: Developing the human competitive edge. Oxford, England: Oxford University Press.

12. Trần Thị Vân Hoa và Hoàng Văn Hoa (2024). Hướng tới mục tiêu trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao vào năm 2030. Tạp chí Cộng sản.

13. Xu, X., Shi, Z., Bos, N. A., & Wu, H. (2023). Student engagement and learning outcomes: an empirical study applying a four-dimensional framework. Medical Education Online, 28(1), 2268347.

Ngày nhận bài: 25/3/2026; Ngày hoàn thiện biên tập; 15/4/2026; Ngày duyệt đăng: 24/4/2026