Bước đi của các tổ chức tín dụng trong lộ trình đạt chuẩn Basel III trong quản lý thanh khoản và tác động đến nền kinh tế Việt Nam

Lê Thảo Quyên

Ngân hàng Thương mại cổ phần Sài Gòn Hà Nội (SHB)

Nguyễn Thị Phương Dung (Tác giả liên hệ)

Trường Kinh tế, Đại học Bách khoa Hà Nội

Email: [email protected]

Tóm tắt

Nghiên cứu phân tích các bước đi của tổ chức tín dụng trong lộ trình tiệm cận Basel III thông qua việc đối chiếu dự thảo thay thế Thông tư số 22/2019/TT-NHNN ngày 15/11/2019 với các chuẩn mực quốc tế về quản lý thanh khoản. Trên cơ sở tổng quan lý thuyết và phân tích chính sách, nghiên cứu chỉ ra rằng các quy định mới sẽ thúc đẩy tổ chức tín dụng tái cơ cấu nguồn vốn theo hướng ổn định hơn, tăng cường quản trị rủi ro, nâng cao tính minh bạch, chuẩn hóa báo cáo tài chính và mở rộng khả năng tiếp cận nguồn vốn quốc tế. Quá trình này đồng thời tạo tác động lan tỏa đến doanh nghiệp thông qua việc nâng cao yêu cầu về minh bạch thông tin, quản trị tài chính và chất lượng tín dụng, đồng thời thúc đẩy phát triển thị trường giấy tờ có giá, thị trường trái phiếu và hệ thống xếp hạng tín nhiệm. Mặc dù việc triển khai Basel III có thể làm gia tăng chi phí tuân thủ và chi phí vốn trong ngắn hạn, nhưng về dài hạn sẽ góp phần nâng cao năng lực chống chịu của hệ thống ngân hàng, tăng cường ổn định tài chính và hỗ trợ phát triển thị trường tài chính Việt Nam theo hướng minh bạch, an toàn và bền vững.

Từ khóa: Basel III, Thông tư số 22/2019/TT-NHNN, tổ chức tín dụng, thanh khoản, xếp hạng tín nhiệm

Abstract

This study examines the strategic steps that credit institutions need to undertake in their transition toward Basel III compliance by comparing the draft Circular replacing Circular No. 22/2019/TT-NHNN with international liquidity management standards. Drawing on a theoretical review and policy analysis, the study finds that the proposed regulatory framework will encourage credit institutions to restructure their funding sources toward greater stability, strengthen risk management practices, enhance transparency, standardize financial reporting, and improve access to international funding. The transition is also expected to generate spillover effects on the corporate sector by raising requirements for financial transparency, corporate governance, and credit quality, while fostering the development of the market for negotiable instruments, the bond market, and the credit rating industry. Although Basel III implementation may increase compliance costs and the cost of capital in the short term, it is expected to enhance the resilience of the banking system, strengthen financial stability, and support the development of Vietnam’s financial market toward greater transparency, safety, and sustainability in the long run.

Keywords: Basel III, Circular No. 22/2019/TT-NHNN, credit institutions, liquidity, stable funding, credit rating

GIỚI THIỆU

Basel III là bộ chuẩn mực quốc tế về an toàn ngân hàng do Ủy ban Basel về Giám sát Ngân hàng ban hành sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2007-2009 nhằm nâng cao khả năng chống chịu của hệ thống ngân hàng trước các cú sốc tài chính và kinh tế vĩ mô. So với Basel II, Basel III không chỉ tăng cường các yêu cầu về vốn mà còn bổ sung các chuẩn mực quản lý thanh khoản, tỷ lệ đòn bẩy và các bộ đệm vốn, qua đó hướng tới bảo đảm an toàn hoạt động của từng tổ chức tín dụng (TCTD) cũng như ổn định của toàn bộ hệ thống tài chính (BCBS, 2013; BCBS, 2014; BCBS, 2017).

Tại Việt Nam, quá trình hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về các tỷ lệ bảo đảm an toàn trong hoạt động ngân hàng đã từng bước tiệm cận các thông lệ quốc tế thông qua nhiều văn bản quy phạm pháp luật, trong đó Thông tư số 22/2019/TT-NHNN (Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, 2019) là nền tảng quan trọng trong quản lý các giới hạn và tỷ lệ an toàn đối với ngân hàng. Gần đây, Ngân hàng Nhà nước đã công bố dự thảo Thông tư thay thế Thông tư số 22/2019/TT-NHNN nhằm tiếp tục nội luật hóa các yêu cầu của Basel III, đặc biệt đối với quản lý thanh khoản và cơ cấu nguồn vốn (Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, 2026; sau đây gọi tắt là dự thảo). Những điều chỉnh này được kỳ vọng sẽ không chỉ tác động đến chiến lược quản trị của các TCTD mà còn ảnh hưởng đến quá trình huy động và phân bổ vốn trong nền kinh tế, sự phát triển của thị trường vốn cũng như khả năng tiếp cận tín dụng của doanh nghiệp.

Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về Basel II, Basel III và quản trị rủi ro ngân hàng tại Việt Nam, phần lớn tập trung vào các yêu cầu kỹ thuật hoặc đánh giá việc áp dụng tại từng ngân hàng riêng lẻ. Trong khi đó, các nghiên cứu phân tích một cách tổng thể những thay đổi trong Dự thảo dưới góc độ lộ trình tiệm cận Basel III và tác động lan tỏa đối với hệ thống tài chính cũng như nền kinh tế còn khá hạn chế. Khoảng trống này có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh Việt Nam đang từng bước triển khai các chuẩn mực quản trị ngân hàng theo thông lệ quốc tế.

Trên cơ sở đó, nghiên cứu tập trung phân tích các bước đi mà TCTD cần thực hiện để đáp ứng các yêu cầu của Basel III về quản lý thanh khoản và nguồn vốn; đánh giá tác động của quá trình này đối với chi phí vốn, hoạt động của doanh nghiệp và sự phát triển của thị trường tài chính Việt Nam; đồng thời đề xuất một số hàm ý chính sách nhằm hỗ trợ quá trình triển khai Basel III theo hướng phù hợp với điều kiện thực tiễn và bảo đảm ổn định tài chính quốc gia.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT

Trong hệ thống tài chính - ngân hàng hiện đại, các quy định an toàn vĩ mô và quản trị thanh khoản là rất cần thiết nhằm bảo vệ các ngân hàng, hệ thống tài chính và sự vận hành thông suốt của nền kinh tế thực. Quá trình dịch chuyển từ các tiêu chuẩn giám sát truyền thống sang bộ chuẩn mực quản trị rủi ro toàn diện theo thông lệ quốc tế Basel III không chỉ điều chỉnh hành vi của bản thân các định chế tài chính, mà còn tạo ra cơ chế truyền dẫn đến hành vi tài chính của các chủ thể kinh tế liên quan và cấu trúc thị trường vốn quốc gia. Khung phân tích tác động này được hình thành dựa trên nền một số lý thuyết sau:

Lý thuyết ổn định tài chính (Diamond và Dybvig, 1983; Hanson và cộng sự, 2011) cho rằng hệ thống ngân hàng cần duy trì mức vốn và thanh khoản đủ lớn để hấp thụ tổn thất, hạn chế lan truyền rủi ro và duy trì khả năng cung ứng tín dụng trong điều kiện thị trường căng thẳng. Theo hướng tiếp cận này, các tiêu chí quản lý thanh khoản trong Basel III, đặc biệt là tỷ lệ đảm bảo khả năng thanh khoản (Liquidity Coverage Ratio) và tỷ lệ nguồn vốn ổn định ròng (Net Stable Funding Ratio) có ý nghĩa quan trọng vì buộc ngân hàng phải quan tâm đồng thời đến 2 vấn đề: tính thanh khoản của tài sản và tính ổn định của nguồn vốn (BCBS, 2013; BCBS, 2014). Đây cũng là cơ sở để nghiên cứu phân tích tác động của Dự thảo đến việc giảm phụ thuộc vào nguồn vốn ngắn hạn, tăng huy động vốn ổn định và hạn chế mất cân đối kỳ hạn giữa nguồn vốn huy động và tín dụng trung và dài hạn.

Lý thuyết trung gian tài chính (Diamond, 1984) nhấn mạnh vai trò của ngân hàng trong việc chuyển hóa tiết kiệm thành đầu tư, cung cấp thanh khoản, giám sát người vay và phân bổ vốn trong nền kinh tế. Từ góc nhìn này, thay đổi trong quy định an toàn ngân hàng sẽ tác động trực tiếp đến cách ngân hàng huy động vốn, lựa chọn khách hàng, định giá khoản vay và phân bổ tín dụng. Khi yêu cầu về thanh khoản và nguồn vốn ổn định được nâng cao, TCTD không thể chỉ dựa vào tăng trưởng tín dụng quy mô lớn, mà phải tính toán kỹ hơn giữa rủi ro, chi phí vốn và khả năng sinh lời. Điều này là cơ sở để nghiên cứu phân tích việc ngân hàng điều chỉnh danh mục tín dụng, ưu tiên khách hàng có tình hình tài chính minh bạch hơn, đồng thời tạo áp lực để khách hàng doanh nghiệp cải thiện báo cáo tài chính, quản trị dòng tiền và mức độ công bố thông tin.

Lý thuyết thể chế (DiMaggio và Powell, 1983) giải thích việc TCTD điều chỉnh hành vi dưới áp lực của quy định pháp lý, chuẩn mực quốc tế và kỳ vọng từ thị trường. Đối với các ngân hàng Việt Nam, việc tiệm cận Basel III và đáp ứng các yêu cầu trong Dự thảo không chỉ là hoạt động tuân thủ với Ngân hàng Nhà nước mà còn là điều kiện để nâng cao uy tín với nhà đầu tư, các định chế tài chính nước ngoài và các tổ chức xếp hạng tín nhiệm. Do đó, Lý thuyết thể chế là cơ sở để giải thích vì sao các nội dung Dự thảo có thể thúc đẩy các TCTD củng cố bộ phận quan hệ định chế tài chính nước ngoài, cải thiện công bố thông tin, tiếp cận Hệ thống chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế (IFRS) và chủ động tham gia đánh giá xếp hạng tín nhiệm độc lập. Những thay đổi này giúp ngân hàng nâng cao khả năng tiếp cận nguồn vốn quốc tế với chi phí hợp lý hơn, đồng thời từng bước đáp ứng các tiêu chuẩn đánh giá theo thông lệ quốc tế.

Lý thuyết dựa trên nguồn lực (Wernerfelt, 1984; Barney, 1991) là cơ sở để cho rằng khả năng thích ứng với chuẩn mực Basel III phụ thuộc vào năng lực nội tại của từng TCTD, bao gồm quy mô vốn, chất lượng tài sản, hệ thống dữ liệu, công nghệ, nhân sự và năng lực quản trị rủi ro. Trong cùng một khuôn khổ pháp lý, các ngân hàng có nền tảng vốn tốt, dữ liệu đầy đủ, hệ thống quản trị rủi ro hiện đại và khả năng tiếp cận nhà đầu tư quốc tế sẽ có lợi thế hơn trong quá trình chuyển đổi. Ngược lại, các ngân hàng phụ thuộc nhiều vào nguồn vốn ngắn hạn, có năng lực dữ liệu hạn chế hoặc chưa chuẩn hóa báo cáo tài chính sẽ chịu áp lực điều chỉnh lớn hơn. Đây là cơ sở để nghiên cứu phân tích sự cần thiết của việc nâng cao năng lực quản trị nội bộ, chuẩn hóa báo cáo tài chính, phát triển hệ thống xếp hạng tín dụng và cải thiện chất lượng dữ liệu khách hàng.

Lý thuyết bất cân xứng thông tin và kỷ luật thị trường (Diamond, 1984) cho rằng, chất lượng thông tin ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí vốn, khả năng tiếp cận tín dụng và hiệu quả phân bổ nguồn lực trong nền kinh tế. Khi ngân hàng áp dụng chuẩn quản trị rủi ro chặt chẽ hơn, các khách hàng có báo cáo tài chính minh bạch, dòng tiền rõ ràng và xếp hạng tín dụng tốt sẽ có khả năng tiếp cận vốn với chi phí hợp lý hơn. Ngược lại, khách hàng thiếu minh bạch hoặc có cấu trúc tài chính yếu có thể phải chịu chi phí tín dụng cao hơn. Cơ sở lý thuyết này giúp giải thích tác động lan tỏa của Dự thảo từ khu vực ngân hàng sang khu vực doanh nghiệp, đồng thời cho thấy nhu cầu phát triển tổ chức xếp hạng tín nhiệm độc lập, hệ thống thông tin tín dụng và chuẩn hóa dữ liệu tài chính tại Việt Nam.

Từ nền tảng lý thuyết trên, khung phân tích chính được nhóm nghiên cứu đề xuất đánh giá hành lang pháp lý (dự thảo Thông tư thay thế Thông tư số 22/2019/TT-NHNN) cho các TCTD thực hiện Basel III tại Việt Nam bao gồm: khả năng tạo áp lực buộc TCTD cơ cấu nguồn vốn, phân bổ sử dụng vốn, nâng cao minh bạch, chuẩn hóa báo cáo từ đó thu hút đầu tư nước ngoài tới các thành phần kinh tế.

CÁC BƯỚC ĐI CỦA TỔ CHỨC TÍN DỤNG TRONG LỘ TRÌNH TIỆM CẬN BASEL III

Định hướng cơ cấu chất lượng nguồn vốn trong Dự thảo nhằm đáp ứng các quy định thanh khoản của Basel III

Dự thảo có xu hướng chuyển trọng tâm quản lý an toàn từ việc kiểm soát các tỷ lệ riêng lẻ sang một cách tiếp cận toàn diện hơn về chất lượng nguồn vốn, tính thanh khoản của tài sản và khả năng chống chịu của TCTD trong điều kiện thị trường căng thẳng. Định hướng này phù hợp với tinh thần của Basel III, trong đó quản lý thanh khoản không chỉ dừng lại ở khả năng chi trả trong ngắn hạn mà còn gắn với yêu cầu duy trì tài sản thanh khoản chất lượng cao và cơ cấu nguồn vốn ổn định hơn (BCBS, 2013; BCBS, 2014).

So với Thông tư số 22/2019/TT-NHNN, Dự thảo dự kiến sẽ có tác động rõ rệt hơn đến hành vi cơ cấu nguồn vốn của các TCTD. Cụ thể, các TCTD được định hướng giảm phụ thuộc vào nguồn vốn huy động ngắn hạn từ các TCTD trong nước, mở rộng khả năng tiếp cận nguồn vốn vay từ nước ngoài, đồng thời đẩy mạnh huy động vốn từ khách hàng cá nhân và doanh nghiệp nhỏ và vừa. Đây là sự thay đổi quan trọng, vì trong hệ thống ngân hàng Việt Nam, nguồn vốn ngắn hạn vẫn chiếm tỷ trọng lớn, trong khi nhu cầu tín dụng trung và dài hạn của nền kinh tế vẫn ở mức cao. Nếu không tái cơ cấu nguồn vốn, sự mất cân đối kỳ hạn giữa nguồn vốn huy động và tín dụng trung dài hạn có thể làm gia tăng rủi ro thanh khoản cho từng ngân hàng cũng như toàn hệ thống.

Việc Ngân hàng Nhà nước công bố định hướng Dự thảo từ sớm có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình thích ứng của các TCTD. Thay vì tạo ra cú sốc tuân thủ đột ngột, lộ trình chính sách sớm giúp các ngân hàng có thời gian điều chỉnh kế hoạch kinh doanh, chiến lược huy động vốn, danh mục tín dụng và kế hoạch tăng vốn. Điều này góp phần giảm thiểu tác động trực tiếp đến chi phí vốn của ngân hàng, qua đó hạn chế tác động gián tiếp đến chi phí tài chính của doanh nghiệp và nền kinh tế. Các nghiên cứu quốc tế cũng cho thấy yêu cầu vốn và thanh khoản cao hơn có thể làm thay đổi chi phí và hành vi cho vay của ngân hàng trong ngắn hạn, nhưng nếu được triển khai theo lộ trình phù hợp thì sẽ giúp tăng khả năng chống chịu của hệ thống tài chính trong dài hạn (Aiyar và cộng sự, 2014; Roulet, 2018; Gropp và cộng sự, 2019).

Tăng khả năng huy động, phân bổ vốn từ các định chế tài chính nước ngoài qua việc áp dụng chuẩn mực báo cáo IFRS và nâng cao xếp hạng tín nhiệm ngân hàng, doanh nghiệp

Dự thảo tạo động lực để các TCTD chủ động nâng cấp năng lực tiếp cận thị trường vốn quốc tế. Để huy động được nguồn vốn nước ngoài với chi phí hợp lý, ngân hàng không chỉ cần đáp ứng các chỉ tiêu an toàn trong nước mà còn phải cải thiện mức độ minh bạch, chuẩn hóa báo cáo tài chính và nâng cao chất lượng quản trị theo thông lệ quốc tế. Vì vậy, Dự thảo có thể thúc đẩy các TCTD thành lập hoặc củng cố bộ phận quan hệ định chế tài chính nước ngoài, quan hệ với nhà đầu tư, quản lý vốn và quản trị tài sản nợ - tài sản có.

Trong quá trình tiếp cận nguồn vốn quốc tế, việc áp dụng chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế và chủ động tham gia đánh giá xếp hạng tín nhiệm độc lập có vai trò quan trọng. IFRS giúp nâng cao tính so sánh và độ tin cậy của báo cáo tài chính, trong khi xếp hạng tín nhiệm độc lập giúp các nhà đầu tư và định chế tài chính nước ngoài đánh giá mức độ rủi ro của ngân hàng theo các chuẩn mực phổ biến hơn. Đối với các TCTD trong nước, lợi ích của quá trình này không chỉ nằm ở khả năng tiếp cận nguồn vốn mới mà còn ở việc buộc ngân hàng rà soát lại chất lượng tài sản, khả năng sinh lời, quản trị rủi ro, mức độ minh bạch và chiến lược kinh doanh. Đây là điều kiện quan trọng để hoạt động ngân hàng trở nên an toàn và hiệu quả hơn trong dài hạn.

Từ góc độ Lý thuyết thể chế, quá trình này phản ánh sự thích nghi của TCTD trước áp lực pháp lý trong nước, áp lực chuẩn mực quốc tế và áp lực từ nhà đầu tư trên thị trường tài chính (DiMaggio và Powell, 1983). Khi các ngân hàng Việt Nam tham gia sâu hơn vào mạng lưới tài chính quốc tế, việc đáp ứng các tiêu chuẩn đánh giá của đối tác nước ngoài trở thành tín hiệu về năng lực quản trị, tính minh bạch và độ tin cậy của ngân hàng.

Điều chỉnh sản phẩm huy động vốn và hành vi gửi tiền của khách hàng cá nhân

Bên cạnh việc tiếp cận vốn nước ngoài, Dự thảo cũng tạo áp lực để các TCTD thiết kế lại các sản phẩm huy động vốn trong nước, đặc biệt là đối với khách hàng cá nhân. Tại Việt Nam, khách hàng cá nhân thường có xu hướng ưu tiên gửi tiết kiệm kỳ hạn ngắn, lựa chọn lãi suất linh hoạt, quan tâm đến chính sách chăm sóc khách hàng và thường tái tục khoản gửi khi đến hạn. Hành vi này xuất phát từ nhiều nguyên nhân như năng lực tài chính cá nhân còn hạn chế, thiếu kênh đầu tư thay thế có mức độ an toàn tương đương, lo ngại biến động lãi suất và thiếu thị trường chuyển nhượng giấy tờ có giá đủ thanh khoản để người nắm giữ có thể linh hoạt về dòng tiền khi phát sinh nhu cầu đột xuất.

Đặc điểm hành vi này khiến việc huy động vốn trung và dài hạn của các TCTD gặp nhiều khó khăn. Các ngân hàng thường phải cạnh tranh mạnh ở các kỳ hạn truyền thống như 6 tháng, 12 tháng hoặc 13 tháng, trong khi nguồn vốn dài hạn thực sự vẫn chưa đủ sâu để đáp ứng nhu cầu vốn trung và dài hạn của nền kinh tế. Trong bối cảnh các yêu cầu thanh khoản theo Basel III nhấn mạnh cơ cấu nguồn vốn ổn định hơn, việc tiếp tục phụ thuộc quá lớn vào tiền gửi ngắn hạn có thể làm gia tăng chi phí vốn và rủi ro kỳ hạn đối với ngân hàng (BCBS, 2014; Banerjee và Mio, 2018).

Do đó, các TCTD cần phát triển các sản phẩm huy động có khả năng điều chỉnh hành vi của người gửi tiền theo hướng dài hạn hơn. Các sản phẩm này có thể bao gồm chứng chỉ tiền gửi, trái phiếu ngân hàng, sản phẩm tích lũy dài hạn, sản phẩm có quyền chuyển nhượng hoặc các công cụ huy động vốn gắn với nhu cầu tài chính cá nhân ở từng giai đoạn. Tuy nhiên, để khách hàng cá nhân sẵn sàng nắm giữ giấy tờ có giá kỳ hạn dài, thị trường cần có cơ chế chuyển nhượng công khai, minh bạch và đủ thanh khoản. Khi người nắm giữ giấy tờ có giá có thể chuyển nhượng dễ dàng trong trường hợp cần tiền, họ sẽ bớt e ngại hơn đối với các sản phẩm huy động vốn trung và dài hạn.

Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và các đơn vị liên quan đã hỗ trợ quá trình hình thành thị trường thông qua việc thẩm định, phê duyệt hồ sơ phát hành trái phiếu ra công chúng và tổ chức lưu ký trái phiếu tập trung. Tuy nhiên, tính thanh khoản của trái phiếu ra công chúng và giấy tờ có giá trên thị trường thứ cấp vẫn chưa thực sự đủ mạnh để tạo sự an tâm cho khách hàng cá nhân. Vì vậy, trong thời gian tới, việc phát triển “chợ” chuyển nhượng giấy tờ có giá với quy mô giao dịch đủ lớn, thông tin minh bạch và cơ chế định giá rõ ràng sẽ là điều kiện then chốt để các TCTD huy động nguồn vốn trung và dài hạn bền vững hơn.

TÁC ĐỘNG CỦA LỘ TRÌNH TIỆM CẬN BASEL III ĐẾN NỀN KINH TẾ

Tác động lan tỏa đến khách hàng doanh nghiệp

Dự thảo được dự báo không chỉ tác động đến cơ cấu nguồn vốn và mô hình kinh doanh của TCTD mà còn tạo tác động lan tỏa đến khách hàng doanh nghiệp trong nền kinh tế. Khi ngân hàng phải quản lý vốn và thanh khoản theo mức độ rủi ro chặt chẽ hơn, quá trình lựa chọn khách hàng vay vốn cũng sẽ thay đổi. Các doanh nghiệp có báo cáo tài chính minh bạch, dòng tiền ổn định, quản trị tốt, lịch sử tín dụng rõ ràng và mức độ rủi ro thấp sẽ có khả năng tiếp cận vốn với lãi suất hợp lý hơn. Ngược lại, doanh nghiệp thiếu minh bạch, đòn bẩy cao hoặc có dòng tiền yếu có thể phải chịu chi phí vốn cao hơn hoặc bị hạn chế tiếp cận tín dụng.

Cơ chế này tạo động lực để khách hàng doanh nghiệp từng bước chuẩn hóa hoạt động. Doanh nghiệp muốn tiếp cận nguồn vốn ngân hàng với chi phí hợp lý sẽ phải cải thiện báo cáo tài chính, quản lý dòng tiền, kiểm soát đòn bẩy, minh bạch thông tin và nâng cao chất lượng quản trị. Như vậy, tác động của Dự thảo không dừng lại ở nội bộ hệ thống ngân hàng mà có thể lan rộng sang khu vực doanh nghiệp. Về dài hạn, quá trình này góp phần nâng cao kỷ luật tài chính, cải thiện chất lượng thông tin trên thị trường và hỗ trợ phân bổ vốn hiệu quả hơn trong nền kinh tế. Điều này phù hợp với lý thuyết trung gian tài chính, trong đó ngân hàng đóng vai trò giám sát người vay và phân bổ vốn đến các dự án có hiệu quả cao hơn (Diamond, 1984).

Tuy nhiên, tác động này cũng đặt ra yêu cầu chính sách đối với nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa. Đây là nhóm thường gặp khó khăn trong việc lập báo cáo tài chính chuẩn hóa, xây dựng hệ thống quản trị nội bộ và đáp ứng yêu cầu thông tin của ngân hàng. Nếu không có cơ chế hỗ trợ phù hợp, việc siết chặt tiêu chuẩn rủi ro có thể làm gia tăng chênh lệch tiếp cận vốn giữa doanh nghiệp lớn và doanh nghiệp nhỏ.

Phát triển hệ thống xếp hạng tín nhiệm và dữ liệu tín dụng

Một vấn đề quan trọng phát sinh từ quá trình tiệm cận Basel III là nhu cầu chuẩn hóa hệ thống đánh giá tín nhiệm. Hiện nay, mỗi TCTD thường xây dựng hệ thống xếp hạng nội bộ dựa trên khẩu vị rủi ro, dữ liệu và các mô hình riêng. Cách tiếp cận này phù hợp với yêu cầu quản trị nội bộ của từng ngân hàng, nhưng lại hạn chế khả năng so sánh rủi ro giữa các khách hàng doanh nghiệp trong cùng ngành nghề hoặc cùng phân khúc. Khi các yêu cầu về vốn và thanh khoản trở nên chặt chẽ hơn, việc thiếu một thước đo tín nhiệm độc lập và có khả năng so sánh cao có thể làm tăng chi phí đánh giá, giảm hiệu quả phân bổ tín dụng và hạn chế khả năng tiếp cận vốn của doanh nghiệp minh bạch nhưng chưa có lịch sử quan hệ tín dụng đủ dài.

Do đó, Việt Nam cần tiếp tục phát triển các tổ chức xếp hạng tín nhiệm độc lập, cơ sở dữ liệu tín dụng doanh nghiệp và chuẩn dữ liệu tài chính có khả năng hỗ trợ so sánh giữa các khách hàng trong cùng lĩnh vực. Một hệ thống xếp hạng tín nhiệm độc lập không thể thay thế hoàn toàn mô hình xếp hạng nội bộ của ngân hàng, nhưng có thể đóng vai trò là thước đo tham chiếu, giúp thị trường đánh giá rủi ro minh bạch hơn. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Việt Nam cần phát triển thị trường trái phiếu doanh nghiệp, thị trường vốn trung dài hạn và các kênh huy động ngoài ngân hàng.

Đối với khách hàng cá nhân, hướng tiếp cận phù hợp hơn là phát triển hệ thống thông tin tín dụng cá nhân và mô hình điểm tín dụng cá nhân trên cơ sở bảo vệ dữ liệu cá nhân. Hệ thống này cần dựa trên nguyên tắc minh bạch, có sự đồng ý của chủ thể dữ liệu, có cơ chế khiếu nại và điều chỉnh thông tin sai lệch, đồng thời tránh lạm dụng dữ liệu ngoài mục đích đánh giá tín dụng. Nếu được thiết kế phù hợp, điểm tín dụng cá nhân có thể giúp khách hàng có lịch sử tài chính tốt tiếp cận vốn với chi phí thấp hơn, đồng thời giúp TCTD định giá rủi ro chính xác hơn.

Tác động tổng hợp đối với thị trường tài chính và nền kinh tế

Từ các kết quả trên, có thể thấy các quy định tại Dự thảo có tác động vượt ra ngoài phạm vi tuân thủ của TCTD. Ở cấp độ ngân hàng, Dự thảo tạo áp lực tái cơ cấu nguồn vốn, nâng cao chất lượng tài sản, cải thiện quản trị rủi ro, chuẩn hóa báo cáo và tăng cường minh bạch. Ở cấp độ khách hàng, Dự thảo thúc đẩy doanh nghiệp cải thiện quản trị tài chính, minh bạch thông tin và nâng cao chất lượng tín dụng. Ở cấp độ thị trường, Dự thảo tạo động lực phát triển thị trường giấy tờ có giá, trái phiếu ngân hàng, trái phiếu doanh nghiệp, tổ chức xếp hạng tín nhiệm và cơ sở dữ liệu tín dụng. Trong ngắn hạn, quá trình này có thể làm tăng chi phí tuân thủ, chi phí vốn và áp lực cạnh tranh đối với một số TCTD. Tuy nhiên, trong dài hạn, việc tiệm cận Basel III có thể góp phần hình thành hệ thống ngân hàng an toàn hơn, nguồn vốn ổn định hơn, thị trường vốn minh bạch hơn và khu vực doanh nghiệp có kỷ luật tài chính tốt hơn. Đây là nền tảng quan trọng để giảm phụ thuộc quá mức vào tín dụng ngắn hạn, hạn chế rủi ro hệ thống và nâng cao khả năng chống chịu của nền kinh tế Việt Nam trước các cú sốc trong nước và quốc tế. Bảng dưới so sánh, tổng hợp tác động của Thông tư số 22/2019/TT-NHNN với Dự thảo trong các bước đi của các TCTD trong lộ trình tiệm cận Basel III và tác động đến nền kinh tế.

Bảng: So sánh tác động của Thông tư số 22/2019/TT-NHNN và Dự thảo

Nguồn: Tổng hợp của nhóm tác giả

KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH

Nghiên cứu phân tích các bước đi của TCTD trong lộ trình tiệm cận Basel III thông qua việc đối chiếu dự thảo thay thế Thông tư số 22/2019/TT-NHNN với các chuẩn mực quốc tế về quản lý thanh khoản, từ đó đánh giá những tác động đối với hệ thống ngân hàng và nền kinh tế Việt Nam. Kết quả nghiên cứu cho thấy, quá trình tiệm cận Basel III không chỉ là yêu cầu tuân thủ các chỉ tiêu an toàn vốn và thanh khoản mà còn là động lực thúc đẩy tái cấu trúc hoạt động của TCTD theo hướng nâng cao chất lượng nguồn vốn, tăng cường khả năng chống chịu và tiệm cận các thông lệ quản trị quốc tế.

Đối với các TCTD, lộ trình này đòi hỏi sự điều chỉnh đồng bộ trên nhiều phương diện, bao gồm cơ cấu lại nguồn vốn theo hướng ổn định hơn, giảm phụ thuộc vào nguồn vốn ngắn hạn, phát triển các công cụ huy động vốn trung và dài hạn, nâng cao năng lực quản trị rủi ro, chuẩn hóa báo cáo tài chính và tăng cường minh bạch thông tin. Mặc dù các yêu cầu này có thể làm gia tăng chi phí tuân thủ và chi phí vốn trong ngắn hạn, song sẽ góp phần cải thiện khả năng tiếp cận nguồn vốn quốc tế, nâng cao uy tín của hệ thống ngân hàng và củng cố nền tảng phát triển bền vững trong dài hạn.

Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng cho thấy tác động của Basel III không chỉ giới hạn trong khu vực ngân hàng mà còn lan tỏa đến khu vực doanh nghiệp và toàn bộ thị trường tài chính. Các yêu cầu quản trị rủi ro chặt chẽ hơn sẽ tạo động lực để doanh nghiệp nâng cao tính minh bạch, cải thiện chất lượng quản trị tài chính và chuẩn hóa thông tin nhằm tiếp cận nguồn vốn với chi phí hợp lý. Đồng thời, việc phát triển thị trường giấy tờ có giá, thị trường trái phiếu, hệ thống xếp hạng tín nhiệm độc lập và cơ sở dữ liệu tín dụng sẽ góp phần hoàn thiện cấu trúc thị trường tài chính, giảm dần sự phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng và nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực trong nền kinh tế. Nhìn chung, nếu được triển khai theo lộ trình phù hợp, việc áp dụng Basel III sẽ góp phần tăng cường ổn định tài chính quốc gia, nâng cao năng lực chống chịu của hệ thống ngân hàng và tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của thị trường tài chính Việt Nam.

Từ các kết quả nghiên cứu, nhóm tác giả đề xuất một số hàm ý chính sách như sau:

Đối với Ngân hàng Nhà nước, cần tiếp tục xây dựng lộ trình áp dụng Basel III theo hướng có tính chuyển tiếp, phù hợp với năng lực của từng nhóm TCTD nhằm hạn chế cú sốc về chi phí vốn và bảo đảm ổn định hệ thống tài chính. Đồng thời, cơ quan quản lý cần sớm hoàn thiện khung pháp lý về quản lý thanh khoản, chuẩn hóa dữ liệu và tăng cường giám sát theo hướng tiếp cận rủi ro thay vì chỉ kiểm soát các tỷ lệ an toàn riêng lẻ.

Đối với các TCTD, cần chủ động tái cơ cấu nguồn vốn theo hướng gia tăng tỷ trọng nguồn vốn ổn định, phát triển các sản phẩm huy động trung và dài hạn, hoàn thiện hệ thống quản trị tài sản nợ - tài sản có (ALM), nâng cao năng lực quản trị rủi ro và đẩy mạnh áp dụng các chuẩn mực quốc tế như IFRS. Song song với đó, việc tăng cường minh bạch thông tin, xây dựng quan hệ với các định chế tài chính quốc tế và tham gia xếp hạng tín nhiệm độc lập sẽ tạo điều kiện mở rộng khả năng tiếp cận nguồn vốn quốc tế với chi phí hợp lý hơn.

Đối với các cơ quan quản lý thị trường vốn, cần thúc đẩy phát triển thị trường thứ cấp đối với giấy tờ có giá, trái phiếu ngân hàng và trái phiếu doanh nghiệp nhằm nâng cao tính thanh khoản của các công cụ huy động vốn dài hạn. Đồng thời, cần phát triển hệ thống xếp hạng tín nhiệm độc lập, hoàn thiện cơ sở dữ liệu tín dụng và chuẩn hóa dữ liệu tài chính doanh nghiệp để nâng cao hiệu quả phân bổ vốn và hỗ trợ quá trình thực thi Basel III.

Đối với khu vực doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, cần có các chương trình hỗ trợ nâng cao năng lực quản trị tài chính, chuẩn hóa báo cáo tài chính, minh bạch hóa thông tin và cải thiện chất lượng dữ liệu tín dụng. Những giải pháp này không chỉ giúp doanh nghiệp đáp ứng tốt hơn các tiêu chuẩn đánh giá của ngân hàng mà còn góp phần thu hẹp khoảng cách tiếp cận vốn giữa doanh nghiệp lớn và doanh nghiệp nhỏ trong bối cảnh các chuẩn mực quản trị rủi ro ngày càng được siết chặt.

Tài liệu tham khảo:

1. Aiyar, S., Calomiris, C. W., & Wieladek, T. (2014). Does macro-prudential regulation leak? Evidence from a UK policy experiment. Journal of Money, Credit and Banking, 46(1), 181-214.

2. Banerjee, R. N., & Mio, H. (2018). The impact of liquidity regulation on banks. Journal of Financial Intermediation, 35, 30-44.

3. Barney, J. (1991). Firm resources and sustained competitive advantage. Journal of Management, 17(1), 99-120.

4. BCBS (2013). Basel III: The Liquidity Coverage Ratio and liquidity risk monitoring tools.

5. BCBS (2014). Basel III: The Net Stable Funding Ratio.

6. BCBS (2017). Basel III: Finalising post-crisis reforms.

7. Diamond, D. W. (1984). Financial intermediation and delegated monitoring. The Review of Economic Studies, 51(3), 393-414.

8. Diamond, D. W., & Dybvig, P. H. (1983). Bank runs, deposit insurance, and liquidity. Journal of Political Economy, 91(3), 401-419.

9. DiMaggio, P. J., & Powell, W. W. (1983). The iron cage revisited: Institutional isomorphism and collective rationality in organizational fields. American Sociological Review, 48(2), 147-160.

10. Gropp, R., Mosk, T., Ongena, S., & Wix, C. (2019). Banks’ response to higher capital requirements: Evidence from a quasi-natural experiment. The Review of Financial Studies, 32(1), 266-299.

11. Hanson, S. G., Kashyap, A. K., & Stein, J. C. (2011). A macroprudential approach to financial regulation. Journal of Economic Perspectives, 25(1), 3-28.

12. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (2019). Thông tư số 22/2019/TT-NHNN ngày 15/11/2019 quy định các giới hạn, tỷ lệ bảo đảm an toàn trong hoạt động của ngân hàng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài.

13. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (2026). Dự thảo Thông tư thay thế Thông tư số 22/2019/TT-NHNN quy định các giới hạn, tỷ lệ bảo đảm an toàn trong hoạt động của ngân hàng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài.

14. Roulet, C. (2018). Basel III: Effects of capital and liquidity regulations on European bank lending. Journal of Economics and Business, 95, 26-46.

15. Wernerfelt, B. (1984). A resource-based view of the firm. Strategic Management Journal, 5(2), 171-180.