Tinh hoa tư tưởng Lão Tử trong Đạo Đức Kinh đối với công tác tổ chức cán bộ trong kỷ nguyên mới

ThS. Lê Văn Nam

Vụ Tổ chức cán bộ, Bộ Tài chính

Email: [email protected]

Tóm tắt

Công tác tổ chức cán bộ là “then chốt của then chốt”, quyết định vận mệnh của đất nước trong kỷ nguyên mới. Việc nghiên cứu và vận dụng có chọn lọc những giá trị triết học sâu sắc từ Đạo Đức Kinh của Lão Tử - gồm các tư tưởng “Thượng thiện nhược thủy”, “Vô vi nhi vô bất vi”, “Tri túc”, “Khiêm hạ” và “Nhu thắng cương” - mang lại góc nhìn quản trị nhân sự hiện đại, đắc lực. Bài viết tập trung làm rõ một số điểm nổi bật, tinh hoa trong tác phẩm Đạo Đức Kinh của Lão Tử về đạo đức lãnh đạo và nghệ thuật quản trị con người; đồng thời soi chiếu cùng tư tưởng Hồ Chí Minh và các chỉ đạo chiến lược của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, để làm rõ ý nghĩa lý luận và thực tiễn trong xây dựng đội ngũ cán bộ liêm chính, bản lĩnh, tinh thông, kiên quyết gạt bỏ chủ nghĩa cá nhân, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững của dân tộc.

Từ khóa: Đạo Đức Kinh, cán bộ, công tác cán bộ, lãnh đạo

Abstract

Personnel management is a pivotal determinant of national development in the new era. The selective application of the philosophical insights of Lao Tzu’s Tao Te Ching, including the principles that supreme virtue resembles water, that non-interference enables effective action, that contentment fosters sound judgment, that humility is a virtue, and that gentleness can overcome rigidity, offers valuable perspectives for contemporary human resource governance. This article examines key philosophical insights from the Tao Te Ching concerning leadership ethics and the art of managing people. It also considers these insights in relation to Ho Chi Minh’s thought and the strategic directives of General Secretary and President To Lam to clarify their theoretical and practical implications for building a cadre corps characterized by integrity, strong political commitment, and professional competence. Particular emphasis is placed on resolutely combating individualism and developing a capable and ethical public workforce that can meet the demands of the country’s rapid and sustainable development.

Keywords: Tao Te Ching, public officials, personnel management, leadership ethics

ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong lịch sử cách mạng Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: “Cán bộ là cái gốc của mọi công việc”, “Huấn luyện cán bộ là công việc gốc của Đảng”. Bước vào kỷ nguyên phát triển mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam với những mục tiêu chiến lược đến năm 2030 và tầm nhìn 2045, công tác xây dựng đội ngũ cán bộ các cấp, nhất là cán bộ cấp chiến lược, tiếp tục được Đảng xác định là khâu “then chốt của then chốt”, có ý nghĩa quyết định trực tiếp đến năng lực lãnh đạo, cầm quyền và sức chiến đấu của Đảng.

Bên cạnh việc tiếp thu tri thức quản trị hiện đại của thế giới và kế thừa các nguyên tắc xây dựng Đảng kiểu mới của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, việc chắt lọc và vận dụng sáng tạo các giá trị tinh hoa triết học phương Đông cổ đại, đặc biệt là tư tưởng lãnh đạo và quản trị con người trong tác phẩm Đạo Đức Kinh của Lão Tử, mang lại những gợi mở vô cùng sâu sắc. Những triết lý về đức liêm chính, tinh thần khiêm hạ, sự biết đủ (tri túc), và nghệ thuật quản trị không áp đặt (vô vi) trong Đạo Đức Kinh chính là “liều thuốc đặc trị” đối với các căn bệnh của chủ nghĩa cá nhân, sự tham vọng quyền lực, né tránh trách nhiệm và tha hóa công quyền trong một bộ phận cán bộ hiện nay.

BỐN TƯ TƯỞNG CỐT LÕI VỀ ĐẠO ĐỨC LÃNH ĐẠO VÀ QUẢN TRỊ CON NGƯỜI TRONG ĐẠO ĐỨC KINH

Đạo Đức Kinh của Lão Tử ra đời cách đây hơn 2.000 năm nhưng vẫn vẹn nguyên giá trị thời đại. Tác phẩm không bàn về thuật mưu mẹo chính trị, mà tập trung xây dựng nền tảng đạo đức lãnh đạo và nghệ thuật quản trị con người, xã hội hài hòa, thuận theo quy luật tự nhiên (Đạo). Đối với công tác cán bộ, có 4 tư tưởng cốt lõi mang tính kinh điển:

Thứ nhất, đức “Thượng thiện nhược thủy” - Đặt mình ở vị trí phụng sự, không tranh giành quyền lực

Chương 8 Đạo Đức Kinh viết: “Thượng thiện nhược thủy. Thủy thiện lợi vạn vật nhi bất tranh, xử chúng nhân chi sở ố, cố cơ ư Đạo… Phù duy bất tranh, cố vô vưu”.

Lão Tử ví cái thiện, cái đức cao nhất của con người giống như bản tính của nước: Nước khéo làm lợi cho muôn vật mà không bao giờ tranh giành; nước sẵn sàng chảy xuống những chỗ thấp mà mọi người không muốn ở. Chính vì không tranh giành nên nước mới không phạm sai lầm. Vận dụng vào người cán bộ lãnh đạo, đức “Thượng thiện nhược thủy” đòi hỏi người nắm giữ công quyền phải có tinh thần khiêm tốn, sẵn sàng đặt mình ở vị trí thấp nhất để lắng nghe, thấu hiểu và phục vụ Nhân dân. Cán bộ không coi chức vụ là công cụ tiến thân hay tranh giành ảnh hưởng, mà xem đó là trách nhiệm phụng sự lợi ích chung.

Thứ hai, nghệ thuật quản trị “Vô vi nhi vô bất vi” - Tạo thể chế minh bạch, phát huy động lực tự thân

Chương 37 Đạo Đức Kinh, Lão Tử nêu rõ: “Đạo thường vô vi nhi vô bất vi. Hầu vương nhược năng thủ chi, vạn vật tương tự hóa… Bất dục dĩ tĩnh, thiên hạ tương tự định”.

Trong triết học Lão Tử, “vô vi” hoàn toàn không phải là thụ động, buông xuôi hay không làm gì, mà là “không làm theo ý chí can thiệp thô bạo, cưỡng bức, cảm tính”. “Vô vi nhi vô bất vi” nghĩa là không làm điều trái quy luật tự nhiên nhưng không có việc gì là không hoàn thành. Trong quản trị nhà nước hiện đại, “vô vi” chính là đỉnh cao của việc xây dựng thể chế: Người lãnh đạo phải tập trung hoàn thiện hạ tầng pháp lý, chuẩn hóa bộ tiêu chuẩn vị trí việc làm, công khai minh bạch dữ liệu và phân cấp phân quyền triệt để. Khi hệ thống thể chế và dữ liệu số đã vận hành chuẩn xác, tổ chức sẽ “tự hóa” (tự vận hành hiệu quả), giải phóng năng lực sáng tạo của cán bộ mà người lãnh đạo không cần phải can thiệp vặt, lấn sân hay bao biện.

Thứ ba, đức “Tri túc” và “Tri chỉ” - Nền tảng cốt lõi của tính liêm chính

Chương 44 Đạo Đức Kinh, Lão Tử đã đúc kết quy luật sinh tồn: “Danh dữ thân thục thân? Thân dữ hóa thục đa? Đắc dữ vong thục bệnh? Cố thẫm ái tất đại phế, đa tàng tất hậu vong. Tri túc bất nhục, tri chỉ bất đãi, khả dĩ trường cửu”.

Lão Tử chỉ rõ gốc rễ của mọi tai họa và sự tha hóa trên đời đều bắt nguồn từ sự ham muốn không biết dừng. Danh tiếng hay thân thể cái nào quan trọng hơn? Tiền tài hay tính mạng cái nào quý hơn? Yêu thích quá mức hẳn sẽ tốn kém nhiều, cất giấu quá nhiều hẳn sẽ mất mát lớn. “Biết đủ thì không bị nhục, biết dừng thì không gặp nguy hiểm, mới có thể tồn tại lâu dài”. Đối với cán bộ - những người nắm giữ thẩm quyền quyết định các nguồn lực khổng lồ của quốc gia (đất đai, ngân sách, dự án, nhân sự) - đức “Tri túc” chính là lá chắn thép chống lại mọi sự cám dỗ vật chất, lợi ích nhóm và tham vọng bất chính.

Thứ tư, tư tưởng “Khiêm hạ” và “Nhu thắng cương” - Bản lĩnh và sức mạnh cảm hóa của nhà lãnh đạo

Tại Chương 66 và Chương 78, Lão Tử phân tích sức mạnh của sự mềm mại và khiêm nhường: “Giang hải sở dĩ năng vi bách cốc vương giả, dĩ kỳ thiện hạ chi… Dục thượng dân tất dĩ ngôn hạ chi; dục tiên dân tất dĩ thân hậu chi… Dĩ kỳ bất tranh, cố thiên hạ mạc năng dữ chi tranh”.

Sông biển sở dĩ làm vua của trăm khe suối là vì khéo ở chỗ thấp hơn tất cả. Muốn đứng trên dân thì phải lấy lời nói hạ mình, muốn đứng trước dân thì phải đặt thân mình ra sau. Người cán bộ lãnh đạo giỏi không phải là người dùng uy quyền hành chính hay sự áp đặt cứng nhắc để đe dọa, mà là người có tầm vóc trí tuệ, lòng bao dung và phong cách khiêm hạ để quy tụ nhân tài, cảm hóa quần chúng và tạo dựng sự đoàn kết thống nhất bền vững.

NHỮNG GỢI Ý TRONG XÂY DỰNG ĐỘI NGŨ CÁN BỘ

Từ việc nghiên cứu các giá trị cốt lõi của Đạo Đức Kinh, đối chiếu với thực tiễn công tác tổ chức cán bộ hiện nay, chúng ta có thể rút ra 4 định hướng mang tính đột phá trong việc xây dựng đội ngũ cán bộ:

Một là, đổi mới tiêu chuẩn tuyển chọn, quy hoạch và bổ nhiệm cán bộ, nhất là cán bộ cấp chiến lược: Lấy “Tri túc” và “Bất tranh” làm thước đo bản lĩnh chính trị

Thực tiễn công tác cán bộ thời gian qua cho thấy, không ít trường hợp cán bộ dù được đào tạo bài bản, trải qua đầy đủ chức vụ quản lý nhưng khi đảm nhiệm vị trí lãnh đạo cấp cao lại gục ngã trước cám dỗ vật chất hoặc vi phạm kỷ luật nghiêm trọng. Nguyên nhân sâu xa chính là sự thiếu hụt bản lĩnh “Tri túc” (biết đủ) và tư duy “Bất tranh” (không vụ lợi cá nhân).

Khi vận dụng tư tưởng Lão Tử, công tác quy hoạch và bổ nhiệm cán bộ cần đổi mới căn bản như: (1) Đánh giá thực chất dựa trên sản phẩm thực tế, hiệu quả thực thi chính sách và uy tín trước Nhân dân. Kiên quyết xóa bỏ tư duy cào bằng, thâm niên cơ cấu hay tư duy “sống lâu lên lão làng”; (2) Coi trọng tiêu chuẩn liêm chính và sự “biết đủ”. Cán bộ phải là những người làm chủ được bản thân, biết kiềm chế tham vọng cá nhân, không chạy chức, chạy quyền, không lợi dụng vị trí công tác để trục lợi cho gia đình, nhóm lợi ích; (3) Quy hoạch mở và liên thông: Mở rộng quy hoạch cán bộ theo hướng “động” và “mở”, liên thông giữa khu vực công và khu vực tư, giữa Trung ương và địa phương, sẵn sàng phát hiện và trọng dụng những nhân tài thực sự có tâm, có tài.

Hai là, đổi mới phương thức quản trị và đào tạo cán bộ: Vận dụng tư tưởng “Vô vi” để xây dựng thể chế và hạ tầng dữ liệu số

Tư tưởng “Vô vi nhi vô bất vi” cung cấp triết lý quản trị hiện đại cho các cơ quan tham mưu chiến lược của Đảng và Nhà nước: (1) Chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị thể chế số. Xây dựng đồng bộ bộ tiêu chuẩn chức danh, khung năng lực vị trí việc làm rõ ràng cho từng cấp lãnh đạo. Chuyển từ phương thức “quản lý từng khâu, từng nhiệm kỳ” phân tán sang “quản trị đội ngũ thống nhất, liên thông, xuyên suốt” trên nền tảng Cơ sở dữ liệu quốc gia về cán bộ; (2) Ứng dụng công nghệ kiểm chứng dữ liệu: Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data) để theo dõi tiến độ, đo lường KPI, đánh giá cán bộ đa chiều, định lượng và công khai. Công nghệ và dữ liệu sẽ giúp minh bạch hóa các quyết định cán bộ, giảm thiểu sự can thiệp chủ quan, cảm tính của người đứng đầu; (3) Đào tạo năng lực quản trị gắn với đạo đức công vụ. Đổi mới nội dung đào tạo cán bộ, không chỉ truyền đạt lý luận chính trị và kiến thức quản lý nhà nước đơn thuần, mà phải bồi dưỡng năng lực tư duy chiến lược, năng lực quản trị rủi ro, kỹ năng số và đặc biệt là rèn luyện đạo đức công vụ liêm chính theo tinh thần “tự soi, tự sửa”.

Ba là, thực hiện kiên quyết cơ chế sàng lọc: “Có vào - có ra, có lên - có xuống”

Lão Tử từng chỉ rõ: “Thượng thiện nhược thủy” - nước luôn chảy, luôn tự làm sạch mình thì mới không bị ứ đọng, hôi thối. Công tác cán bộ cũng vậy, nếu bộ máy dậm chân tại chỗ, tồn tại tư duy “chờ hết nhiệm kỳ” hay “an toàn đến tuổi nghỉ hưu” thì hệ thống sẽ bị trì trệ.

Vận dụng triết lý này đòi hỏi phải thiết lập cơ chế sàng lọc kiên quyết và văn minh: Cán bộ nếu không hoàn thành nhiệm vụ, năng lực yếu kém, uy tín giảm sút hoặc có biểu hiện né tránh, sợ sai, đùn đẩy trách nhiệm thì phải kịp thời thay thế, miễn nhiệm hoặc bố trí công tác khác mà không chờ hết thời hạn bổ nhiệm. Việc “có vào - có ra, có lên - có xuống” phải được thực hiện bình thường, văn minh trong văn hóa công vụ.

Bốn là, tăng cường kiểm soát quyền lực và bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo

Sức mạnh của người lãnh đạo không nằm ở sự lũng đoạn quyền lực. Để ngăn ngừa sự tha hóa quyền lực ở cán bộ lãnh đạo, cần thực hiện đồng bộ 2 mặt: Siết chặt kỷ luật, kỷ cương theo quy định. Mọi quyền lực của cán bộ phải được kiểm soát bằng quy trình minh bạch, dữ liệu công khai và cơ chế trách nhiệm giải trình. Bảo vệ cán bộ dám dấn thân đổi mới, thế chế hóa các quy định để khuyến khích và bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung. Tạo hành lang pháp lý an toàn để cán bộ yên tâm dấn thân, đổi mới, phá vỡ các điểm nghẽn phát triển.

KẾT HỢP ĐẠO ĐỨC KINH, TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VÀ NHỮNG YÊU CẦU ĐỐI VỚI CÔNG TÁC CÁN BỘ TRONG KỶ NGUYÊN MỚI

Có một sự đồng điệu sâu sắc và kỳ diệu giữa tư tưởng cổ đại của Lão Tử với nền tảng tư tưởng Hồ Chí Minh và các chỉ đạo chiến lược của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về công tác cán bộ trong giai đoạn hiện nay.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng dạy: “Có tài mà không có đức là người vô dụng, có đức mà không có tài thì làm việc gì cũng khó”. Người yêu cầu cán bộ phải “Cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư”, đặt lợi ích của Đảng, của Nhân dân lên trên hết. Đó chính là sự kế thừa và nâng tầm tư tưởng “Thượng thiện nhược thủy” và “Tri túc” vào thực tiễn cách mạng Việt Nam.

Bước vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhiều lần nhấn mạnh các thông điệp mang tính mệnh lệnh hành động đối với công tác cán bộ: Mỗi cán bộ, đảng viên hãy gương mẫu, tự soi, tự sửa, rèn luyện liêm chính. Mỗi cơ quan hãy xây dựng môi trường làm việc minh bạch, kỷ luật. Phải nhận thức sâu sắc rằng: Công quỹ là của dân, công quyền là vì dân. Kiên quyết loại khỏi bộ máy những cán bộ tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, đùn đẩy, né tránh trách nhiệm, không dám làm. Mỗi nhiệm kỳ phải để lại một đội ngũ tốt hơn, một tổ chức mạnh hơn, năng lực thực thi cao hơn.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng đã đặt ra mục tiêu chiến lược về xây dựng một quốc gia liêm chính dựa trên 3 trụ cột vững chắc: (1) thể chế liêm chính: Hoàn thiện hệ thống quy định của Đảng và pháp luật của Nhà nước; công khai, minh bạch quy trình công tác cán bộ; hoàn thiện thể chế quản trị dữ liệu số và kiểm soát quyền lực; (2) nền công vụ liêm chính: Xây dựng văn hóa phụng sự Nhân dân; minh bạch hóa các hoạt động công vụ; vận hành theo tinh thần “Vô vi” (thể chế tự vận hành minh bạch) và loại bỏ cơ chế xin - cho, can thiệp tùy tiện; (3) đội ngũ cán bộ liêm chính: Cán bộ phải thấm nhuần đức “Tri túc” (biết đủ), rèn luyện bản lĩnh chính trị vững vàng, không bị gục ngã trước cám dỗ, lấy sự hài lòng và ấm no của Nhân dân làm thước đo cống hiến.

KẾT LUẬN

Việc vận dụng tư tưởng Lão Tử trong Đạo Đức Kinh đối với công tác cán bộ không phải là sự quay về với tư tưởng cổ cựu hay giáo điều, mà là sự chắt lọc tinh hoa trí tuệ của nhân loại để làm giàu thêm bản sắc quản trị của Đảng Cộng sản Việt Nam. Triết lý “Thượng thiện nhược thủy” nhắc nhở cán bộ về tinh thần phụng sự thầm lặng; tư tưởng “Vô vi nhi vô bất vi” chỉ ra con đường kiến tạo thể chế hiện đại dựa trên dữ liệu số; đức “Tri túc” xây dựng lá chắn tâm lý vững chắc chống lại sự tha hóa quyền lực; và tinh thần “Khiêm hạ” giúp quy tụ nhân tài, đoàn kết toàn dân.

Kết hợp nhuần nhuyễn giữa tinh hoa triết học cổ đại với nền tảng tư tưởng Hồ Chí Minh, các quy định kỷ luật của Đảng và định hướng chiến lược của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm sẽ mở ra bước phát triển mới về chất trong công tác cán bộ. Đây chính là chìa khóa để xây dựng thành công đội ngũ cán bộ “Đủ Đức - Đủ Sức - Đủ Tài”, có bản lĩnh chính trị vững vàng, tư duy đột phá, đạo đức liêm chính, góp phần quan trọng cùng toàn Đảng, toàn quân và toàn dân ta thực hiện thành công khát vọng xây dựng một nước Việt Nam hùng cường, phồn vinh, hạnh phúc trong kỷ nguyên mới.

Tài liệu tham khảo:

1. Lão Tử (2020). Đạo Đức Kinh. Nxb Văn học (Các Chương 8, 37, 44, 66, 78).

2. Hồ Chí Minh (2011). Hồ Chí Minh Toàn tập. Nxb Chính trị Quốc gia Sự thật.

3. Tô Lâm (n.d.). Các phát biểu chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại các Hội nghị.

4. Ban Nội chính Trung ương (2025). Phát biểu kết luận của đồng chí Tổng Bí thư Tô Lâm, Trưởng Ban Chỉ đạo tại Hội nghị toàn quốc tổng kết công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực nhiệm kỳ Đại hội XIII của Đảng. https://noichinh.vn/tin-tuc-su-kien/tin-trung-uong/202512/phat-bieu-ket-luan-cua-dong-chi-tong-bi-thu-to-lam-truong-ban-chi-dao-tai-hoi-nghi-toan-quoc-tong-ket-cong-tac-phong-chong-tham-nhung-lang-phi-tieu-cuc-nhiem-ky-dai-hoi-xiii-cua-dang-315188/