Thiết kế prompt GenAI trong kế toán: Khung thực hành gắn với kiểm soát và trách nhiệm nghề nghiệp

Trần Khánh Lâm

Hội Kiểm toán viên hành nghề Việt Nam (VACPA)

Tóm tắt

Sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo tạo sinh (GenAI) đang mở rộng ứng dụng trong các hoạt động kế toán như tra cứu quy định, tóm tắt văn bản, soạn thảo báo cáo và chuẩn bị hồ sơ. Trong bối cảnh đó, viết prompt trở thành kỹ năng quan trọng, vì chất lượng đầu ra của trí tuệ nhân tạo (AI) phụ thuộc đáng kể vào cách đặt yêu cầu, cung cấp ngữ cảnh, ràng buộc và tiêu chí đầu ra. Bài viết tổng hợp các hướng dẫn thực hành giai đoạn 2024-2025 từ các tổ chức nghề nghiệp và nguồn chuyên ngành, từ đó đề xuất khung quy trình viết prompt dành cho kế toán viên gắn với cơ chế kiểm soát chất lượng và trách nhiệm nghề nghiệp, kèm các mẫu prompt cho một số nhóm nghiệp vụ kế toán.

Từ khóa: GenAI, prompt, kế toán, kiểm soát chất lượng, đạo đức nghề nghiệp

Summary

The rapid development of generative artificial intelligence (GenAI) is expanding its applications in accounting activities, including regulatory lookup, document summarization, report drafting, and documentation preparation. In this context, prompt writing has become a critical skill, as the quality of AI outputs depends significantly on how requests are structured, including the provision of context, constraints, and output criteria. This paper synthesizes practical guidelines from professional organizations and specialized sources during the 2024-2025 period, proposing a prompt-writing framework for accountants that integrates quality control mechanisms and professional responsibility, along with sample prompts for selected accounting tasks.

Keywords: GenAI, prompt, accounting, quality control, professional ethics

GIỚI THIỆU

Nghề kế toán gắn với chuẩn mực, quy định pháp lý, bằng chứng, kiểm soát nội bộ và trách nhiệm giải trình. Khi trí tuệ nhân tạo tạo sinh (GenAI) được ứng dụng trong lĩnh vực này, lợi ích về tốc độ và năng suất là rõ ràng, nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro như sai lệch thông tin, suy diễn ngoài dữ liệu hoặc lộ thông tin nhạy cảm. Vì vậy, trọng tâm không chỉ là sử dụng GenAI, mà là sử dụng đúng cách, thông qua việc thiết kế yêu cầu phù hợp và kiểm soát kết quả đầu ra.

Các nghiên cứu gần đây cho thấy viết prompt đang trở thành kỹ năng quan trọng đối với kế toán viên. Một số tổ chức nghề nghiệp quốc tế và quốc gia đã ban hành các hướng dẫn liên quan đến việc sử dụng GenAI trong kế toán. Trong đó, Liên đoàn Kế toán Quốc tế (IFAC) đề xuất phương pháp S.T.A.R nhằm hỗ trợ xây dựng prompt hiệu quả; Viện Kế toán công chứng Anh và xứ Wales (ICAEW) hệ thống hóa các thành phần cốt lõi của prompt; trong khi Viện Kế toán công chứng Nam Phi (SAICA) tập trung vào các nguyên tắc đạo đức và trách nhiệm nghề nghiệp khi sử dụng GenAI.

CÁCH TIẾP CẬN THỰC HÀNH VIẾT PROMPT GENAI TRONG KẾ TOÁN

GenAI trong kế toán

GenAI trong kế toán đang chuyển từ công cụ hỗ trợ đơn lẻ sang định hướng triển khai có tính hệ thống. Vấn đề đặt ra không còn là có sử dụng hay không mà là sử dụng ở mức độ nào và được quản trị ra sao. Khi AI tham gia vào các quy trình liên quan đến khách hàng, tuân thủ và báo cáo tài chính, cơ chế kiểm soát của con người vẫn phải được duy trì nhằm bảo đảm độ tin cậy của kết quả đầu ra.

Ở cấp tác vụ, GenAI có thể hỗ trợ soạn nháp email, tài liệu, xử lý bảng tính, tóm tắt văn bản chuyên môn và gợi ý cấu trúc phân tích qua đó góp phần nâng cao hiệu quả công việc. Tuy nhiên, chất lượng đầu ra phụ thuộc lớn vào mức độ rõ ràng của yêu cầu và chất lượng dữ liệu đầu vào (Kenney, 2024).

Tuy nhiên, GenAI không thay thế xét đoán chuyên môn, trách nhiệm nghề nghiệp, chuẩn mực đạo đức và nghĩa vụ bảo mật của kế toán viên. SAICA nhấn mạnh khi sử dụng GenAI, kế toán viên cần duy trì tư duy phản biện, hoài nghi nghề nghiệp và kiểm soát rủi ro đạo đức. Vì vậy, prompt hiệu quả không chỉ nhằm tạo ra câu trả lời tốt hơn mà còn giúp thiết kế cách làm việc với Gen AI theo hướng có kiểm soát.

Các khung hướng dẫn viết prompt

Khung S.T.A.R của IFAC

IFAC đề xuất khung S.T.A.R gồm 4 thành phần: Situation (tình huống), Task (nhiệm vụ), Appearance (hình thức đầu ra) và Refine (hiệu chỉnh). Khung này giúp chuyển một câu hỏi mơ hồ thành một giao việc có cấu trúc, trong đó người dùng xác định rõ bối cảnh, nhiệm vụ, hình thức trình bày và cơ chế điều chỉnh kết quả theo mục đích sử dụng (IFAC, 2025).

Trong kế toán, Situation dùng để mô tả nghiệp vụ và giới hạn liên quan; Task xác định nhiêm vụ có thể đo lường và kiểm tra; Appearance quy định định dạng đầu ra như bảng, memo, email hoặc checklist thuận tiện cho việc soát xét và lưu vết; Refine cho phép bổ sung giả định, làm rõ logic và xác định các nội dung cần kiểm chứng trước khi chấp nhận kết quả. Như vậy, Refine không chỉ nhằm cải thiện cách diễn đạt mà còn góp phần giảm rủi ro trong sử dụng GenAI.

Các thành phần cốt lõi của ICAEW

ICAEW hệ thống hóa 5 thành phần giúp cải thiện prompt gồm: Task, Persona, Context, Examples, Format, đồng thời khuyến nghị xây dựng thư viện prompt để chuẩn hóa và tái sử dụng (ICAEW, 2025).

Trong thực hành kế toán, Task cần mô tả đầu ra cụ thể, có tiêu chí chấp nhận; Persona định hướng cách lập luận theo vai trò chuyên môn như kế toán trưởng, kiểm toán nội bộ hay chuyên viên thuế; Context cung cấp bối cảnh như ngành nghề, kỳ báo cáo, chính sách kế toán và giới hạn dữ liệu; Examples giúp chuẩn hóa phong cách đầu ra nhưng cần được ẩn danh hóa; còn Format quy định cấu trúc trình bày để bảo đảm khả năng đọc, kiểm tra và truy vết.

Kết hợp 2 khung trong thực hành kế toán

Việc kết hợp S.T.A.R với 5 thành phần của ICAEW cho phép kế toán viên thiết kế prompt theo tư duy nghề nghiệp và kiểm soát nội bộ. Cụ thể, Situation/Context giúp xác định bối cảnh và chuẩn mức áp dụng; Task làm rõ nhiệm vụ cần thực hiện; Persona định hướng lập luận; Appearance/Format chuẩn hóa cấu trúc đầu ra; Examples và Refine hỗ trợ cải thiện chất lượng và tính nhất quán của kết quả. Cách tiếp cận này giúp chuyển việc đặt câu hỏi cho GenAI thành một quy trình giao việc có kiểm soát, phù hợp với đặc thù nghề kế toán (IFAC, 2025; ICAEW, 2025).

Quy trình viết prompt cho kế toán viên

Quy trình viết prompt cho kế toán viên có thể được thiết kế theo hướng ngắn gọn nhưng chặt chẽ.

Thứ nhất, xác định mục đích sử dụng và mức rủi ro đầu ra để quyết định phạm vi dữ liệu được cung cấp. Với dữ liệu nhạy cảm, nên ưu tiên môi trường GenAI nội bộ, đồng thời ẩn danh hóa thông tin và hạn chế sao chép nguyên bản dữ liệu khách hàng.

Thứ hai, xác lập vai trò của GenAI cùng các ràng buộc kiểm soát, như yêu cầu nêu giả định, không suy diễn khi thiếu thông tin và chỉ ra nội dung cần xác minh.

Thứ ba, cung cấp ngữ cảnh tối thiểu nhưng đủ dùng, gồm: kỳ báo cáo, phạm vi nghiệp vụ, chính sách kế toán, đặc thù ngành, giới hạn dữ liệu; vừa giúp giảm sai lệch nghiệp vụ, vừa kiểm soát bảo mật (không đưa thừa).

Thứ tư, diễn đạt nhiệm vụ theo tiêu chí kiểm tra, tiêu chí chấp nhận: chuyển phân tích giúp tôi thành thực hiện các kiểm tra/đối chiếu, đề xuất câu hỏi làm rõ, cảnh báo rủi ro theo ưu tiên để người dùng đối chiếu bằng chứng.

Thứ năm, khóa định dạng đầu ra rõ ràng như bảng, memo, checklist, email để thuận tiện cho việc soát xét và lưu hồ sơ.

Thứ sáu, yêu cầu GenAI giải thích và cung cấp điểm bám kiểm tra: nêu logic, giả định, phần dựa trên dữ liệu nào, phần nào cần xác minh, vì GenAI có thể nghe hợp lý nhưng không bảo đảm đúng nếu thiếu dữ liệu hoặc thiếu yêu cầu kiểm chứng (Kenney, 2024).

Thứ bảy, hiệu chỉnh có chủ đích và chuẩn hóa thành thư viện prompt: ghi lại prompt cho kết quả tốt, gắn nhãn tình huống, mức rủi ro, cơ chế phê duyệt, hình thành thư viện prompt phục vụ toàn nhóm; phù hợp khuyến nghị của ICAEW (ICAEW, 2025).

Mẫu prompt theo nhóm công việc kế toán

Nghiên cứu nội bộ

Prompt có thể được thiết kế để tóm tắt quy định, chuẩn mực hoặc chính sách thuế theo các nội dung chính, lưu ý khi áp dụng và những điểm còn chưa rõ. Cách đặt yêu cầu này giúp hạn chế tình trạng trả lời quá tự tin khi dữ liệu chưa đầy đủ, đồng thời chuyển đầu ra thành danh mục vấn đề cần tiếp tục xác minh (Kenney, 2024).

Prompt minh họa: Bạn là chuyên viên kế toán tài chính. Hãy tóm tắt nhanh nội dung chính và tác động thực tiễn của Thông tư [xxx] về [chủ đề] cho doanh nghiệp [ngành], theo 3 mục: (1) 8 ý chính, (2) 5 lưu ý khi áp dụng, (3) 5 câu hỏi cần làm rõ nếu có điểm chưa rõ. Nếu thiếu thông tin thì nói “chưa đủ dữ liệu” và nêu tôi cần bổ sung gì.

Phân tích phục vụ quản trị

Prompt nên yêu cầu phân tích biến động theo giá trị và tỷ lệ phần trăm, nêu giả thuyết nguyên nhân nhưng không khẳng định kết luận, đồng thời đề xuất thêm dữ liệu hoặc câu hỏi kiểm tra để xác minh. Cách tiếp cận này phù hợp với yêu cầu hỗ trợ ra quyết định nhưng vẫn bảo đảm tính thận trọng nghề nghiệp (Kenney, 2024).

Prompt minh họa: Bạn là chuyên viên phân tích tài chính. Dựa trên số liệu đã ẩn danh dưới đây, hãy phân tích biến động doanh thu, chi phí bán hàng, chi phí quản lý doanh nghiệp của Q2/2025 so với Q2/2024 theo giá trị và %. Nêu 3 giả thuyết nguyên nhân lớn nhất (không khẳng định) và đề xuất 6 dữ liệu/câu hỏi kiểm tra để xác minh. Đầu ra gồm 1 bảng tóm tắt + 1 đoạn nhận định 120-150 từ.

Kiểm soát hoặc kiểm toán nội bộ

Prompt thiết kế theo nguyên tắc: đối chiếu, không kết luận thay người dùng; gắn ràng buộc Không kết luận sai phạm để giảm rủi ro đạo đức/pháp lý và phù hợp hoài nghi nghề nghiệp (SAICA, 2025).

Prompt minh họa: Bạn là trợ lý kiểm toán nội bộ. Tôi có sổ cái kế toán đã ẩn danh. Hãy chỉ ra 10 dấu hiệu bất thường cần kiểm tra (ví dụ giao dịch tròn số, đảo bút toán, cuối kỳ…), xếp ưu tiên cao/vừa/thấp, tạo danh mục kiểm tra 8 bước kiểm tra tương ứng gồm: mục tiêu kiểm tra, dữ liệu cần lấy, bằng chứng kỳ vọng. Không kết luận sai phạm.

Lập hồ sơ nghiệp vụ

Prompt nên khóa cấu trúc 1 trang theo các mục bắt buộc; yêu cầu nêu giả định; nếu có nhiều phương án, so sánh ưu, nhược, rủi ro để hỗ trợ xét đoán (Kenney, 2024).

Prompt minh họa: Bạn là kế toán trưởng. Hãy viết memo 1 trang về xử lý kế toán cho [tình huống: chi phí đi vay/vốn hóa/ghi nhận doanh thu…] theo cấu trúc: vấn đề - căn cứ và giả định - phân tích - kết luận đề xuất - tài liệu cần lưu hồ sơ. Nếu có 2 phương án hợp lý, so sánh ưu, nhược và rủi ro.

Giao tiếp khách hàng

Prompt cần chuẩn hóa thông điệp và kiểm soát kỳ vọng; ràng buộc không khẳng định vượt quá thông tin hiện có; đề nghị cuộc gọi ngắn khi thiếu dữ liệu (SAICA, 2025).

Prompt minh họa: Bạn là trưởng phòng dịch vụ kế toán. Soạn email trả lời khách hàng hỏi về [chủ đề], gồm 1 đoạn mở đầu lịch sự, 4 ý chính, danh sách tài liệu khách hàng cần cung cấp, và thời hạn hoàn thành đề xuất. Không khẳng định vượt quá thông tin hiện có; nếu còn thiếu dữ liệu, hãy đề nghị cuộc gọi 15 phút để làm rõ.

Kiểm soát chất lượng đầu ra GenAI

Để GenAI tích hợp vào quy trình kế toán - kiểm toán, đầu ra cần được kiểm tra trước khi đưa vào hồ sơ hoặc gửi khách hàng.

Trước hết, cần đảm bảo tính chính xác và nhất quán nội dung, bao gồm số liệu, thuật ngữ, khái niệm; tránh lỗi lô-gíc (mâu thuẫn giữa đoạn; kết luận không theo lập luận). Tiếp theo, nội dung phải đối chiếu với chuẩn mực và chính sách áp dụng: đúng không chỉ về ngôn ngữ mà phải phù hợp chuẩn mực kế toán và chính sách kế toán áp dụng, quy chế nội bộ và các yêu cầu tuân thủ hiện hành.

Bên cạnh đó, đầu ra cần có khả năng truy vết và giải trình, thể hiện rõ giả định, dữ liệu nguồn/điểm bám đối chiếu và các điểm cần xác minh thêm. Sự phù hợp với bối cảnh kinh doanh, đặc thù ngành, điều khoản hợp đồng và kỳ báo cáo cũng cần được xem xét. Đồng thời, yêu cầu bảo mật phải được tuân thủ nghiêm ngặt thông qua việc ẩn danh hóa dữ liệu và kiểm soát phạm vi chia sẻ. Cuối cùng, cơ chế phê duyệt của con người là điều kiện bắt buộc, bởi trách nhiệm nghề nghiệp đối với nội dung sử dụng vẫn thuộc về kế toán viên.

Tổ chức triển khai trong doanh nghiệp

Trong doanh nghiệp, prompt nên được xem là một dạng tài sản tri thức. Việc triển khai GenAI không nên dừng ở mức cá nhân tự sử dụng, mà cần lộ trình chuyển từ kỹ năng cá nhân sang năng lực tổ chức.

Về ngắn hạn, cần đào tạo kỹ năng nền tảng theo S.T.A.R và các yếu tố cốt lõi (vai trò, ngữ cảnh, định dạng) để giao việc nhất quán và có kiểm soát; phù hợp định hướng IFAC (IFAC, 2025).

Về trung hạn, doanh nghiệp nên xây dựng thư viện prompt gắn với quy trình nghiệp vụ, đồng thời, có người chịu trách nhiệm cập nhật, kiểm thử, phê duyệt phiên bản; phù hợp khuyến nghị ICAEW (ICAEW, 2025).

Về dài hạn cần xây dựng hệ thống quản trị việc sử dụng GenAI, bao gồm phân loại dữ liệu được phép nhập, quy tắc lưu vết prompt và đầu ra, cơ chế soát xét theo cấp bậc và nguyên tắc trách nhiệm đạo đức. Khi được đặt trong khuôn khổ kiểm soát phù hợp, GenAI có thể trở thành công cụ hỗ trợ nâng cao hiệu quả và độ tin cậy của hoạt động kế toán.

KẾT LUẬN

Viết prompt GenAI trong kế toán không chỉ là kỹ thuật đặt câu hỏi mà là cách thiết kế giao việc có cấu trúc gắn với cơ chế kiểm soát, phù hợp đặc thù nghề nghiệp dựa trên chuẩn mực, bằng chứng, hoài nghi nghề nghiệp và trách nhiệm đạo đức. GenAI có thể hỗ trợ hiệu quả cho các tác vụ tri thức (soạn thảo, tóm tắt, phân tích, chuẩn bị hồ sơ), nhưng chỉ phát huy giá trị khi được đặt trong quy trình có giám sát của con người và kiểm soát chất lượng đầu ra.

Tổng hợp các hướng dẫn giai đoạn 2024-2025 cho thấy prompt hiệu quả cần được cấu trúc rõ ràng để tạo ra đầu ra có thể kiểm tra và tái sử dụng. Phương pháp S.T.A.R của IFAC giúp chuyển yêu cầu thành giao việc có bối cảnh, nhiệm vụ, định dạng, và cơ chế hiệu chỉnh (IFAC, 2025). Trong khi khung 5 thành phần của ICAEW giúp xác định vai trò, ngữ cảnh và định dạng đầu ra, đồng thời tạo nền tảng xây dựng thư viện prompt trong tổ chức.

Tuy nhiên, trách nhiệm nghề nghiệp vẫn thuộc về kế toán viên. Vì vậy, doanh nghiệp cần chuyển từ việc khuyến khích cá nhân sử dụng AI sang xây dựng năng lực ở cấp độ hệ thống, bao gồm thư viện prompt, tiêu chuẩn đầu ra và quy trình soát xét, phê duyệt. Khi được quản trị phù hợp, GenAI có thể trở thành công cụ hỗ trợ nâng cao chất lượng phân tích và hiệu quả hoạt động kế toán.

Tài liệu tham khảo:

1. ICAEW (2025). The five essential elements of a GenAI prompt. ICAEW Insights.

2. IFAC (2025). Generative AI and the accountancy profession: Practical guidance on prompt engineering. International Federation of Accountants.

3. Kenney, A. (2024). GenAI for accountants: 10 prompt-writing tips. Journal of Accountancy.

4. SAICA (2025). Professional ethical responsibilities in the use and adoption of generative artificial intelligence (GenAI): Guidance document.