Vai trò trung gian của phúc lợi nhân viên trong mối quan hệ giữa lãnh đạo chánh niệm và cam kết tổ chức trong bối cảnh giáo dục tư thục
Bùi Quang Hùng
FPT PolySchool, Trường Đại học FPT
Email: [email protected]
Tóm tắt
Nghiên cứu phát triển mô hình lý thuyết về mối quan hệ giữa lãnh đạo chánh niệm và cam kết tổ chức (gồm cam kết tình cảm, cam kết chuẩn mực và cam kết duy trì) thông qua vai trò trung gian của phúc lợi nhân viên trong bối cảnh giáo dục tư thục tại Việt Nam. Trên cơ sở Lý thuyết yêu cầu - nguồn lực công việc, Lý thuyết bảo tồn nguồn lực và Lý thuyết trao đổi xã hội, nghiên cứu lập luận rằng, Lãnh đạo chánh niệm có thể cải thiện Phúc lợi nhân viên thông qua việc hạn chế các tương tác gây cản trở và tổn hao nguồn lực tâm lý. Phúc lợi nhân viên được kỳ vọng đóng vai trò trung gian trong mối quan hệ giữa Lãnh đạo chánh niệm với Cam kết tình cảm và Cam kết chuẩn mực. Đối với Cam kết duy trì, nghiên cứu đặt ra các câu hỏi mở do khả năng tồn tại những cơ chế tác động trái chiều. Từ đó, nghiên cứu đề xuất mo hình, các giả thuyết và câu hỏi nghiên cứu góp phần làm rõ cơ chế hình thành các thành phần cam kết tổ chức và định hướng kiểm định thực nghiệm trong lĩnh vực giáo dục tư thục.
Từ khóa: Lãnh đạo chánh niệm, phúc lợi nhân viên, cam kết tổ chức, giáo dục tư thục
Abstract
This study develops a theoretical model of the relationship between mindful leadership and organizational commitment, comprising affective, normative, and continuance commitment, through the mediating role of employee well-being in the context of private education in Viet Nam. Drawing on Job Demands-Resources Theory, Conservation of Resources Theory, and Social Exchange Theory, the study argues that mindful leadership can enhance employee well-being by reducing hindering interactions and the depletion of psychological resources. Employee well-being is expected to mediate the relationships between mindful leadership and affective and normative commitment. Regarding continuance commitment, the study raises open research questions given the potential existence of opposing underlying mechanisms. From those findings, the study proposes a theoretical model, hypotheses, and research questions to clarify the mechanisms underlying the formation of different dimensions of organizational commitment and provide directions for empirical testing in the private education sector.
Keywords: Mindful leadership, employee well-being, organizational commitment, private education
ĐẶT VẤN ĐỀ
Duy trì đội ngũ trong các cơ sở giáo dục đòi hỏi phải phân biệt sự gắn bó tự nguyện với việc tiếp tục làm việc do nghĩa vụ hoặc chi phí rời bỏ tổ chức. Ba cơ sở tâm lý này tương ứng với cam kết tình cảm, cam kết chuẩn mực và cam kết duy trì, vốn có mối quan hệ khác nhau với thái độ và hành vi của người lao động (Allen và Meyer, 1990; Meyer và cộng sự, 2002). Vì vậy, một thực hành lãnh đạo có thể củng cố mong muốn gắn bó mà không nhất thiết làm gia tăng sự phụ thuộc vào tổ chức. Sự phân biệt này có ý nghĩa đối với quản trị nhân lực trong giáo dục tư thục, nơi việc giữ chân nhân viên cần được xem xét đồng thời với chất lượng trải nghiệm làm việc.
Nghiên cứu về chánh niệm trong tổ chức cho thấy khả năng duy trì sự chú ý và hạn chế phản ứng tự động của nhà lãnh đạo có mối liên hệ với phúc lợi nhân viên (Good và cộng sự, 2016; Reb và cộng sự, 2014). Tuy nhiên, chánh niệm tự báo cáo của nhà lãnh đạo và hành vi lãnh đạo được nhân viên trực tiếp trải nghiệm là 2 cấp độ khái niệm khác nhau. Các thang đo MAAS và FFMQ chủ yếu được phát triển để đánh giá chánh niệm cá nhân, nên chưa phản ánh trực tiếp việc nhân viên có được lắng nghe và hỗ trợ trong công việc hay không (Brown và Ryan, 2003; Baer và cộng sự, 2006). Do đó, việc giải thích cam kết tổ chức cần làm rõ quá trình chuyển hóa từ đặc điểm của nhà lãnh đạo thành trải nghiệm của nhân viên và sự đánh giá của họ đối với tổ chức.
Bằng chứng về vai trò trung gian của phúc lợi nhân viên đã được ghi nhận trong các nghiên cứu về lãnh đạo chuyển đổi và lãnh đạo đích thực (Jain và cộng sự, 2019; Xu và Pang, 2024). Tuy nhiên, cơ chế này vẫn cần được làm rõ trong mối quan hệ với lãnh đạo chánh niệm, đặc biệt khi lãnh đạo được tiếp cận thông qua hành vi tương tác và các thành phần cam kết tổ chức được xem xét riêng biệt. Trong giáo dục tư thục, sự khác biệt giữa công việc giảng dạy, hỗ trợ học tập và vận hành cũng đặt ra vấn đề về khả năng khái quát cơ chế này giữa các nhóm nghề. Đây là bối cảnh cần được kiểm định, chứ chưa phải bằng chứng khẳng định các mối quan hệ nghiên cứu có sự khác biệt tại Việt Nam.
Trên cơ sở đó, nghiên cứu tổng hợp bằng chứng về lãnh đạo chánh niệm, phúc lợi nhân viên và cam kết tổ chức nhằm phát triển mô hình lý thuyết phù hợp với bối cảnh giáo dục tư thục tại Việt Nam. Nghiên cứu tập trung làm rõ vai trò của trải nghiệm phúc lợi trong quá trình hình thành cam kết, điều kiện quy kết lợi ích cho tổ chức và sự khác biệt trong mối quan hệ với 3 thành phần cam kết tổ chức. Cách tiếp cận này góp phần xem xét chất lượng của sự gắn bó, thay vì mặc định mọi hình thức tiếp tục làm việc đều phản ánh cùng một kết quả quản trị.
PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Nghiên cứu sử dụng phương pháp tổng quan tích hợp tài liệu nhằm tổng hợp cơ sở lý thuyết, đối chiếu bằng chứng thực nghiệm và phát triển mô hình nghiên cứu đề xuất. Tài liệu được tìm kiếm trên Scopus và Google Scholar bằng các từ khóa tiếng Anh và tiếng Việt liên quan đến lãnh đạo chánh niệm, phúc lợi nhân viên và cam kết tổ chức, kết hợp truy vết tài liệu tham khảo. Nghiên cứu ưu tiên các công trình thực nghiệm giai đoạn 2014-2026, đồng thời kế thừa các tài liệu lý thuyết và thang đo nền tảng. Trong số 61 công trình được tổng hợp, 9 nghiên cứu cốt lõi được lựa chọn để đối chiếu chuyên sâu về khái niệm, đo lường, cơ chế tác động và kết quả nghiên cứu. Trên cơ sở phân tích định tính, nghiên cứu xác định khoảng trống lý thuyết, xây dựng các giả thuyết và đề xuất mô hình về vai trò trung gian của phúc lợi nhân viên trong mối quan hệ giữa lãnh đạo chánh niệm và ba thành phần cam kết tổ chức tại các cơ sở giáo dục tư thục ở Việt Nam.
CƠ SỞ LÝ THUYẾT
Lãnh đạo chánh niệm
Chánh niệm được tiếp cận theo 2 hướng: nhận thức - xã hội, nhấn mạnh sự cởi mở với thông tin mới và khả năng nhận diện bối cảnh (Langer, 1989); và thiền định, tập trung vào sự chú ý có chủ đích đến hiện tại với thái độ không phán xét (Kabat-Zinn, 2003). Shapiro và cộng sự (2006) khái quát chánh niệm qua 3 yếu tố: chủ đích, chú ý và thái độ. Trong lĩnh vực lãnh đạo, Goleman (2013) nhấn mạnh phạm vi chú ý đến bản thân, người khác và hệ thống. Cụ thể hóa cách tiếp cận này, Baek (2024) xác định ba thành phần của lãnh đạo chánh niệm gồm chú tâm và nhận biết công việc, thái độ làm việc linh hoạt và thúc đẩy nhận biết trong tổ chức. Theo đó, lãnh đạo chánh niệm được đánh giá thông qua hành vi mà nhân viên trực tiếp trải nghiệm, thay vì chỉ dựa trên tự nhận thức của nhà lãnh đạo (King và Badham, 2020; Plohr, 2025).
Phúc lợi nhân viên
Phúc lợi nhân viên (employee well-being) phản ánh chất lượng trải nghiệm và trạng thái tâm lý của người lao động, khác với chế độ đãi ngộ (employee benefits) vốn đề cập đến các chính sách và nguồn lực do tổ chức cung cấp. Grant và cộng sự (2007) nhấn mạnh tính đa chiều của phúc lợi, trong khi Zheng và cộng sự (2015) phát triển thang đo gồm 3 thành phần: phúc lợi cuộc sống, phúc lợi công việc và phúc lợi tâm lý. Cách tiếp cận này cho phép đánh giá toàn diện trải nghiệm của nhân viên, đồng thời phân biệt những yếu tố xuất phát từ môi trường làm việc với các yếu tố ngoài tổ chức. Dưới góc độ trao đổi xã hội, mối quan hệ giữa phúc lợi và cam kết tổ chức còn phụ thuộc vào việc nhân viên có quy những trải nghiệm tích cực cho tổ chức hay không.
Cam kết tổ chức
Cam kết tổ chức phản ánh mối liên hệ tâm lý giữa cá nhân và tổ chức, gồm 3 thành phần: cam kết tình cảm (mong muốn gắn bó), cam kết chuẩn mực (ý thức nghĩa vụ) và cam kết duy trì (nhận thức về chi phí rời bỏ) (Allen và Meyer, 1990; Meyer và cộng sự, 1993). Các thành phần này có những tiền đề và hệ quả khác nhau (Meyer và cộng sự, 2002), đồng thời thể hiện mối quan hệ không đồng nhất với phúc lợi nhân viên (Meyer và Maltin, 2010). Vì vậy, nghiên cứu xem xét riêng 3 thành phần như các biến kết quả có tương quan, nhằm phân biệt sự gắn bó xuất phát từ mong muốn với sự gắn bó do nghĩa vụ hoặc chi phí rời bỏ.
Các lý thuyết nền tảng
Nghiên cứu vận dụng 4 lý thuyết nền tảng. Trong đó, Lý thuyết yêu cầu - nguồn lực công việc cho rằng, phúc lợi chịu ảnh hưởng từ quá trình suy giảm sức khỏe và tạo động lực (Bakker và Demerouti, 2017). Theo đó, lãnh đạo chánh niệm có thể hạn chế các yêu cầu cản trở và hỗ trợ nguồn lực cho nhân viên. Bổ sung cho lập luận này, Lý thuyết bảo tồn nguồn lực nhấn mạnh vai trò của việc bảo vệ nguồn lực tâm lý trước nguy cơ tổn thất (Hobfoll và cộng sự, 2018). Sự lắng nghe và linh hoạt trong tương tác quản lý được kỳ vọng giúp giảm áp lực tâm lý và duy trì phúc lợi nhân viên.
Bên cạnh đó, Lý thuyết tự quyết giải thích vai trò của việc thỏa mãn các nhu cầu tự chủ, năng lực và gắn kết trong công việc (Deci và cộng sự, 2017; Reb và cộng sự, 2014). Lý thuyết trao đổi xã hội lý giải quá trình hình thành cam kết khi nhân viên cảm nhận được lợi ích và sự quan tâm từ tổ chức (Blau, 1964; Cropanzano và Mitchell, 2005). Tuy nhiên, tác động này phụ thuộc vào việc nhân viên quy những trải nghiệm tích cực cho tổ chức thay vì chỉ cho người quản lý trực tiếp (Rhoades và Eisenberger, 2002).
Tổng quan nghiên cứu
Các nghiên cứu về lãnh đạo chánh niệm tập trung vào 4 hướng chính: đặc điểm cá nhân, can thiệp, hành vi quan hệ và đo lường. Ở hướng đặc điểm cá nhân, Reb và cộng sự (2014) chỉ ra mối liên hệ giữa chánh niệm của người giám sát với phúc lợi và kết quả làm việc của nhân viên, trong khi Roche và cộng sự (2014) tập trung vào phúc lợi của chính người lãnh đạo. Pinck và Sonnentag (2018), với mẫu gồm 65 lãnh đạo và 153 nhân viên, ghi nhận vai trò trung gian của lãnh đạo chuyển đổi trong mối quan hệ giữa chánh niệm của lãnh đạo và phúc lợi nhân viên.
Ở hướng can thiệp, Shonin và cộng sự (2014) đánh giá tác động của đào tạo chánh niệm đến phúc lợi và hiệu suất công việc; Reitz và cộng sự (2020) xem xét việc phát triển năng lực lãnh đạo thông qua thực hành chánh niệm. Tuy nhiên, kết quả ở cấp người lãnh đạo chưa đủ để xác định ảnh hưởng đến nhân viên nếu chưa xem xét sự thay đổi trong hành vi quản lý và trải nghiệm của cấp dưới.
Ở hướng quan hệ, Verdorfer (2016) liên hệ chánh niệm với sự khiêm tốn và lãnh đạo phụng sự, trong khi Du và Xie (2025) tập trung vào chánh niệm trong giao tiếp, niềm tin liên cá nhân và an toàn tâm lý. Các nghiên cứu này góp phần làm rõ biểu hiện của chánh niệm trong tương tác quản lý, nhưng chưa trực tiếp xác lập mối quan hệ với cam kết tổ chức. Badham và King (2021) cũng nhấn mạnh sự cần thiết phải xem xét chánh niệm trong mối quan hệ với bối cảnh tổ chức.
GIẢ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH ĐỀ XUẤT
Giả thuyết nghiên cứu
Lãnh đạo chánh niệm thông qua sự chú tâm và linh hoạt trong tương tác có thể giúp nhận diện nhu cầu, phản hồi phù hợp và hạn chế các yêu cầu gây tổn hao nguồn lực tâm lý của nhân viên. Nhờ đó, nhân viên có điều kiện duy trì trải nghiệm làm việc tích cực. Lập luận này phù hợp với Lý thuyết bảo tồn nguồn lực và được hỗ trợ bởi các nghiên cứu của Reb và cộng sự (2014), Pinck và Sonnentag (2018). Vì vậy, nghiên cứu đề xuất:
H1: Lãnh đạo chánh niệm có quan hệ cùng chiều với Phúc lợi nhân viên.
Phúc lợi tích cực có thể củng cố mong muốn gắn bó với tổ chức, qua đó thúc đẩy cam kết tình cảm. Đồng thời, khi nhân viên xem những lợi ích nhận được là kết quả của sự quan tâm từ tổ chức, họ có thể hình thành nghĩa vụ đáp đền, làm gia tăng cam kết chuẩn mực. Lập luận này dựa trên Lý thuyết trao đổi xã hội (Cropanzano và Mitchell, 2005; Rhoades và Eisenberger, 2002). Do đó, nghiên cứu đề xuất:
H2a: Phúc lợi nhân viên có quan hệ cùng chiều với Cam kết tình cảm.
H2b: Phúc lợi nhân viên có quan hệ cùng chiều với Cam kết chuẩn mực.
Bên cạnh tác động thông qua phúc lợi, lãnh đạo chánh niệm còn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến cam kết tổ chức thông qua sự lắng nghe, tôn trọng và hỗ trợ nhân viên. Những hành vi này có thể củng cố sự đồng nhất với tổ chức và nghĩa vụ đáp đền. Baek (2024) cũng ghi nhận mối liên hệ giữa lãnh đạo chánh niệm và cam kết tổ chức. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề xuất:
H3a: Lãnh đạo chánh niệm có quan hệ trực tiếp cùng chiều với Cam kết tình cảm sau khi tính đến Phúc lợi nhân viên.
H3b: Lãnh đạo chánh niệm có quan hệ trực tiếp cùng chiều với Cam kết chuẩn mực sau khi tính đến Phúc lợi nhân viên.
Phúc lợi nhân viên được xem là cơ chế trung gian kết nối hành vi lãnh đạo với cam kết tổ chức. Cụ thể, lãnh đạo chánh niệm có thể giúp duy trì nguồn lực tâm lý, từ đó cải thiện phúc lợi và củng cố mong muốn gắn bó cũng như nghĩa vụ đáp đền của nhân viên. Các nghiên cứu của Jain và cộng sự (2019), Xu và Pang (2024) cung cấp bằng chứng tương tự đối với các phong cách lãnh đạo khác. Tuy nhiên, cơ chế này chưa được kiểm định trong mối quan hệ với lãnh đạo chánh niệm. Vì vậy, nghiên cứu đề xuất:
H4a: Lãnh đạo chánh niệm có quan hệ gián tiếp cùng chiều với Cam kết tình cảm thông qua Phúc lợi nhân viên.
H4b: Lãnh đạo chánh niệm có quan hệ gián tiếp cùng chiều với Cam kết chuẩn mực thông qua Phúc lợi nhân viên.
Câu hỏi nghiên cứu
Cam kết duy trì gắn với nhận thức về chi phí rời bỏ và cơ hội việc làm thay thế. Do phúc lợi nhân viên có thể tác động đến cả 2 yếu tố này, mối quan hệ giữa phúc lợi và cam kết duy trì có thể theo những chiều hướng khác nhau. Theo cơ chế chi phí rời bỏ, trải nghiệm làm việc tích cực có thể làm gia tăng giá trị của những lợi ích khó thay thế khi chuyển việc, chẳng hạn quan hệ với quản lý, quyền tự chủ và mạng lưới đồng nghiệp. Khi những lợi ích này được xem là đặc thù của tổ chức, phúc lợi có thể làm tăng cam kết duy trì. Ngược lại, theo cơ chế cơ hội thay thế, phúc lợi tích cực có thể giúp nhân viên tự tin hơn về năng lực thích ứng và khả năng tìm kiếm công việc mới, từ đó giảm sự phụ thuộc vào tổ chức hiện tại.
Như vậy, 2 cơ chế có thể tạo ra những tác động trái chiều đến cam kết duy trì (Meyer và cộng sự, 2002; Meyer và Maltin, 2010). Do chưa đủ cơ sở xác định chiều tác động, nghiên cứu đặt ra 3 câu hỏi:
CH1: Phúc lợi nhân viên có quan hệ như thế nào với Cam kết duy trì?
CH2: Lãnh đạo chánh niệm có quan hệ trực tiếp như thế nào với Cam kết duy trì sau khi tính đến Phúc lợi nhân viên?
CH3: Lãnh đạo chánh niệm có quan hệ gián tiếp với Cam kết duy trì thông qua Phúc lợi nhân viên như thế nào?
Mô hình cơ sở cho phép kiểm định 3 mối quan hệ trên nhưng chưa phân biệt được 2 cơ chế cạnh tranh. Việc kiểm định sâu hơn cần đo lường riêng chi phí rời bỏ, lợi ích đặc thù của tổ chức và cơ hội việc làm thay thế.
Mô hình nghiên cứu
Hình dưới thể hiện mô hình nghiên cứu với Lãnh đạo chánh niệm và Phúc lợi nhân viên là các cấu trúc tổng thể, trong khi 3 thành phần cam kết tổ chức được xem xét như các biến kết quả riêng biệt. Các giả thuyết H1-H4 xác định chiều quan hệ kỳ vọng, còn CH1-CH3 để ngỏ chiều tác động.
Hình: Mô hình nghiên cứu
![]() |
Nguồn: Tác giả đề xuất
KẾT LUẬN
Nghiên cứu phát triển mô hình lý thuyết giải thích mối quan hệ giữa Lãnh đạo chánh niệm, Phúc lợi nhân viên và cam kết tổ chức trong bối cảnh giáo dục tư thục. Trên cơ sở tổng quan và đối chiếu các nghiên cứu liên quan, nghiên cứu làm rõ vai trò của hành vi lãnh đạo trong việc duy trì nguồn lực tâm lý, cải thiện phúc lợi và thúc đẩy sự gắn bó của nhân viên. Trong đó, phúc lợi được xác định là cơ chế trung gian kết nối trải nghiệm tương tác với các hình thức cam kết tổ chức. Cách tiếp cận này không chỉ xem xét mức độ cam kết tổng thể mà còn phân biệt ba cơ sở tâm lý của sự gắn bó, gồm mong muốn tiếp tục làm việc, ý thức nghĩa vụ và nhận thức về chi phí rời bỏ tổ chức.
Đóng góp lý thuyết của nghiên cứu thể hiện ở 3 khía cạnh. Thứ nhất, làm rõ sự khác biệt giữa chánh niệm cá nhân của nhà lãnh đạo và những hành vi lãnh đạo được nhân viên trực tiếp trải nghiệm, qua đó nhấn mạnh vai trò của tương tác quản lý trong việc hình thành phúc lợi. Thứ hai, phát triển lập luận về vai trò trung gian của phúc lợi trên cơ sở kết hợp Lý thuyết yêu cầu - nguồn lực công việc, Lý thuyết bảo tồn nguồn lực và Lý thuyết trao đổi xã hội. Theo đó, lãnh đạo chánh niệm có thể hạn chế những tương tác gây tổn hao nguồn lực tâm lý, trong khi trải nghiệm phúc lợi tích cực góp phần hình thành cam kết khi nhân viên quy những lợi ích nhận được cho tổ chức. Thứ ba, nghiên cứu phân biệt các cơ chế hình thành 3 thành phần cam kết, đặc biệt lưu ý khả năng tồn tại những tác động trái chiều đối với cam kết duy trì thông qua chi phí rời bỏ và cơ hội việc làm thay thế. Qua đó, mô hình cung cấp cách tiếp cận toàn diện hơn khi giải thích chất lượng gắn bó của nhân viên với tổ chức.
Tuy nhiên, nghiên cứu còn một số hạn chế. Phạm vi tổng quan chưa bao quát toàn bộ bằng chứng hiện có. Phương pháp tổng hợp định tính cũng chưa cho phép ước lượng mức độ ảnh hưởng chung. Đặc biệt, mô hình mới dừng ở đề xuất lý thuyết, chưa được kiểm định trong bối cảnh giáo dục tư thục tại Việt Nam; một số cơ chế như yêu cầu cản trở, quy kết lợi ích cho tổ chức và cơ hội việc làm thay thế chưa được đưa vào mô hình. Do đó, cần kiểm định thực nghiệm để xác định chiều hướng và mức độ của các mối quan hệ đề xuất.
Các nghiên cứu tiếp theo trước hết cần kiểm định tính phù hợp của các thang đo Lãnh đạo chánh niệm, Phúc lợi nhân viên và Cam kết tổ chức trong bối cảnh Việt Nam. Quá trình này cần kết hợp dịch ngược, đánh giá chuyên gia, phỏng vấn nhận thức và khảo sát thử nhằm bảo đảm tính tương đương về nội dung và ngữ nghĩa. Sau đó, cần đánh giá độ tin cậy, giá trị hội tụ, giá trị phân biệt và cấu trúc bậc cao của các thang đo trước khi kiểm định mô hình cấu trúc. Đặc biệt, cần xác định rõ cấp độ phân tích và đối tượng đánh giá lãnh đạo trực tiếp để bảo đảm sự tương thích giữa cấu trúc lý thuyết và dữ liệu khảo sát.
Về thiết kế nghiên cứu, nên ưu tiên dữ liệu dọc với tối thiểu 3 thời điểm đo, lần lượt xem xét hành vi lãnh đạo, phúc lợi và cam kết tổ chức, đồng thời kiểm soát mức ban đầu của các biến khi có thể. Việc kết hợp đánh giá từ nhân viên, lãnh đạo và thông tin ở cấp cơ sở giáo dục sẽ giúp hạn chế sự phụ thuộc vào một nguồn tự báo cáo. Trường hợp nhân viên cùng chịu sự quản lý của một lãnh đạo hoặc thuộc cùng một cơ sở, cần xem xét cấu trúc dữ liệu phân cấp và lựa chọn phương pháp ước lượng phù hợp. Bên cạnh đó, nghiên cứu cần kiểm định riêng các quan hệ trực tiếp và gián tiếp, sử dụng khoảng tin cậy phù hợp để đánh giá vai trò trung gian của phúc lợi, đồng thời kiểm tra sự khác biệt thực sự giữa ba thành phần cam kết.
Cuối cùng, các nghiên cứu mở rộng cần đo lường trực tiếp yêu cầu cản trở, lợi ích đặc thù của tổ chức, chi phí rời bỏ và cơ hội việc làm thay thế nhằm làm rõ các cơ chế giải thích những quan hệ cạnh tranh, đặc biệt đối với cam kết duy trì. Việc so sánh lãnh đạo chánh niệm với lãnh đạo chuyển đổi và lãnh đạo đích thực trong cùng một mô hình cũng cần được chú trọng để xác định giá trị giải thích bổ sung của lãnh đạo chánh niệm. Ngoài ra, có thể mở rộng khảo sát theo nhóm nghề nghiệp, bao gồm giảng dạy, hỗ trợ học tập và vận hành, cũng như theo cấp học và quy mô cơ sở giáo dục. Những hướng tiếp cận này sẽ góp phần đánh giá tính khái quát của mô hình, đồng thời cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc hơn cho việc phát triển quản trị nhân sự bền vững trong lĩnh vực giáo dục tư thục tại Việt Nam.
Tài liệu tham khảo:
1. Allen, N. J., & Meyer, J. P. (1990). The measurement and antecedents of affective, continuance and normative commitment to the organization. Journal of Occupational Psychology, 63(1), 1-18. https://doi.org/10.1111/j.2044-8325.1990.tb00506.x
2. Badham, R., & King, E. (2021). Mindfulness at work: A critical re-view. Organization, 28(4), 531-554. https://doi.org/10.1177/1350508419888897
3. Baek, Y. (2024). Mindful leadership: Conceptualization and scale development. International Journal of Coaching Science, 18(2), 45-79.
4. Baer, R. A., Smith, G. T., Hopkins, J., Krietemeyer, J., & Toney, L. (2006). Using self-report assessment methods to explore facets of mindfulness. Assessment, 13(1), 27-45. https://doi.org/10.1177/1073191105283504
5. Bakker, A. B., & Demerouti, E. (2017). Job demands-resources theory: Taking stock and looking forward. Journal of Occupational Health Psychology, 22(3), 273-285. https://doi.org/10.1037/ocp0000056
6. Blau, P. M. (1964). Exchange and power in social life. John Wiley & Sons.
7. Brown, K. W., & Ryan, R. M. (2003). The benefits of being present: Mindfulness and its role in psychological well-being. Journal of Personality and Social Psychology, 84(4), 822-848. https://doi.org/10.1037/0022-3514.84.4.822
8. Cropanzano, R., & Mitchell, M. S. (2005). Social exchange theory: An interdisciplinary review. Journal of Management, 31(6), 874-900. https://doi.org/10.1177/0149206305279602
9. Deci, E. L., Olafsen, A. H., & Ryan, R. M. (2017). Self-determination theory in work organizations: The state of a science. Annual Review of Organizational Psychology and Organizational Behavior, 4, 19-43. https://doi.org/10.1146/annurev-orgpsych-032516-113108
10. Du, S., & Xie, W. (2025). The impact of leader mindfulness in communication on employees’ psychological safety. Frontiers in Psychology, 16, 1540820. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2025.1540820
11. Goleman, D. (2013). Focus: The hidden driver of excellence. A&C Black.
12. Good, D. J., Lyddy, C. J., Glomb, T. M., Bono, J. E., Brown, K. W., Duffy, M. K., Baer, R. A., Brewer, J. A., & Lazar, S. W. (2016). Contemplating mindfulness at work: An integrative review. Journal of Management, 42(1), 114-142. https://doi.org/10.1177/0149206315617003
13. Grant, A. M., Christianson, M. K., & Price, R. H. (2007). Happiness, health, or relationships? Managerial practices and employee well-being tradeoffs. Academy of Management Perspectives, 21(3), 51-63. https://doi.org/10.5465/amp.2007.26421238
14. Hobfoll, S. E., Halbesleben, J., Neveu, J.-P., & Westman, M. (2018). Conservation of resources in the organizational context: The reality of resources and their consequences. Annual Review of Organizational Psychology and Organizational Behavior, 5, 103-128. https://doi.org/10.1146/annurev-orgpsych-032117-104640
15. Jain, P., Duggal, T., & Ansari, A. H. (2019). Examining the mediating effect of trust and psychological well-being on transformational leadership and organizational commitment. Benchmarking: An International Journal, 26(5), 1517-1532. https://doi.org/10.1108/BIJ-07-2018-0191
16. Kabat-Zinn, J. (2003). Mindfulness-based interventions in context: Past, present, and future. Clinical Psychology: Science and Practice, 10(2), 144-156. https://doi.org/10.1093/clipsy.bpg016
17. King, E., & Badham, R. (2020). The wheel of mindfulness: A generative framework for second-generation mindful leadership. Mindfulness, 11, 166-176. https://doi.org/10.1007/s12671-018-0890-7
18. Langer, E. J. (1989). Minding matters: The consequences of mindlessness-mindfulness. Advances in Experimental Social Psychology, 22, 137-173. https://doi.org/10.1016/S0065-2601(08)60307-X
19. Meyer, J. P., & Maltin, E. R. (2010). Employee commitment and well-being: A critical review, theoretical framework and research agenda. Journal of Vocational Behavior, 77(2), 323-337. https://doi.org/10.1016/j.jvb.2010.04.007
20. Meyer, J. P., Allen, N. J., & Smith, C. A. (1993). Commitment to organizations and occupations: Extension and test of a three-component conceptualization. Journal of Applied Psychology, 78(4), 538-551. https://doi.org/10.1037/0021-9010.78.4.538
21. Meyer, J. P., Stanley, D. J., Herscovitch, L., & Topolnytsky, L. (2002). Affective, continuance, and normative commitment to the organization: A meta-analysis of antecedents, correlates, and consequences. Journal of Vocational Behavior, 61(1), 20-52. https://doi.org/10.1006/jvbe.2001.1842
22. Pinck, A. S., & Sonnentag, S. (2018). Leader mindfulness and employee well-being: The mediating role of transformational leadership. Mindfulness, 9(3), 884-896. https://doi.org/10.1007/s12671-017-0828-5
23. Plohr, N. (2025). Mindful leadership: Theoretical foundations, self-leadership, and practical implications. Springer Fachmedien Wiesbaden. https://doi.org/10.1007/978-3-658-48300-5
24. Reb, J., Narayanan, J., & Chaturvedi, S. (2014). Leading mindfully: Two studies on the influence of supervisor trait mindfulness on employee well-being and performance. Mindfulness, 5(1), 36-45. https://doi.org/10.1007/s12671-012-0144-z
25. Reitz, M., Waller, L., Chaskalson, M., Olivier, S., & Rupprecht, S. (2020). Developing leaders through mindfulness practice. Journal of Management Development, 39(2), 223-239. https://doi.org/10.1108/JMD-09-2018-0264
26. Rhoades, L., & Eisenberger, R. (2002). Perceived organizational support: A review of the literature. Journal of Applied Psychology, 87(4), 698-714. https://doi.org/10.1037/0021-9010.87.4.698
27. Roche, M., Haar, J. M., & Luthans, F. (2014). The role of mindfulness and psychological capital on the well-being of leaders. Journal of Occupational Health Psychology, 19(4), 476-489. https://doi.org/10.1037/a0037183
28. Shapiro, S. L., Carlson, L. E., Astin, J. A., & Freedman, B. (2006). Mechanisms of mindfulness. Journal of Clinical Psychology, 62(3), 373-386. https://doi.org/10.1002/jclp.20237
29. Shonin, E., Van Gordon, W., Dunn, T. J., Singh, N. N., & Griffiths, M. D. (2014). Meditation Awareness Training (MAT) for work-related wellbeing and job performance: A randomised controlled trial. International Journal of Mental Health and Addiction, 12(6), 806-823. https://doi.org/10.1007/s11469-014-9513-2
30. Verdorfer, A. P. (2016). Examining mindfulness and its relations to humility, motivation to lead, and actual servant leadership behaviors. Mindfulness, 7(4), 950-961. https://doi.org/10.1007/s12671-016-0534-8
31. Xu, Z., & Pang, N. S.-K. (2024). Promoting teachers’ organizational commitment: The effects of authentic leadership, teachers’ well-being and social-emotional competence. Behavioral Sciences, 14(10), 862. https://doi.org/10.3390/bs14100862
32. Zheng, X., Zhu, W., Zhao, H., & Zhang, C. (2015). Employee well-being in organizations: Theoretical model, scale development, and cross-cultural validation. Journal of Organizational Behavior, 36(5), 621-644. https://doi.org/10.1002/job.1990
| Ngày nhận bài: 27/8/2026; Ngày hoàn thiện biên tập: 30/10/2026; Ngày duyệt đăng: 17/11/2026 |
Các tin khác
Quản trị nhân sự xanh tại các doanh nghiệp trong khu công nghiệp sinh thái trên địa bàn Hải Phòng
Tác động phi tuyến của vốn đến hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại Việt Nam: Vai trò điều tiết của vòng quay vốn và sở hữu nhà nước
Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả làm việc dựa trên cảm nhận của nhân viên tại Trung tâm Kỹ thuật tiêu chuẩn đo lường chất lượng 3
Mô hình nghiên cứu tác động của chất lượng dịch vụ ngân hàng số đến hành vi tài chính cá nhân
Nghiên cứu khung lý thuyết về tác động của chuyển đổi số đến hiệu quả quản lý nhà nước về kinh tế đối với vận tải hành khách công cộng bằng xe bus và metro
Đề xuất mô hình nghiên cứu tác động của chuyển đổi số đến động lực làm việc của cán bộ tín dụng tại Ngân hàng Chính sách xã hội Việt Nam
Hệ sinh thái khởi nghiệp đại học và khởi nghiệp sáng tạo của sinh viên: Nghiên cứu tại Đại học Quốc gia Hà Nội
Hợp tác với GenAI và hành vi kiến tạo nhiệm vụ của người lao động Việt Nam: Vai trò trung gian của kiến tạo nhận thức và sự phụ thuộc vào GenAI
Tác động của việc bãi bỏ thuế khoán đến mức độ tuân thủ thuế của hộ kinh doanh tại Việt Nam
