Tác động của chuyển đổi số đến giá trị doanh nghiệp: Nghiên cứu thực nghiệm ngành logistics tại Việt Nam

ThS. Nguyễn Thị Thanh Hảo

Trường Đại học Tài chính - Marketing

Email: [email protected]

Tóm tắt

Nghiên cứu này đo lường tác động của chuyển đổi số đến giá trị của các doanh nghiệp ngành logistics tại Việt Nam. Dữ liệu được thu thập từ các báo cáo tài chính của các doanh nghiệp logistics niêm yết trong giai đoạn 2020-2025. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, chuyển đổi số có tác động tích cực đáng kể đến giá trị của doanh nghiệp ngành này; quy mô doanh nghiệp đóng vai trò điều tiết tích cực, nghĩa là các doanh nghiệp lớn có lợi thế cấu trúc để tối ưu hóa hiệu quả từ các khoản đầu tư công nghệ. Dựa trên kết quả thực nghiệm, nghiên cứu đề xuất một số hàm ý quản trị nhằm tối ưu hóa chiến lược đầu tư công nghệ, nâng cao chuỗi giá trị logistics tại Việt Nam trong kỷ nguyên số.

Từ khóa: Chuyển đổi số, giá trị doanh nghiệp, ngành logistics

Abstract

This study measures the impact of digital transformation on the value of logistics enterprises in Viet Nam. Data were collected from the financial statements of listed logistics enterprises during the 2020-2025 period. The results indicate that digital transformation has a significant positive effect on firm value in the logistics industry; firm size plays a positive moderating role, indicating that larger enterprises have structural advantages in optimizing the effectiveness of technology investments. Based on the empirical findings, the study proposes several managerial implications to optimize technology investment strategies and enhance the logistics value chain in Viet Nam in the digital era.

Keywords: Digital transformation, firm value, logistics industry

ĐẶT VẤN ĐỀ

Ngành logistics Việt Nam đóng vai trò rất quan trọng trong nền kinh tế, với tốc độ tăng trưởng hàng năm duy trì từ 14%-16%. Tuy nhiên, chi phí logistics tại Việt Nam hiện vẫn ở mức tương đối cao, đặt ra áp lực lớn về mặt tối ưu hóa năng lực vận hành. Chuyển đổi số thông qua việc áp dụng hệ thống quản trị kho bãi, quản lý vận tải, định vị tự động và dữ liệu lớn (Big Data)… được xem là giải pháp mang tính chiến lược để cắt giảm chi phí và tăng cường năng lực cạnh tranh.

Mặc dù có sự đồng thuận cao về mặt lý thuyết rằng công nghệ thúc đẩy hiệu quả hoạt động, việc chứng minh chuyển đổi số có thực sự làm tăng giá trị thị trường của doanh nghiệp hay không vẫn là một câu hỏi chưa được giải đáp ở thị trường Việt Nam. Phần lớn các nghiên cứu hiện tại ở Việt Nam tập trung vào việc đo lường hiệu quả tài chính ngắn hạn (như ROA, ROE) hoặc chỉ dừng lại ở các khảo sát định tính về mức độ sẵn sàng ứng dụng công nghệ. Do đó, nghiên cứu này sử dụng chỉ số Tobin's Q - thước đo đại diện cho giá trị thị trường dài hạn của doanh nghiệp - để đánh giá tác động của chuyển đổi số đến giá trị doanh nghiệp ngành logistics tại Việt Nam. Đồng thời, nghiên cứu còn kiểm định vai trò điều tiết của quy mô doanh nghiệp, nhằm làm rõ xem liệu quy mô lớn có tạo ra lợi thế cộng hưởng khi thực thi chiến lược công nghệ hay không.

TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY

Nghiên cứu của Kraus và cộng sự (2021), Zhang và cộng sự (2022) chứng minh chuyển đổi số giúp tối ưu hóa quy trình, giảm chi phí vận hành, từ đó nâng cao hiệu quả tài chính của doanh nghiệp (ROA, ROE, Tobin's Q) ở thị trường Mỹ và Trung Quốc.

Nghiên cứu của Li và cộng sự (2021) trên các doanh nghiệp niêm yết toàn cầu cho thấy chuyển đổi số giúp giảm chi phí bất đối xứng thông tin, cải thiện tính minh bạch tài chính, từ đó làm giảm chi phí sử dụng vốn (WACC) và nâng cao giá trị thị trường của doanh nghiệp.

Trong ngành logistics, Dobrovnik và cộng sự (2019) chứng minh ứng dụng Internet vạn vật (IoT) và Big Data giúp tối ưu hóa định tuyến vận tải, giảm hao phí lưu kho, trực tiếp gia tăng Tobin’s Q của các công ty logistics tại Châu Âu.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu về chủ đề này đã khai thác một số nội dung như: Phạm Quang Hải và cộng sự (2023) đã hệ thống hóa định tính về thực trạng ứng dụng công nghệ, nhấn mạnh chuyển đổi số giúp cải thiện năng lực quản trị nội bộ doanh nghiệp logistics. Nguyễn Thị Phương Dung và cộng sự (2024) đã đo lường tác động của chuyển đổi số đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp sản xuất công nghiệp tại Cần Thơ. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, chuyển đổi số làm tăng hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp một cách rõ rệt. Ngoài ra, nghiên cứu cũng nhấn mạnh về vai trò của các yếu tố khác như quy mô, thời gian hoạt động góp phần làm tăng hiệu quả hoạt động.

Nghiên cứu của Nguyễn Minh Nhật và Kiều Thị Kim Ngân (2025) tập trung phân tích tác động của chuyển đổi số đến hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam. Kết quả nghiên cứu cho thấy quá trình chuyển đổi số chưa tạo ra tác động tích cực rõ ràng đến hiệu quả hoạt động của các ngân hàng trong giai đoạn nghiên cứu.

Nguyễn Văn Quới (2026) phân tích vai trò trung gian của chuyển đổi số trong mối quan hệ giữa thái độ, hiểu biết kỹ thuật số, lãnh đạo chuyên nghiệp và hiệu quả tài chính tại các doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam. Nghiên cứu này cho thấy chuyển đổi số đóng vai trò trung gian bán phần và có tác động tích cực đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp qua chỉ tiêu ROA.

Như vậy, hầu hết các nghiên cứu hiện tại ở Việt Nam chỉ sử dụng phương pháp khảo sát định tính hoặc phân tích tác động của chuyển đổi số đến hiệu quả hoạt động (ROA, ROE) của doanh nghiệp. Chưa có nghiên cứu hệ thống nào sử dụng dữ liệu bảng giai đoạn 2020-2025 để đo lường định lượng tác động trực tiếp của chuyển đổi số đến Tobin’s Q của các doanh nghiệp logistics Việt Nam.

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Mẫu nghiên cứu bao gồm dữ liệu của 58 doanh nghiệp logistics niêm yết trên 2 sàn HOSE và HNX trong giai đoạn 6 năm (từ 2020-2025). Sau khi loại bỏ các doanh nghiệp thiếu dữ liệu liên tục, mẫu cuối cùng đạt 318 quan sát, đảm bảo tính đại diện cao cho ngành logistics Việt Nam.

MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU

Dựa trên các cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu thực nghiệm đã tổng hợp, tác giả sử dụng mô hình hồi quy dữ liệu bảng nghiên cứu ảnh hưởng của chuyển đổi số và một số các yếu tố đến giá trị của các doanh nghiệp ngành logistics ở Việt Nam giai đoạn 2020 - 2025 như sau:

TOBIN’S Q­_i,t = β₀ + β₁DIGITAL_i,t-1 + β₂SIZE_i,t-1 + β₃DIGITAL*SIZE_i,t-1 + β₄LEV_i,t + β₅GROWTH_i,t + β₆ATO_i,t + ε_i,t

Trong đó:

Biến phụ thuộc:

TOBIN’S Q: Là biến đại diện cho giá trị thị trường dài hạn của doanh nghiệp, được tính bằng tổng giá trị thị trường của vốn chủ sở hữu cộng với Tổng nợ phải trả, tất cả chia cho Tổng tài sản của doanh nghiệp.

Các biến độc lập gồm:

- DIGITAL (Biến độc lập chính): Là biến đại diện cho chuyển đổi số của doanh nghiệp, được tính bằng tỷ lệ giá trị còn lại của Tài sản cố định vô hình (phần mềm máy tính, bản quyền hệ thống quản lý công nghệ thông tin) trên Tổng tài sản của doanh nghiệp.

- SIZE (Biến điều tiết): Quy mô doanh nghiệp, tính bằng logarit tự nhiên của Tổng tài sản doanh nghiệp.

- DIGITAL * SIZE (Biến tương tác): Tích số giữa biến Chuyển đổi số và Quy mô doanh nghiệp để đánh giá hiệu ứng điều tiết.

- LEV (Biến kiểm soát): Đòn bẩy tài chính, tính bằng Tổng nợ phải trả chia cho Tổng tài sản.

- GROWTH (Biến kiểm soát): Tốc độ tăng trưởng doanh thu so với năm trước đó.

- ATO (Biến kiểm soát): Vòng quay tổng tài sản, tính bằng Doanh thu thuần chia cho Tổng tài sản của doanh nghiệp.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Kiểm định lựa chọn mô hình phù hợp và các khuyết tật của mô hình nghiên cứu

Đầu tiên, nghiên cứu thực hiện ước lượng hồi quy dữ liệu bảng bằng cả 2 mô hình là: mô hình tác động cố định (FEM) và mô hình tác động ngẫu nhiên (REM). Sau đó tiến hành kiểm định lựa chọn mô hình phù hợp hơn dựa trên kiểm định Hausman test. Kết quả so sánh mức độ phù hợp giữa FEM và REM cho thấy hệ số Prob>Chibar2 = 0,0557 > 0,05 nên REM là mô hình phù hợp hơn. Vì vậy, nghiên cứu này sử dụng mô hình tác động ngẫu nhiên REM để xác định sự ảnh hưởng của chuyển đổi số đến giá trị của các doanh nghiệp ngành logistics được niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam giai đoạn 2020-2025.

Tiếp theo, nghiên cứu tiến hành kiểm tra hiện tượng đa cộng tuyến, hiện tượng tự tương quan và phương sai sai số thay đổi trong mô hình nghiên cứu, kết quả như Bảng 1.

Bảng 1: Ma trận hệ số tương quan