Hợp tác với GenAI và hành vi kiến tạo nhiệm vụ của người lao động Việt Nam: Vai trò trung gian của kiến tạo nhận thức và sự phụ thuộc vào GenAI

Nghiên cứu - Trao đổi 11:25 | 22/11/2026
Sự phát triển nhanh chóng của GenAI đang làm thay đổi cách người lao động thực hiện và tổ chức công việc. Khác với các công nghệ tự động hóa truyền thống, GenAI có khả năng hỗ trợ xử lý thông tin, tạo nội dung, đề xuất ý tưởng và giải quyết vấn đề, qua đó hình thành sự hợp tác ngày càng chặt chẽ giữa người lao động và AI.

TS. Vũ Văn Thịnh

Đại học Phenikaa

Email: [email protected]

Tóm tắt

Nghiên cứu xem xét tác động của hợp tác người lao động - trí tuệ nhân tạo tạo sinh (GenAI) đến kiến tạo nhiệm vụ công việc; đồng thời phân tích vai trò trung gian của kiến tạo nhận thức về công việc và sự phụ thuộc vào GenAI. Dữ liệu từ 383 người lao động tại Việt Nam có sử dụng GenAI trong công việc được phân tích bằng PLS-SEM. Kết quả cho thấy, Hợp tác với GenAI thúc đẩy Kiến tạo nhiệm vụ và Kiến tạo nhận thức, nhưng đồng thời làm gia tăng Sự phụ thuộc vào GenAI. Đáng chú ý, Kiến tạo nhận thức tạo ra tác động trung gian tích cực, trong khi Sự phụ thuộc vào GenAI tạo ra tác động trung gian tiêu cực đến Kiến tạo nhiệm vụ. Nghiên cứu làm rõ 2 cơ chế trái chiều của hợp tác với GenAI và cung cấp hàm ý cho việc thúc đẩy hợp tác người lao động - GenAI hiệu quả tại nơi làm việc.

Từ khóa: GenAI, hợp tác người lao động - GenAI, kiến tạo nhiệm vụ, kiến tạo nhận thức về công việc, sự phụ thuộc vào GenAI

Abstract

The study examines the effects of employee-generative artificial intelligence (GenAI) collaboration on task crafting and analyzes the mediating roles of cognitive crafting and GenAI dependence. Data collected from 383 employees in Viet Nam who use GenAI in their work were analyzed using partial least squares structural equation modeling (PLS-SEM). The findings indicate that employee-GenAI collaboration promotes task crafting and cognitive crafting, while also increasing GenAI dependence. Notably, cognitive crafting has a positive mediating effect, whereas GenAI dependence has a negative mediating effect on task crafting. The study clarifies the two opposing mechanisms through which employee-GenAI collaboration affects task crafting and provides implications for promoting effective employee-GenAI collaboration in the workplace.

Keywords: GenAI, employee-GenAI collaboration, task crafting, cognitive crafting, GenAI dependence

ĐẶT VẤN ĐỀ

Sự phát triển nhanh chóng của GenAI đang làm thay đổi cách người lao động thực hiện và tổ chức công việc. Khác với các công nghệ tự động hóa truyền thống, GenAI có khả năng hỗ trợ xử lý thông tin, tạo nội dung, đề xuất ý tưởng và giải quyết vấn đề, qua đó hình thành sự hợp tác ngày càng chặt chẽ giữa người lao động và AI. Sự hợp tác này có thể cung cấp những nguồn lực có giá trị như thông tin, thời gian và năng lực xử lý công việc, từ đó tạo điều kiện để người lao động chủ động điều chỉnh nội dung và cách thức thực hiện nhiệm vụ (Liu và cộng sự, 2025). Các nghiên cứu trước cũng cho thấy, việc ứng dụng AI có thể thúc đẩy những hình thức kiến tạo công việc khác nhau khi người lao động thích ứng với sự thay đổi công nghệ (Perez và cộng sự, 2022; Cheng và cộng sự, 2023).

Tuy nhiên, ảnh hưởng của hợp tác với GenAI đến kiến tạo công việc có thể không hoàn toàn theo một chiều tích cực. Một mặt, khi AI tham gia sâu hơn vào quá trình làm việc, người lao động có thể phải tái đánh giá vai trò, giá trị đóng góp và ý nghĩa công việc của mình, từ đó thay đổi cách nhìn nhận và thực hiện nhiệm vụ. Mặt khác, việc thường xuyên dựa vào AI để xử lý thông tin và hoàn thành công việc có thể làm gia tăng sự phụ thuộc vào công nghệ. Sự phụ thuộc này có khả năng làm giảm mức độ chủ động của người lao động trong việc tìm kiếm, thử nghiệm và phát triển những cách thức thực hiện công việc mới.

Trên cơ sở Lý thuyết bảo tồn nguồn lực (Hobfoll, 1989) và Lý thuyết kiến tạo công việc (Wrzesniewski và Dutton, 2001), nghiên cứu này phân tích tác động của Hợp tác người lao động - GenAI đến Kiến tạo nhiệm vụ công việc, đồng thời làm rõ vai trò trung gian của Kiến tạo nhận thức về công việc và Sự phụ thuộc vào GenAI . Qua đó, nghiên cứu góp phần giải thích các cơ chế trái chiều mà thông qua đó sự hợp tác với GenAI có thể định hình cách người lao động chủ động thay đổi công việc.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT

Lý thuyết bảo tồn nguồn lực cho rằng, cá nhân có động cơ đạt được, duy trì, bảo vệ và phát triển những nguồn lực có giá trị; nguồn lực hiện có cũng có thể được đầu tư để tạo ra các nguồn lực mới (Hobfoll, 1989; Hobfoll và cộng sự, 2018). Cá nhân có xu hướng đầu tư các nguồn lực hiện có để bảo vệ bản thân trước nguy cơ mất nguồn lực, phục hồi những nguồn lực đã mất và tạo ra các nguồn lực mới.

Lý thuyết kiến tạo công việc cho rằng, người lao động không chỉ thụ động thực hiện công việc được thiết kế sẵn mà có thể chủ động thay đổi các ranh giới của công việc để tạo ra sự phù hợp tốt hơn với nhu cầu, năng lực và mục tiêu của bản thân (Wrzesniewski và Dutton, 2001). Quá trình này có thể diễn ra thông qua việc tự kiến tạo các nhiệm vụ, các mối quan hệ trong công việc hoặc cách người lao động nhận thức về công việc của mình.

PHÁT TRIỂN GIẢ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU

Hợp tác người lao động - GenAI và kiến tạo nhiệm vụ công việc

Kiến tạo nhiệm vụ thể hiện việc người lao động chủ động thay đổi phạm vi, nội dung hoặc cách thức thực hiện nhiệm vụ (Wrzesniewski và Dutton, 2001). Theo Lý thuyết bảo tồn nguồn lực, hợp tác với GenAI thúc đẩy người lao động phát triển các nguồn lực có giá trị như thông tin, thời gian và năng lực xử lý công việc, qua đó tạo điều kiện để họ tái phân bổ nguồn lực và chủ động điều chỉnh cách thực hiện nhiệm vụ (Hobfoll và cộng sự, 2018; Liu và cộng sự, 2025). Đồng thời, theo Lý thuyết kiến tạo công việc, người lao động có xu hướng chủ động thay đổi ranh giới, nội dung và cách thức thực hiện nhiệm vụ nhằm tạo sự phù hợp tốt hơn giữa công việc với nguồn lực và năng lực của bản thân (Wrzesniewski và Dutton, 2001). Vì vậy, những nguồn lực mới có được từ quá trình hợp tác với GenAI có thể thúc đẩy người lao động tái cấu trúc nhiệm vụ để khai thác hiệu quả hơn sự kết hợp giữa năng lực con người và AI.

Perez và cộng sự (2022) cho thấy, người lao động chủ động thay đổi ranh giới nhiệm vụ để thích ứng với AI; Cheng và cộng sự (2023) cũng chứng minh việc ứng dụng AI có thể kích hoạt hành vi kiến tạo công việc. Gần đây, Liu và cộng sự (2025) cho thấy, ứng dụng GenAI thúc đẩy người lao động chủ động điều chỉnh công việc thông qua tìm kiếm nguồn lực, thách thức và tối ưu hóa yêu cầu công việc. Từ đó, nghiên cứu đề xuất giả thuyết:

H1: Hợp tác người lao động - GenAI có tác động thuận chiều đến Kiến tạo nhiệm vụ công việc.

Hợp tác người lao động - GenAI và kiến tạo nhận thức về công việc

Hợp tác với AI không chỉ thay đổi cách thực hiện nhiệm vụ mà còn có thể thay đổi cách người lao động nhìn nhận công việc. Khi AI tham gia vào những hoạt động trước đây do con người thực hiện, người lao động có thể phải đánh giá lại vai trò, giá trị đóng góp và ý nghĩa công việc của mình. Theo Lý thuyết kiến tạo công việc, sự chủ động thay đổi cách nhìn nhận và diễn giải công việc chính là kiến tạo nhận thức (Wrzesniewski và Dutton, 2001). Perez và cộng sự (2022) cho thấy, sự thay đổi về quyền tự chủ và ranh giới công việc do AI tạo ra có thể khiến người lao động tái định hình cách nhìn nhận công việc. Bên cạnh đó, Kong và cộng sự (2023) cho thấy, hợp tác với AI có thể làm thay đổi những trải nghiệm quan trọng của người lao động như sự hạnh phúc. Do đó, sự hợp tác thường xuyên với GenAI có thể thúc đẩy người lao động tái định nghĩa về công việc của mình. Từ đó, nghiên cứu đề xuất giả thuyết:

H2: Hợp tác người lao động - GenAI có tác động thuận chiều đến Kiến tạo nhận thức về công việc.

Kiến tạo nhận thức về công việc và kiến tạo nhiệm vụ công việc; Vai trò trung gian của kiến tạo nhận thức về công việc

Kiến tạo nhận thức và kiến tạo nhiệm vụ là 2 phương diện khác biệt nhưng có liên hệ chặt chẽ của kiến tạo công việc. Cách người lao động nhìn nhận công việc tạo cơ sở để họ xác định những nhiệm vụ cần duy trì, bổ sung, thu hẹp hoặc thay đổi (Wrzesniewski và Dutton, 2001). Trong môi trường làm việc với AI, khi người lao động tái định nghĩa vai trò theo hướng tập trung nhiều hơn vào sáng tạo, phán đoán hoặc những giá trị mà con người có lợi thế, nhận thức mới có thể được chuyển thành những thay đổi tương ứng trong nhiệm vụ. Perez và cộng sự (2022) cho thấy, người lao động có thể đồng thời tái định hình nhận thức và điều chỉnh ranh giới nhiệm vụ khi thích ứng với AI. Vì vậy, thay đổi cách nhìn nhận công việc có thể trở thành tiền đề nhận thức cho những điều chỉnh cụ thể về nhiệm vụ. Từ đó, nghiên cứu đề xuất giả thuyết:

H3: Kiến tạo nhận thức về công việc có tác động thuận chiều đến Kiến tạo nhiệm vụ công việc.

Khi hợp tác với GenAI, người lao động có thể tái đánh giá vai trò, ý nghĩa và giá trị đóng góp của bản thân trong quá trình thực hiện công việc. Sự tái định nghĩa này sau đó có thể được chuyển hóa thành những thay đổi cụ thể, chẳng hạn chuyển một số nhiệm vụ cho AI, bổ sung hoạt động kiểm tra kết quả hoặc tập trung nhiều hơn vào các nhiệm vụ đòi hỏi năng lực của con người. Từ đó, nghiên cứu đề xuất giả thuyết:

H4: Kiến tạo nhận thức về công việc đóng vai trò trung gian trong mối quan hệ giữa Hợp tác người lao động - GenAI và Kiến tạo nhiệm vụ công việc.

Hợp tác người lao động - GenAI và sự phụ thuộc vào GenAI

Hợp tác người lao động - GenAI phản ánh mức độ người lao động phối hợp với AI để thực hiện nhiệm vụ và đạt mục tiêu công việc. Kong và cộng sự (2023) cho thấy, sự hợp tác này là một cơ chế quan trọng chuyển niềm tin vào AI thành những kết quả tích cực về năng suất và hạnh phúc của người lao động. Theo Lý thuyết bảo tồn nguồn lực, khi AI giúp tiết kiệm thời gian, giảm nỗ lực nhận thức và nâng cao khả năng xử lý thông tin, người lao động có động cơ duy trì và khai thác nguồn lực này (Hobfoll và cộng sự, 2018). Liu và cộng sự (2025) cũng cho thấy, GenAI có thể cung cấp các nguồn lực như thời gian, thông tin, quyền tự chủ và cảm nhận về năng lực. Khi sự hợp tác diễn ra thường xuyên, AI ngày càng được tích hợp vào quy trình làm việc, từ đó làm gia tăng mức độ người lao động dựa vào AI để hoàn thành nhiệm vụ. Từ đó, nghiên cứu đề xuất giả thuyết:

H5: Hợp tác người lao động - GenAI có tác động thuận chiều đến Sự phụ thuộc của người lao động vào AI.

Sự phụ thuộc vào GenAI và kiến tạo nhiệm vụ công việc; Vai trò trung gian của sự phụ thuộc vào GenAI

Khi GenAI ngày càng trở thành nguồn lực quan trọng trong quá trình thực hiện công việc, người lao động có thể hình thành sự phụ thuộc và ngày càng dựa vào công nghệ để xử lý thông tin, giải quyết vấn đề và hoàn thành nhiệm vụ. Theo Lý thuyết bảo tồn nguồn lực, cá nhân có xu hướng bảo vệ các nguồn lực hiện có và hạn chế đầu tư thêm nguồn lực khi có thể đạt được mục tiêu với ít nỗ lực hơn (Hobfoll và cộng sự, 2018). Vì vậy, khi AI có thể thay thế một phần nỗ lực nhận thức và thời gian của người lao động, sự phụ thuộc cao vào AI có thể làm giảm động lực đầu tư nguồn lực cá nhân để chủ động tìm kiếm, thử nghiệm và phát triển những cách thức thực hiện công việc mới. Từ đó, nghiên cứu đề xuất giả thuyết:

H6: Sự phụ thuộc vào GenAI có tác động ngược chiều đến Kiến tạo nhiệm vụ công việc của người lao động.

Theo Lý thuyết bảo tồn nguồn lực, hợp tác với GenAI giúp người lao động tiếp cận các nguồn lực có giá trị như thông tin, thời gian và khả năng xử lý công việc, từ đó khuyến khích họ ngày càng dựa vào AI trong quá trình thực hiện nhiệm vụ (Hobfoll và cộng sự, 2018; Liu và cộng sự, 2025). Tuy nhiên, khi sự phụ thuộc này gia tăng, người lao động có thể giảm đầu tư nguồn lực cá nhân vào việc chủ động tìm kiếm, thử nghiệm và điều chỉnh cách thức thực hiện công việc, bởi một phần nỗ lực nhận thức và xử lý nhiệm vụ đã được chuyển sang AI. Từ đó, nghiên cứu đề xuất giả thuyết:

H7: Sự phụ thuộc vào GenAI đóng vai trò trung gian trong mối quan hệ giữa Hợp tác người lao động - GenAI và Kiến tạo nhiệm vụ công việc.

Dựa trên cơ sở lý thuyết và các giả thuyết nghiên cứu, nghiên cứu đề xuất mô hình nghiên cứu như Hình.

Hình: Mô hình nghiên cứu

Hợp tác với GenAI và hành vi kiến tạo nhiệm vụ của người lao động Việt Nam: Vai trò trung gian của kiến tạo nhận thức và sự phụ thuộc vào GenAI

Nguồn: Nhóm tác giả đề xuất

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định lượng thông qua khảo sát bằng bảng hỏi. Các thang đo được kế thừa từ những nghiên cứu trước và điều chỉnh cho phù hợp với bối cảnh người lao động sử dụng GenAI trong công việc. Cụ thể, 5 thang đo về Hợp tác người lao động - GenAI được kế thừa từ Kong và cộng sự (2023); 3 thang đo Sự phụ thuộc vào GenAI từ Tang và cộng sự (2023); 5 thang đo về Kiến tạo nhận thức về công việc và 6 thang đo về Kiến tạo nhiệm vụ công việc từ Slemp và Vella-Brodrick (2013). Các biến quan sát được đo lường bằng thang Likert 5 mức độ, từ 1 = Hoàn toàn không đồng ý đến 5 = Hoàn toàn đồng ý.

Dữ liệu được thu thập từ tháng 6-7/2026 bằng bảng hỏi trực tuyến trên nền tảng Google Forms. Nghiên cứu áp dụng phương pháp lấy mẫu thuận tiện, với đối tượng khảo sát là người lao động tại Việt Nam có sử dụng GenAI phục vụ công việc ít nhất 5 lần mỗi tuần. Điều kiện này được xác định thông qua câu hỏi sàng lọc ở đầu bảng hỏi. Đường dẫn khảo sát được gửi tới người tham gia qua email và các mạng xã hội như LinkedIn và Zalo. Tổng cộng thu về 398 phiếu khảo sát; sau quá trình sàng lọc và loại bỏ các phiếu không đáp ứng tiêu chí hoặc không hợp lệ, 383 phiếu hợp lệ được sử dụng cho phân tích dữ liệu. Dữ liệu được phân tích bằng SPSS 26.0 và PLS-SEM 3.2.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Mẫu nghiên cứu gồm 383 người lao động, trong đó 58,0% là nữ và 42,0% là nam. Về độ tuổi, nhóm 26-35 tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất (42,3%), tiếp theo là nhóm từ 25 tuổi trở xuống (32,1%), nhóm 36 - 45 tuổi (19,3%) và nhóm 46 - 55 tuổi (6,3%). Phần lớn người tham gia có trình độ đại học (79,1%), tiếp theo là sau đại học (19,1%).

Kết quả đánh giá mô hình đo lường cho thấy, các thang đo đều đạt yêu cầu về độ tin cậy và giá trị hội tụ. Hệ số Cronbach’s Alpha dao động từ 0,794 đến 0,910, đều cao hơn ngưỡng 0,70; độ tin cậy tổng hợp (CR) dao động từ 0,878 đến 0,933, vượt ngưỡng 0,70. Giá trị AVE của các cấu trúc nằm trong khoảng 0,597 - 0,735, đều > 0,50, cho thấy các thang đo đạt giá trị hội tụ (Bảng 1).

Bảng 1: Độ tin cậy và giá trị hội tụ của các thang đo

Cấu trúc

Cronbach’s

Alpha

CR

AVE

Hợp tác người lao động - GenAI (AEC)

0,832

0,881

0,597

Sự phụ thuộc vào GenAI (AID)

0,794

0,878

0,706

Kiến tạo nhận thức về công việc (CCR)

0,910

0,933

0,735

Kiến tạo nhiệm vụ công việc (TCR)

0,895

0,919

0,655

Nguồn: Kết quả xử lý dữ liệu bằng SPSS 26.0 và PLS-SEM 3.2

Kết quả tại Bảng 2 cho thấy, căn bậc hai của AVE của từng cấu trúc (0,773-0,857) đều lớn hơn hệ số tương quan giữa cấu trúc đó với các cấu trúc còn lại, đáp ứng tiêu chí Fornell-Larcker. Đồng thời, các giá trị HTMT dao động từ 0,142 đến 0,635, đều thấp hơn ngưỡng 0,90. Như vậy, các thang đo trong mô hình đảm bảo giá trị phân biệt.

Bảng 2: Giá trị phân biệt của các thang đo

Biến

AEC

AID

CCR

TCR

AEC

0,773

0,635

0,328

0,426

AID

0,532

0,840

0,176

0,142

CCR

0,286

0,152

0,857

0,563

TCR

0,374

0,113

0,512

0,809

Ghi chú: Các giá trị in đậm trên đường chéo là căn bậc hai của AVE; các giá trị phía dưới đường chéo là hệ số tương quan dùng cho tiêu chí Fornell-Larcker; các giá trị phía trên đường chéo là chỉ số HTMT.

Nguồn: Kết quả xử lý dữ liệu bằng SPSS 26.0 và PLS-SEM 3.2

Đồng thời, hiện tượng đa cộng tuyến được kiểm tra thông qua hệ số VIF. Tất cả các hệ số VIF đều thấp hơn đáng kể so với ngưỡng 5,0, cho thấy đa cộng tuyến không phải là vấn đề đáng lo ngại.

Hệ số R² của kiến tạo nhiệm vụ công việc là 0,329 (R² hiệu chỉnh = 0,323), mô hình giải thích 32,9% biến thiên của biến phụ thuộc. Hai giá trị Q² và Q²_predict của các biến đều > 0, cho thấy mô hình đề xuất có khả năng dự báo. Chỉ số SRMR = 0,063, thấp hơn ngưỡng 0,08, cho thấy mức độ phù hợp của mô hình được bảo đảm.

Kết quả bootstrapping cho thấy, tất cả các mối quan hệ trực tiếp trong mô hình đều có ý nghĩa thống kê và có chiều tác động phù hợp với các giả thuyết đề xuất. Cụ thể, Hợp tác người lao động - GenAI có tác động thuận chiều đến Kiến tạo nhiệm vụ công việc (β = 0,311; t = 5,043; p < 0,001), qua đó H1 được ủng hộ. Hợp tác người lao động - GenAI cũng có tác động thuận chiều đến Kiến tạo nhận thức về công việc (β = 0,286; t = 4,553; p < 0,001), do đó H2 được ủng hộ.

Kiến tạo nhận thức về công việc có tác động thuận chiều đến Kiến tạo nhiệm vụ công việc (β = 0,441; t = 7,904; p < 0,001), qua đó H3 được ủng hộ. Hợp tác người lao động - GenAI có tác động thuận chiều đáng kể đến Sự phụ thuộc vào GenAI (β = 0,532; t = 13,025; p < 0,001), do đó H5 được ủng hộ. Ngược lại, Sự phụ thuộc vào GenAI có tác động ngược chiều đến Kiến tạo nhiệm vụ công việc (β = −0,120; t = 2,079; p = 0,038), phù hợp với chiều tác động được đề xuất trong H6. Vì vậy, H6 được ủng hộ.

Bảng 3: Kết quả kiểm định các tác động trực tiếp và gián tiếp

Giả thuyết

Mối quan hệ

β

t

p

Khoảng tin cậy

95%

Kết quả

H1

AEC → TCR

0,311

5,043

<0,001

/

Ủng hộ

H2

AEC → CCR

0,286

4,553

<0,001

/

Ủng hộ

H3

CCR → TCR

0,441

7,904

<0,001

/

Ủng hộ

H5

AEC → AID

0,532

13,025

<0,001

/

Ủng hộ

H6

AID → TCR

− 0,120

2,079

0,038

/

Ủng hộ

H4

AEC → CCR → TCR

0,126

3,590

<0,001

[0,064; 0,202]

Ủng hộ

H7

AEC → AID → TCR

− 0,064

2,014

0,044

[−0,129; −0,004]

Ủng hộ

Nguồn: Kết quả xử lý dữ liệu bằng SPSS 26.0 và PLS-SEM 3.2

Kết quả kiểm định tác động gián tiếp cho thấy, cả cơ chế trung gian trong mô hình đều có ý nghĩa thống kê, nhưng đáng chú ý là chúng tác động theo 2 chiều trái ngược nhau.

Đối với H4, tác động gián tiếp của Hợp tác người lao động - GenAI đến Kiến tạo nhiệm vụ công việc thông qua Kiến tạo nhận thức về công việc có giá trị β = 0,126; t = 3,590; p < 0,001, với khoảng tin cậy 95% [0,064; 0,202]. Do đó, H4 được ủng hộ.

Đối với H7, tác động gián tiếp của Hợp tác người lao động - GenAI đến Kiến tạo nhiệm vụ công việc thông qua Sự phụ thuộc vào GenAI có giá trị β = −0,064; t = 2,014; p = 0,044, với khoảng tin cậy 95% [−0,129; −0,004]. Do đó, H7 được ủng hộ (Bảng 3).

THẢO LUẬN VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Kết quả nghiên cứu cho thấy, Hợp tác người lao động - GenAI có tác động thuận chiều đến cả Kiến tạo nhiệm vụ công việc và Kiến tạo nhận thức về công việc. Kết quả này phù hợp với Lý thuyết bảo tồn nguồn lực khi GenAI cung cấp các nguồn lực như thông tin, thời gian và năng lực xử lý công việc, tạo điều kiện để người lao động chủ động điều chỉnh công việc (Hobfoll và cộng sự, 2018; Liu và cộng sự, 2025). Phát hiện này cũng tương đồng với Perez và cộng sự (2022) và Cheng và cộng sự (2023) về khả năng AI thúc đẩy các hình thức kiến tạo công việc.

Kiến tạo nhận thức có tác động thuận chiều đến Kiến tạo nhiệm vụ và đóng vai trò trung gian trong mối quan hệ giữa Hợp tác người lao động - GenAI và Kiến tạo nhiệm vụ. Kết quả này củng cố Lý thuyết kiến tạo công việc (Wrzesniewski và Dutton, 2001), cho thấy việc tái định nghĩa vai trò và ý nghĩa công việc có thể được chuyển hóa thành những thay đổi cụ thể trong nhiệm vụ.

Đáng chú ý, Hợp tác với GenAI làm gia tăng Sự phụ thuộc vào GenAI , trong khi sự phụ thuộc này lại làm giảm Kiến tạo nhiệm vụ, ủng hộ H5 và H6. Đồng thời, tác động gián tiếp qua Sự phụ thuộc vào GenAI mang dấu âm. Như vậy, 2 cơ chế trung gian vận hành theo chiều trái ngược: Kiến tạo nhận thức thúc đẩy, trong khi Sự phụ thuộc vào GenAI làm suy giảm một phần tác động tích cực của Hợp tác với GenAI đến Kiến tạo nhiệm vụ.

KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý

Nghiên cứu kiểm định mối quan hệ giữa Hợp tác người lao động - GenAI và Kiến tạo nhiệm vụ công việc, đồng thời làm rõ vai trò trung gian của Kiến tạo nhận thức về công việc và Sự phụ thuộc vào GenAI. Kết quả cho thấy, cả 7 giả thuyết đều được ủng hộ. Hợp tác với GenAI trực tiếp thúc đẩy Kiến tạo nhiệm vụ, đồng thời tạo ra 2 cơ chế trung gian trái chiều: Kiến tạo nhận thức làm gia tăng Kiến tạo nhiệm vụ, trong khi Sự phụ thuộc vào GenAI làm suy giảm hành vi này. Kết quả qua đó cho thấy, việc tăng cường hợp tác với GenAI không mặc nhiên tạo ra kết quả tích cực; cách người lao động nhận thức, sử dụng và phụ thuộc vào công nghệ có vai trò quan trọng đối với những thay đổi trong công việc.

Từ kết quả nghiên cứu, một số hàm ý thực tiễn được đề xuất.

Thứ nhất, tổ chức nên khuyến khích người lao động sử dụng GenAI theo hướng bổ trợ thay vì thay thế năng lực con người, chẳng hạn sử dụng AI để tìm kiếm thông tin, tạo phương án, xử lý các nhiệm vụ lặp lại nhưng vẫn duy trì vai trò đánh giá, phán đoán và ra quyết định của người lao động.

Thứ hai, doanh nghiệp nên thiết kế các chương trình đào tạo không chỉ tập trung vào kỹ năng sử dụng GenAI mà còn hướng dẫn người lao động tái thiết kế công việc khi làm việc cùng AI. Người lao động cần được đào tạo để xác định những nhiệm vụ có thể giao cho AI, những nhiệm vụ cần sự phối hợp con người - AI và những hoạt động mà con người cần duy trì vai trò chủ đạo.

Thứ ba, doanh nghiệp cần chú ý quản trị rủi ro phụ thuộc vào AI. Các cơ chế như yêu cầu người lao động kiểm chứng kết quả do AI tạo ra, duy trì khả năng thực hiện những nhiệm vụ cốt lõi khi không có AI và thường xuyên đánh giá mức độ dựa vào AI có thể giúp bảo vệ quyền chủ động của người lao động. Điều này đặc biệt quan trọng bởi kết quả nghiên cứu cho thấy, hợp tác với GenAI làm tăng đáng kể sự phụ thuộc vào GenAI, trong khi sự phụ thuộc lại có tác động ngược chiều đến kiến tạo nhiệm vụ.

Thứ tư, nhà quản lý nên tạo môi trường cho phép người lao động chủ động thử nghiệm và điều chỉnh cách phân chia công việc giữa con người và GenAI. Qua đó, GenAI có thể trở thành nguồn lực hỗ trợ quá trình kiến tạo công việc mà không làm suy giảm tính chủ động của người lao động.

Tài liệu tham khảo:

1. Cheng, B., Lin, H., & Kong, Y. (2023). Challenge or hindrance? How and when organizational artificial intelligence adoption influences employee job crafting. Journal of Business Research, 164, 113987. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2023.113987

2. Hobfoll, S. E. (1989). Conservation of resources: A new attempt at conceptualizing stress. American Psychologist, 44(3), 513-524. https://doi.org/10.1037/0003-066X.44.3.513

3. Hobfoll, S. E., Halbesleben, J., Neveu, J.-P., & Westman, M. (2018). Conservation of resources in the organizational context: The reality of resources and their consequences. Annual Review of Organizational Psychology and Organizational Behavior, 5, 103-128. https://doi.org/10.1146/annurev-orgpsych-032117-104640

4. Kong, H., Yin, Z., Baruch, Y., & Yuan, Y. (2023). The impact of trust in AI on career sustainability: The role of employee-AI collaboration and protean career orientation. Journal of Vocational Behavior, 146, 103928. https://doi.org/10.1016/j.jvb.2023.103928

5. Liu, Y., Sheng, F., & Liu, R. (2025). Generative AI adoption and employee outcomes: A conservation of resources perspective on job crafting, career commitment, and the moderating role of liking of AI. Humanities and Social Sciences Communications, 12, 1376. https://doi.org/10.1057/s41599-025-05656-4

6. Perez, F., Conway, N., & Roques, O. (2022). The autonomy tussle: AI technology and employee job crafting responses. Relations industrielles / Industrial Relations, 77(3). https://doi.org/10.7202/1094209ar

7. Slemp, G. R., & Vella-Brodrick, D. A. (2013). The Job Crafting Questionnaire: A new scale to measure the extent to which employees engage in job crafting. International Journal of Wellbeing, 3(2), 126-146. https://doi.org/10.5502/ijw.v3i2.1

8. Tang, P. M., Koopman, J., Yam, K. C., De Cremer, D., Zhang, J. H., & Reynders, P. (2023). The self-regulatory consequences of dependence on intelligent machines at work: Evidence from field and experimental studies. Human Resource Management, 62(5), 721-744. https://doi.org/10.1002/hrm.22154

9. Wrzesniewski, A., & Dutton, J. E. (2001). Crafting a job: Revisioning employees as active crafters of their work. Academy of Management Review, 26(2), 179-201. https://doi.org/10.5465/amr.2001.4378011

Ngày nhận bài: 25/9/2026; Ngày hoàn thiện biên tập: 2/11/2026; Ngày duyệt đăng: 21/11/2026

Các tin khác

Mô hình nghiên cứu tác động của chất lượng dịch vụ ngân hàng số đến hành vi tài chính cá nhân

Mô hình nghiên cứu tác động của chất lượng dịch vụ ngân hàng số đến hành vi tài chính cá nhân

Chất lượng dịch vụ ngân hàng số và hành vi tài chính cá nhân là chủ đề thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước.
Nghiên cứu khung lý thuyết về tác động của chuyển đổi số đến hiệu quả quản lý nhà nước về kinh tế đối với vận tải hành khách công cộng bằng xe bus và metro

Nghiên cứu khung lý thuyết về tác động của chuyển đổi số đến hiệu quả quản lý nhà nước về kinh tế đối với vận tải hành khách công cộng bằng xe bus và metro

Chuyển đổi số trong khu vực công thường được xem là sự cải tổ toàn diện về quy trình, dịch vụ, trong đó có xem xét sự thay đổi về văn hóa, tổ chức
Đề xuất mô hình nghiên cứu tác động của chuyển đổi số đến động lực làm việc của cán bộ tín dụng tại Ngân hàng Chính sách xã hội Việt Nam

Đề xuất mô hình nghiên cứu tác động của chuyển đổi số đến động lực làm việc của cán bộ tín dụng tại Ngân hàng Chính sách xã hội Việt Nam

Chuyển đổi số trong ngành ngân hàng không chỉ thuần túy là bài toán đầu tư công nghệ hay tối ưu hóa quy trình, mà còn tạo ra những biến động mạnh mẽ đối với lực lượng lao động cốt lõi, đặc biệt là đội ngũ cán bộ tín dụng.
Hệ sinh thái khởi nghiệp đại học và khởi nghiệp sáng tạo của sinh viên: Nghiên cứu tại Đại học Quốc gia Hà Nội

Hệ sinh thái khởi nghiệp đại học và khởi nghiệp sáng tạo của sinh viên: Nghiên cứu tại Đại học Quốc gia Hà Nội

Tại Việt Nam, yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng, phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đặt ra yêu cầu đối với các cơ sở giáo dục đại học trong việc thúc đẩy khởi nghiệp sáng tạo.
Tác động của việc bãi bỏ thuế khoán đến mức độ tuân thủ thuế của hộ kinh doanh tại Việt Nam

Tác động của việc bãi bỏ thuế khoán đến mức độ tuân thủ thuế của hộ kinh doanh tại Việt Nam

Trong nhiều năm, phần lớn hộ kinh doanh nộp thuế theo phương pháp khoán. Phương pháp này đơn giản nhưng bộc lộ nhiều hạn chế như mức khoán chưa sát thực tế, thiếu công bằng giữa các hộ và giữa hộ kinh doanh với doanh nghiệp.
Tác động của mua trước trả sau đến hành vi mua sắm ngẫu hứng của Gen Z tại TP. Hồ Chí Minh: Vai trò điều tiết của hiểu biết tài chính

Tác động của mua trước trả sau đến hành vi mua sắm ngẫu hứng của Gen Z tại TP. Hồ Chí Minh: Vai trò điều tiết của hiểu biết tài chính

Mua trước trả sau làm mờ ranh giới giữa công cụ hỗ trợ tài chính và bẫy nợ tín dụng - nghịch lý Pay-Later khi người am hiểu công nghệ số vẫn gặp vấn đề nợ tín dụng. Vấn đề đặt ra rằng liệu năng lực hiểu biết có thực sự hiệu quả quả để bảo vệ sức khỏe tài chính của người tiêu dùng trẻ?
Tăng cường hoạt động tham gia nghiên cứu khoa học của sinh viên Trường Công nghệ, Đại học Kinh tế Quốc dân

Tăng cường hoạt động tham gia nghiên cứu khoa học của sinh viên Trường Công nghệ, Đại học Kinh tế Quốc dân

Với định hướng gắn kết công nghệ, dữ liệu và kinh tế số, hoạt động nghiên cứu khoa học của sinh viên Trường Công nghệ, Đại học Kinh tế Quốc dân (NEU) đã có sự tăng trưởng mạnh mẽ. Tuy nhiên, sự gia tăng này chưa phản ánh đầy đủ mức độ tham gia và các yếu tố quyết định động lực.
Ảnh hưởng của trải nghiệm du lịch tâm linh đến sự hài lòng và ý định quay lại của du khách tại Đồng bằng sông Cửu Long

Ảnh hưởng của trải nghiệm du lịch tâm linh đến sự hài lòng và ý định quay lại của du khách tại Đồng bằng sông Cửu Long

Du lịch tâm linh ở Đồng bằng sông Cửu Long diễn ra tại những nơi vừa đón khách vừa duy trì sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng. Chất lượng trải nghiệm phụ thuộc một phần vào việc khách có thể tiếp cận những giá trị mà họ tìm kiếm trong khi sinh hoạt tín ngưỡng vẫn diễn ra thuận lợi.
Đẩy mạnh phát triển kinh tế tư nhân tại TP. Đà Nẵng

Đẩy mạnh phát triển kinh tế tư nhân tại TP. Đà Nẵng

Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân xác định khu vực này là “một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia” Đối với TP. Đà Nẵng, cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết 68 có ý nghĩa thiết thực trong khai thác lợi thế địa phương, nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy phát triển bền vững.
Mô hình tích hợp phát triển du lịch và giáo dục cộng đồng gắn với bảo tồn và phát huy giá trị di sản Thành Hoàng Đế

Mô hình tích hợp phát triển du lịch và giáo dục cộng đồng gắn với bảo tồn và phát huy giá trị di sản Thành Hoàng Đế

Thành Hoàng Đế hình thành trên nền kinh đô Vijaya/Đồ Bàn của Champa cổ, được Nguyễn Nhạc chọn làm kinh đô Hoàng Đế của Tây Sơn và tiếp tục được triều Nguyễn sử dụng với tên thành Bình Định. Ba lớp lịch sử tạo giá trị nổi bật về khảo cổ, kiến trúc, nghệ thuật và ký ức cộng đồng, đồng thời cho phép kết nối với di tích Champa, Tây Sơn, võ cổ truyền, bài chòi, làng nghề và cảnh quan phụ cận.