Thực trạng tác động của chuyển đổi số đến năng lực đổi mới sáng tạo của các doanh nghiệp Việt Nam
PGS.TS. Nguyễn Thị Hồng Nhâm
Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh, Email: [email protected]
Lương Bảo Thanh Khoa, TS. Lê Văn
Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh
Tóm tắt
Nghiên cứu xem xét mối liên hệ giữa mức triển khai chuyển đổi số và hoạt động đổi mới dựa trên dữ liệu khảo sát 400 doanh nghiệp tại Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Khánh Hòa, Đồng Nai và Cần Thơ, kết hợp thống kê công khai và các nghiên cứu đã công bố. Khung phân tích dựa trên phân loại đổi mới sản phẩm và đổi mới quy trình kinh doanh của Oslo 2018, đồng thời xem xét học hỏi và phối hợp tổ chức như những điều kiện hỗ trợ thực hiện. Dữ liệu được phân tích bằng bảng chéo theo 4 mức triển khai chuyển đổi số, sử dụng kiểm định chính xác Fisher và điều chỉnh Holm cho 4 phép kiểm định. Kết quả ghi nhận sự khác biệt về tỷ lệ thực hiện các hoạt động giữa các nhóm doanh nghiệp nhưng chưa xác định được quan hệ nhân quả hoặc đóng góp riêng của công nghệ số. Tổng hợp nghiên cứu cho thấy cần xem xét khả năng ứng dụng công nghệ cùng với tri thức kỹ thuật, nguồn lực thử nghiệm và khả năng thương mại hóa khi xây dựng hỗ trợ phù hợp cho doanh nghiệp.
Từ khóa: Chuyển đổi số, đổi mới sản phẩm, quy trình kinh doanh, khảo sát doanh nghiệp, kiểm định chính xác
Abstract
This study examines the relationship between the extent of digital transformation implementation and innovation activities, based on a survey of 400 enterprises in Ha Noi, Ho Chi Minh City, Khanh Hoa, Dong Nai, and Can Tho, combined with publicly available statistics and previously published studies. The analytical framework draws on the Oslo Manual 2018 classification of product innovation and business process innovation, while considering organizational learning and coordination as enabling conditions for implementation. The data are analyzed using cross-tabulations across four levels of digital transformation implementation, with Fisher’s exact test and Holm adjustment applied to four statistical tests. The results reveal differences in the rates of innovation activities among enterprise groups; however, they do not establish causal relationships or isolate the specific contributions of digital technologies. The literature synthesis indicates that, when designing appropriate support measures for enterprises, it is necessary to consider not only technological applicability but also technical knowledge, resources for experimentation, and commercialization capabilities.
Keywords: Digital transformation, product innovation, business processes, enterprise survey, Fisher’s exact test
GIỚI THIỆU
Theo cách tiếp cận của Verhoef và cộng sự (2021), chuyển đổi số gắn với những thay đổi trong hoạt động và cách tạo giá trị của doanh nghiệp. Vì vậy, mối liên hệ giữa chuyển đổi số và đổi mới cần được xem xét thông qua cách doanh nghiệp đưa công nghệ vào công việc và sử dụng công nghệ để thực hiện những thay đổi cụ thể.
Ở Việt Nam, sự phát triển của kinh tế số và thương mại điện tử tạo thêm cơ hội tiếp cận thị trường, nhà cung cấp và dịch vụ công nghệ. Tuy nhiên, khả năng khai thác những cơ hội này phụ thuộc vào nhu cầu và nguồn lực của từng doanh nghiệp. Cải tiến hoạt động hiện có thường đòi hỏi chuẩn hóa dữ liệu, kết nối các bộ phận và điều chỉnh trách nhiệm thực hiện. Phát triển sản phẩm mới còn cần tri thức kỹ thuật, kinh phí thử nghiệm và khả năng thương mại hóa. Sự khác nhau về yêu cầu thực hiện cho thấy cần xem xét đồng thời mức triển khai chuyển đổi số và những hoạt động đổi mới mà doanh nghiệp đã tiến hành.
Các nghiên cứu trước cung cấp bằng chứng về mối liên hệ này từ những cách đo lường khác nhau. Hoang và Hien (2024) xem xét năng lực số trong quan hệ với năng lực đổi mới sản phẩm và quy trình. Ngo và cộng sự (2026), sử dụng dữ liệu điều tra doanh nghiệp, ghi nhận kết quả khác nhau giữa đổi mới sản phẩm và đổi mới quy trình. Khi đối chiếu các nghiên cứu, cần phân biệt rằng năng lực đổi mới tự đánh giá và hoạt động đổi mới đã thực hiện là hai chỉ tiêu khác nhau. Đồng thời, cần làm rõ liệu những nguồn lực hỗ trợ cải tiến vận hành có đáp ứng được yêu cầu phát triển sản phẩm hay doanh nghiệp còn cần những điều kiện bổ sung.
Nghiên cứu này sử dụng dữ liệu khảo sát 400 doanh nghiệp để so sánh tỷ lệ thực hiện các hoạt động đổi mới sáng tạo giữa các nhóm có mức độ triển khai chuyển đổi số khác nhau. Đóng góp của nghiên cứu nằm ở việc đối chiếu mức độ triển khai chuyển đổi số với các hoạt động đổi mới do cùng một doanh nghiệp báo cáo, phân tích này bổ sung bằng chứng về mối liên hệ giữa chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo trong mẫu khảo sát. Kết quả khảo sát và tổng quan tài liệu cho thấy nhu cầu hỗ trợ phụ thuộc vào nhiệm vụ cụ thể của doanh nghiệp. Khi cải tiến vận hành, doanh nghiệp cần kết nối dữ liệu giữa các bộ phận và sử dụng dữ liệu để điều chỉnh quy trình làm việc. Khi phát triển sản phẩm, doanh nghiệp còn cần tri thức kỹ thuật, nguồn lực thử nghiệm và khả năng thương mại hóa. Nội dung hỗ trợ cần được xác định dựa trên nhiệm vụ doanh nghiệp đang thực hiện và nguồn lực có thể huy động.
CƠ SỞ PHÂN TÍCH VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Khái niệm đổi mới và điều kiện khai thác công nghệ
Chuyển đổi số là quá trình doanh nghiệp ứng dụng công nghệ và dữ liệu để thay đổi cách sản xuất, quản lý và phục vụ khách hàng. Năng lực số thể hiện khả năng lựa chọn, kết nối và sử dụng công nghệ phù hợp với yêu cầu hoạt động; năng lực đổi mới thể hiện khả năng phát triển ý tưởng và tổ chức thực hiện những thay đổi về sản phẩm hoặc quy trình. Tổng quan của Saunila (2020) cho thấy năng lực đổi mới ở doanh nghiệp nhỏ và vừa gồm nhiều phương diện có liên quan với nhau. Trên cơ sở đó, nghiên cứu phân biệt điều kiện ứng dụng công nghệ, năng lực thực hiện đổi mới và hoạt động đổi mới đã được triển khai. Cách phân biệt này giúp tránh đồng nhất việc có công nghệ với khả năng sử dụng công nghệ để thực hiện đổi mới.
Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) và Cơ quan Thống kê Liên minh Châu Âu (Eurostat) (2018), đổi mới tại doanh nghiệp gồm 2 loại chính: đổi mới sản phẩm và đổi mới quy trình kinh doanh. Một sản phẩm hoặc quy trình được coi là đổi mới khi có sự khác biệt đáng kể so với trước và đã được đưa ra thị trường hoặc áp dụng trong doanh nghiệp. Quy trình kinh doanh bao gồm hoạt động sản xuất, phân phối, tiếp thị, hệ thống thông tin, quản trị và phát triển sản phẩm, quy trình. Theo cách phân loại này, nghiên cứu xem xét thay đổi trong tiếp thị thuộc phạm vi đổi mới quy trình kinh doanh. Học hỏi, lãnh đạo và phối hợp tổ chức được phân tích như những điều kiện hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện đổi mới. Công nghệ số có thể giảm chi phí tìm kiếm, sao chép, truyền tải, theo dõi và xác minh thông tin, qua đó giúp doanh nghiệp tiết kiệm nguồn lực và tiếp cận thông tin thị trường thuận lợi hơn (Goldfarb và Tucker, 2019). Việc khai thác những thông tin này còn phụ thuộc vào khả năng hấp thụ tri thức, tức khả năng nhận biết, tiếp thu và vận dụng kiến thức từ bên ngoài dựa trên nền tảng hiểu biết sẵn có của doanh nghiệp (Cohen và Levinthal, 1990). Chẳng hạn, phản hồi của khách hàng cần được phân tích và chuyển thành yêu cầu thiết kế sản phẩm; dữ liệu vận hành cần được sử dụng để phát hiện sai lệch và điều chỉnh quy trình. Vì vậy, nghiên cứu tập trung xem xét khả năng tiếp cận thông tin cùng với năng lực chuyển thông tin thành những thay đổi được thực hiện trong doanh nghiệp.
Dữ liệu và phương pháp phân tích
Nghiên cứu sử dụng dữ liệu khảo sát 400 doanh nghiệp tại Hà Nội, Khánh Hòa, Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai và Cần Thơ, thuộc đề tài khoa học và công nghệ cấp quốc gia “Hoàn thiện hệ thống chính sách nhằm nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo của các doanh nghiệp Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số”, mã số KX.01.02/21-30. Dữ liệu được phân tích bằng thống kê mô tả và bảng chéo để xem xét mối liên hệ giữa mức triển khai chuyển đổi số và các hoạt động được doanh nghiệp báo cáo. Các thống kê công khai và nghiên cứu liên quan được sử dụng để đối chiếu và bổ sung phần thảo luận.
THỰC TRẠNG CHUYỂN ĐỔI SỐ VÀ ĐỔI MỚI SÁNG TẠO
Mở rộng điều kiện số và chiều sâu ứng dụng
Bảng 1 đặt các chỉ tiêu thị trường bên cạnh mức sẵn sàng và khả năng duy trì công nghệ tại doanh nghiệp. Các nguồn phản ánh những cấp độ khác nhau: cơ hội giao dịch, điều kiện tổ chức và việc sử dụng sau tiếp nhận.
Bảng 1: Bối cảnh thị trường và điều kiện triển khai công nghệ số
|
Chỉ tiêu |
Kết quả |
Nguồn |
Đối tượng và phạm vi đo lường |
|
Giá trị tăng thêm của kinh tế số |
14,02% tổng sản phẩm trong nước, ước tính. |
Cục Thống kê (2026). |
Giá trị ở cấp nền kinh tế; không đo tỷ lệ doanh nghiệp chuyển đổi số. |
|
Quy mô thương mại điện tử |
Khoảng 31 tỷ USD; tăng 25,5%. |
Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (2025). |
Quy mô giao dịch thị trường; chưa xác định kết quả đổi mới tại doanh nghiệp. |
|
Doanh nghiệp thực hiện đổi mới sáng tạo |
34,6%; số liệu công bố cho năm 2025. |
Bộ Khoa học và Công nghệ (2026). |
Ngày công bố và cập nhật chưa xác định năm điều tra hoặc kỳ tham chiếu; chỉ giữ giá trị công bố, không so sánh năm. |
|
Sẵn sàng về định hướng chiến lược |
3,3 điểm trên thang 5 điểm. |
Khảo sát 2023; Cục Phát triển doanh nghiệp và GIZ (2024) |
500 doanh nghiệp nhỏ và vừa; tự đánh giá mức sẵn sàng, không đo kết quả đổi mới. |
|
Sẵn sàng về con người và tổ chức |
3,0 điểm trên thang 5 điểm. |
Khảo sát 500 doanh nghiệp năm 2023; Cục Phát triển doanh nghiệp và GIZ (2024) |
Khoảng 90% mẫu đến từ thành phố lớn như Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh. |
|
Sẵn sàng về dữ liệu và chuỗi cung ứng |
Mỗi nội dung đạt 2,9 điểm trên thang 5 điểm. |
Khảo sát 500 doanh nghiệp năm 2023; Cục Phát triển doanh nghiệp và GIZ (2024) |
Công nghệ thông tin và quản trị dữ liệu, chuỗi cung ứng được đánh giá riêng. |
|
Ngừng sử dụng giải pháp số đã tiếp nhận |
48,8% doanh nghiệp được khảo sát. |
Khảo sát 2022; Cục Phát triển doanh nghiệp (2023). |
Khảo sát trên 1.000 doanh nghiệp; phản ánh việc không duy trì một số giải pháp, chưa đồng nghĩa dừng mọi hoạt động số. |
|
Duy trì nền tảng quản trị sau hỗ trợ |
Gần 80% sử dụng sau đào tạo; còn khoảng 35% sau 18 tháng. |
Bruhn và cộng sự (2025). |
Tỷ lệ trong nhóm nhận hỗ trợ của chương trình 605 doanh nghiệp; không phải tỷ lệ toàn quốc. |
Nguồn: Nhóm tác giả tổng hợp
Sự mở rộng của thị trường số tạo thêm cơ hội giao dịch và tiếp cận công nghệ cho doanh nghiệp. Để khai thác những cơ hội này, doanh nghiệp phải cân nhắc nguồn lực dành cho cải tiến trong khi vẫn bảo đảm hoạt động thường xuyên. Khảo sát khoảng 1.500 cơ sở tại Việt Nam trước đại dịch của Cirera và cộng sự (2021) cho thấy kết nối mạng đã gần như phổ biến, trong khi các công nghệ chuyên sâu được sử dụng hạn chế hơn. Khảo sát của Cục Phát triển doanh nghiệp và GIZ (2024) cũng ghi nhận điểm sẵn sàng về dữ liệu và chuỗi cung ứng thấp hơn điểm định hướng chiến lược. Mặc dù khác nhau về mẫu và thời kỳ, hai nguồn nghiên cứu cho thấy cần phân biệt điều kiện tiếp cận công nghệ với khả năng đưa công nghệ vào hoạt động. Việc thực hiện định hướng chuyển đổi còn phụ thuộc vào chất lượng dữ liệu, sự kết nối giữa các bộ phận và trách nhiệm xử lý công việc.
Đối với doanh nghiệp nhỏ, yêu cầu này gắn với khó khăn trong phân bổ nhân sự và thời gian. Người phụ trách vận hành có thể đồng thời phải chuẩn hóa dữ liệu, học cách sử dụng phần mềm và thử nghiệm quy trình mới. Các công việc đó phát sinh chi phí trước khi doanh nghiệp nhận thấy lợi ích, đồng thời có thể ảnh hưởng đến tiến độ thực hiện đơn hàng và phục vụ khách hàng. Vì vậy, hỗ trợ chuyển đổi số cần xác định rõ phần việc doanh nghiệp tự thực hiện, nội dung cần chuyên gia hướng dẫn và cách duy trì hoạt động trong thời gian điều chỉnh. Kinh phí mua công nghệ cần đi cùng khả năng tiếp nhận và sử dụng của doanh nghiệp. Khả năng duy trì sử dụng là một nội dung cần được theo dõi sau khi công nghệ được đưa vào doanh nghiệp. Cục Phát triển doanh nghiệp (2023) ghi nhận tình trạng ngừng sử dụng một số giải pháp số; chương trình được Bruhn và cộng sự (2025) phân tích cũng cho thấy tỷ lệ sử dụng nền tảng giảm sau hỗ trợ. Những kết quả này đặt ra yêu cầu xem xét quá trình áp dụng trong công việc hằng ngày: doanh nghiệp có bố trí người phụ trách, dành thời gian học và điều chỉnh quy trình phù hợp hay không. Theo dõi giai đoạn này giúp xác định công nghệ đã được sử dụng đến đâu, những trở ngại nào còn tồn tại và doanh nghiệp cần hỗ trợ gì để tiếp tục thực hiện các hoạt động cải tiến.
Đổi mới sản phẩm dịch vụ và thương mại hóa tri thức
Dữ liệu giao dịch và phản hồi khách hàng giúp doanh nghiệp nhận diện nhu cầu nhưng phát triển sản phẩm còn đòi hỏi chuyển những thông tin đó thành yêu cầu về tính năng, chất lượng và phương án kỹ thuật. Nambisan và cộng sự (2017) phân tích cách công nghệ số mở rộng sự kết nối và kết hợp nguồn lực trong quá trình đổi mới. Theo hướng tiếp cận này, thông tin thị trường cần được trao đổi giữa bộ phận bán hàng, nghiên cứu và sản xuất để hỗ trợ lựa chọn ý tưởng, thiết kế và thử nghiệm. Khả năng tiếp cận dữ liệu vì vậy cần được xem cùng năng lực sử dụng dữ liệu trong từng quyết định phát triển sản phẩm.
Bằng chứng thực nghiệm cũng cho thấy cần phân biệt năng lực đổi mới với hoạt động đổi mới đã thực hiện. Hoang và Hien (2024), nghiên cứu 297 doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa, ghi nhận năng lực số có quan hệ tích cực với năng lực đổi mới sản phẩm và quy trình. Trong khi đó, Ngo và cộng sự (2026), sử dụng dữ liệu điều tra doanh nghiệp Việt Nam giai đoạn 2005 đến 2023, ghi nhận số hóa có quan hệ tích cực với đổi mới quy trình nhưng mang dấu âm đối với đổi mới sản phẩm; nghiên cứu và phát triển có tính bổ trợ cho đổi mới sản phẩm. Khác biệt về mẫu và cách đo lường cần được xem xét khi đối chiếu 2 kết quả. Các nghiên cứu này gợi ra yêu cầu phân tích cách doanh nghiệp kết hợp công nghệ số với tri thức chuyên môn và nguồn lực phát triển sản phẩm. Khảo sát Doanh nghiệp Việt Nam năm 2023 ghi nhận 5,1% doanh nghiệp có chi nghiên cứu và phát triển trong phạm vi điều tra (World Bank, 2023). Đối với phát triển sản phẩm, doanh nghiệp phải dành kinh phí cho thiết kế, thử nghiệm và hoàn thiện trước khi có doanh thu, đồng thời tiếp tục bảo đảm đơn hàng và khả năng thanh toán. Vì vậy, hỗ trợ khai thác dữ liệu nên gắn với một nhiệm vụ phát triển sản phẩm cụ thể, có thị trường mục tiêu, yêu cầu kỹ thuật và nguồn lực thực hiện.
Đổi mới quy trình sản xuất phân phối và sử dụng nguồn lực
Dữ liệu vận hành hỗ trợ phát hiện sai lệch, điều chỉnh kế hoạch và phối hợp công việc. Cải tiến quy trình có thể bắt đầu từ những vướng mắc trong hoạt động hằng ngày. Việc kết nối thông tin đơn hàng, tồn kho và năng lực sản xuất giúp doanh nghiệp điều chỉnh kế hoạch, giảm thời gian chờ và hạn chế sai sót trong thực hiện. Phần mềm phát huy tác dụng khi dữ liệu được cập nhật và người phụ trách sử dụng kết quả để điều chỉnh hoạt động.
Sách Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo Việt Nam 2024 ghi nhận trong nhóm doanh nghiệp có đổi mới quy trình năm 2023, 76,6% đầu tư mới máy móc, công nghệ, thiết bị; 0,3% nhận chuyển giao từ tổ chức khoa học và công nghệ hoặc tổ chức khác (Bộ Khoa học và Công nghệ, 2025). Cơ cấu này cho thấy doanh nghiệp chủ yếu đổi mới quy trình thông qua đầu tư máy móc, thiết bị, trong khi việc tiếp nhận công nghệ từ các tổ chức nghiên cứu còn hạn chế. Đổi mới quy trình cần đi cùng khả năng làm chủ thiết bị, điều chỉnh tiêu chuẩn và tích lũy kinh nghiệm. Adomako và Nguyen (2024) nghiên cứu trên 211 doanh nghiệp tại Việt Nam ghi nhận vai trò của hợp tác giữa các tổ chức trong quan hệ giữa số hóa quy trình và cường độ chuyển giao công nghệ. Bằng chứng bổ sung kênh tiếp nhận tri thức từ bên ngoài. Với doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng, khả năng truy xuất, kiểm soát chất lượng và phối hợp giao hàng còn đòi hỏi thống nhất dữ liệu và trách nhiệm xử lý, vượt khỏi việc thay thế máy móc riêng lẻ.
Thay đổi chức năng tiếp thị và phục vụ khách hàng
Thị trường trực tuyến mở rộng khả năng tiếp nhận phản hồi và thử cách giới thiệu sản phẩm. Đưa sản phẩm hiện có lên nền tảng chưa đồng nghĩa đổi mới tiếp thị; cần xem thay đổi về phối hợp kênh, thiết kế dịch vụ, giao nhận và xử lý yêu cầu. Matarazzo và cộng sự (2021) phân tích tạo giá trị cho khách hàng trong chuyển đổi số của doanh nghiệp nhỏ và vừa, nhấn mạnh nội dung thay đổi cách phục vụ. Phản hồi dừng ở bán hàng có thể giúp hiểu khách hàng nhưng chưa hình thành phương án sản phẩm. Khi nối với kỹ thuật, sản xuất và cung ứng, thông tin hỗ trợ điều chỉnh quy cách, chất lượng hoặc dịch vụ. Đổi mới tiếp thị vì vậy liên quan đến sản phẩm và quy trình; đánh giá cần xem toàn bộ quá trình phục vụ, ngoài số lượt tiếp cận trực tuyến.
Dữ liệu giao dịch cũng đặt ra yêu cầu về quyền sử dụng và chất lượng thông tin. Doanh nghiệp cần xác định dữ liệu nào có thể khai thác, dùng cho mục đích gì và ai chịu trách nhiệm kiểm tra. Tăng lượng thông tin không tự cải thiện quyết định nếu thiếu cách lựa chọn và xử lý. Đối với sản phẩm vật chất, giao dịch trực tuyến vẫn gắn với chi phí vận chuyển và năng lực giao hàng; giảm chi phí truyền tải thông tin không làm mất đi những yêu cầu hậu cần này.
Mức triển khai chuyển đổi số và hoạt động trong mẫu khảo sát
Bảng 2 đối chiếu mức triển khai và hoạt động được báo cáo tại cùng doanh nghiệp. Tỷ lệ có sản phẩm mới hoặc cải tiến lần lượt là 3,85% ở nhóm chưa có ý định triển khai, 25,85% ở nhóm đang nghiên cứu, 72,00% ở nhóm triển khai một phần và 64,29% ở nhóm triển khai toàn doanh nghiệp. Kiểm định chính xác ghi nhận khác biệt giữa các nhóm, kể cả sau điều chỉnh Holm. Đây là bằng chứng về sự khác nhau trong phân bố hoạt động.
Tỷ lệ sản phẩm mới không tăng đều theo mức triển khai. Nhóm toàn doanh nghiệp có 9 trong 14 đơn vị báo cáo có sản phẩm mới, còn nhóm triển khai một phần có 18 trong 25 đơn vị. Phạm vi triển khai chưa phản ánh rõ mục đích sử dụng công nghệ: doanh nghiệp có thể tập trung vào quản trị và vận hành trước khi đầu tư cho phát triển sản phẩm. Vì vậy, khi đánh giá kết quả đổi mới, cần xem xét cả nội dung ứng dụng và nguồn lực dành cho phát triển sản phẩm, bên cạnh mức độ triển khai chuyển đổi số.
Bảng 2: Hoạt động doanh nghiệp theo mức triển khai chuyển đổi số
|
Mức triển khai |
Số doanh nghiệp |
Sản phẩm mới hoặc cải tiến năm 2024 |
Đầu tư hoặc cải tiến công nghệ năm 2024 |
Phương pháp tiếp thị mớ |
Phương pháp quản lý tổ chức mới |
|
Chưa có ý định triển khai |
156 |
6 (3,85%) |
6 (3,85%) |
12 (7,69%) |
12 (7,69%) |
|
Đang nghiên cứu để áp dụng |
205 |
53 (25,85%) |
49 (23,90%) |
80 (39,02%) |
87 (42,44%) |
|
Đã triển khai tại một số bộ phận |
25 |
18 (72,00%) |
9 (36,00%) |
13 (52,00%) |
14 (56,00%) |
|
Đã triển khai toàn doanh nghiệp |
14 |
9 (64,29%) |
8 (57,14%) |
11 (78,57%) |
9 (64,29%) |
|
Tổng mẫu |
400 |
86 (21,50%) |
72 (18,00%) |
116 (29,00%) |
122 (30,50%) |
|
Giá trị p sau điều chỉnh Holm |
|
< 0,001 |
< 0,001 |
< 0,001 |
< 0,001 |
Ghi chú: Kiểm định chính xác Fisher cho bảng 4 nhóm và 2 trạng thái có hoặc không; điều chỉnh Holm cho 4 phép kiểm định.
Nguồn: Tính trực tiếp từ 400 phiếu trong tệp dữ liệu khảo sát đề tài nhà nước
Học hỏi và phối hợp tổ chức trong quá trình đổi mới
Hoang và cộng sự (2024) ghi nhận quan hệ tích cực giữa năng lực số và năng lực đổi mới, đồng thời xem xét lãnh đạo và văn hóa số. Trong quản trị, các điều kiện này thể hiện qua lựa chọn vấn đề ưu tiên, chia sẻ dữ liệu và bố trí nguồn lực thử nghiệm. Công nghệ hỗ trợ trao đổi, còn cách phối hợp quyết định ý tưởng được thực hiện đến đâu. Học hỏi cần được duy trì qua nhiều nhiệm vụ. Khi đánh giá nhân viên chủ yếu dựa vào việc hoàn thành nhiệm vụ thường xuyên, doanh nghiệp có thể chưa tạo đủ điều kiện để họ dành thời gian cho cải tiến. Nếu thông tin về sai sót chủ yếu được dùng để xác định trách nhiệm cá nhân, nhân viên cũng có thể ngần ngại phản ánh những vướng mắc trong công việc. Vì vậy, việc ghi nhận sai sót cần gắn với tìm hiểu nguyên nhân và điều chỉnh cách thực hiện. Kinh nghiệm từ các lần thử nghiệm nên được tổng hợp thành quy trình, hướng dẫn và chia sẻ trong doanh nghiệp, giúp duy trì cách làm phù hợp khi nhân sự thay đổi. Việc tiếp tục áp dụng và mở rộng những cải tiến đã có kết quả là cơ sở để doanh nghiệp tích lũy năng lực đổi mới.
Hoang và cộng sự (2025) ghi nhận vai trò trung gian của hấp thụ tri thức số; Huynh và cộng sự (2026) xem xét đổi mới mô hình kinh doanh; Le và cộng sự (2026) bổ sung tính linh hoạt tổ chức và năng lực công nghệ (Bảng 3). Các kết quả hiệu quả hoạt động hoặc lợi thế cạnh tranh cần được phân biệt với đổi mới sản phẩm. Đổi mới mô hình kinh doanh cũng có thể liên quan cả sản phẩm và quy trình; thang đo này chưa đồng nhất với đổi mới tổ chức (OECD và Eurostat, 2018).
Bảng 3: Một số nghiên cứu định lượng về chuyển đổi số và kết quả doanh nghiệp tại Việt Nam
|
Tác giả |
Mẫu nghiên cứu |
Phương pháp |
Biến kết quả |
Phát hiện chính |
|
Hoang và cộng sự (2024) |
271 phản hồi từ doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam. |
Mô hình phương trình cấu trúc. |
Năng lực đổi mới sáng tạo. |
Năng lực số, văn hóa số và lãnh đạo số có quan hệ cùng chiều với năng lực đổi mới; hệ số lần lượt là 0,272 (p < 0,001), 0,437 (p < 0,001) và 0,226 (p = 0,001). |
|
Hoang và cộng sự (2025) |
314 doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa tại Việt Nam. |
Mô hình phương trình cấu trúc kết hợp mạng nơ-ron nhân tạo. |
Lợi thế cạnh tranh bền vững. |
Năng lực số có quan hệ cùng chiều với lợi thế cạnh tranh (β = 0,167; p = 0,022). Quan hệ gián tiếp qua khả năng hấp thụ tri thức số có β = 0,098; p = 0,014. |
|
Huynh và cộng sự (2026) |
408 phản hồi của người quản lý doanh nghiệp tại Việt Nam; thu thập từ tháng 2 đến tháng 4/2025. |
Mô hình phương trình cấu trúc. |
Đổi mới mô hình kinh doanh; hiệu quả hoạt động. |
Quan hệ gián tiếp từ chuyển đổi số đến hiệu quả qua đổi mới mô hình kinh doanh có β = 0,064; p = 0,005. Quan hệ trực tiếp từ số hóa tri thức đến hiệu quả chưa có ý nghĩa thống kê (β = 0,056; p = 0,167). |
|
Ngo và cộng sự (2026) |
Các đợt Khảo sát Doanh nghiệp của Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam, 2005 đến 2023. |
Mô hình xác suất nhị phân có biến công cụ. |
Đổi mới sản phẩm; đổi mới quy trình. |
Số hóa liên quan cùng chiều với đổi mới quy trình nhưng mang dấu âm với đổi mới sản phẩm. Nghiên cứu và phát triển có tính bổ trợ đối với đổi mới sản phẩm. |
|
Le và cộng sự (2026) |
300 doanh nghiệp sản xuất tại Việt Nam. |
Mô hình phương trình cấu trúc. |
Tính linh hoạt tổ chức; hiệu quả hoạt động. |
Đổi mới số liên quan đến hiệu quả thông qua tính linh hoạt tổ chức; năng lực công nghệ có vai trò trung gian trong quan hệ giữa năng lực số và hiệu quả. |
Ghi chú: Các mô hình phương trình cấu trúc sử dụng phương pháp bình phương tối thiểu từng phần. β là hệ số đường dẫn. Biến kết quả và quan hệ trực tiếp, gián tiếp được giữ theo từng nghiên cứu.
Nguồn: Tổng hợp của nhóm tác giả
THẢO LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
Hai hướng khai thác công nghệ và điều kiện bổ trợ
Kết quả khảo sát ghi nhận sự khác biệt về tỷ lệ thực hiện các hoạt động giữa những nhóm doanh nghiệp có mức triển khai chuyển đổi số khác nhau. Để thảo luận kết quả này, cần xem xét yêu cầu cụ thể của cải tiến vận hành và phát triển sản phẩm. Cải tiến vận hành sử dụng thông tin về đơn hàng, tình trạng máy móc và chất lượng để điều chỉnh kế hoạch, giảm thời gian chờ và hạn chế sai sót. Phát triển sản phẩm đòi hỏi chuyển nhu cầu thị trường thành yêu cầu thiết kế, lựa chọn giải pháp kỹ thuật và tổ chức thử nghiệm trước khi thương mại hóa. Do đó, bên cạnh công nghệ số, doanh nghiệp cần bố trí nhân lực, kinh phí và thời gian phù hợp với từng nhiệm vụ.
Cải tiến vận hành và phát triển sản phẩm có thể hỗ trợ lẫn nhau. Thời gian và nguồn lực tiết kiệm từ quy trình hiệu quả hơn có thể được dành cho thử nghiệm sản phẩm; phản hồi của khách hàng về sản phẩm mới lại cung cấp căn cứ điều chỉnh sản xuất và phân phối. Để khai thác sự bổ trợ này, doanh nghiệp cần chia sẻ thông tin giữa các bộ phận, xác định người chịu trách nhiệm xử lý và lưu giữ kinh nghiệm thực hiện. Khi dữ liệu được sử dụng để điều chỉnh công việc và kinh nghiệm được chuyển thành hướng dẫn chung, kết quả cải tiến có điều kiện được duy trì qua nhiều nhiệm vụ và khi nhân sự thay đổi. Vì vậy, đầu tư công nghệ cần đi cùng khả năng tiếp thu kiến thức và tổ chức phối hợp trong doanh nghiệp.
Hỗ trợ theo nhu cầu và theo dõi sau triển khai
Nội dung hỗ trợ cần được xác định theo vấn đề doanh nghiệp đang gặp và mục tiêu muốn đạt được. Với doanh nghiệp đang tìm hiểu chuyển đổi số, hỗ trợ nên tập trung vào xác định nhu cầu, lựa chọn công việc ưu tiên và dự tính chi phí duy trì, nhân sự thực hiện. Doanh nghiệp đã sử dụng các ứng dụng riêng lẻ cần được hỗ trợ chuẩn hóa dữ liệu, kết nối hệ thống và làm rõ trách nhiệm giữa các bộ phận. Đối với phát triển sản phẩm, nhu cầu hỗ trợ còn bao gồm thiết kế, thử nghiệm kỹ thuật và tiếp cận thị trường. Sự khác biệt trong Bảng 2 gợi ý cần xem xét nhu cầu theo mức triển khai nhưng việc lựa chọn hỗ trợ cho từng doanh nghiệp phải dựa trên đánh giá cụ thể về hoạt động và nguồn lực hiện có.
Quá trình hỗ trợ cũng cần tính đến thời gian học cách sử dụng công nghệ và điều chỉnh công việc. Walsh và cộng sự (2023) ghi nhận những khó khăn về kiêm nhiệm, nguồn lực và chiến lược tại doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam. Vì vậy, tư vấn và đào tạo nên gắn với nhiệm vụ đang thực hiện, có người phụ trách và có trao đổi sau đào tạo để xử lý vướng mắc khi áp dụng. Với nhiệm vụ phát triển sản phẩm, hợp tác cùng tổ chức nghiên cứu hoặc sử dụng cơ sở thử nghiệm chung có thể giúp doanh nghiệp tiếp cận chuyên môn và điều kiện kỹ thuật cần thiết. Việc bố trí hỗ trợ cần xem xét cả khả năng tiếp tục sử dụng kết quả sau khi chương trình kết thúc. Đánh giá chương trình cần theo dõi quá trình từ tiếp nhận hỗ trợ, duy trì sử dụng công nghệ đến thay đổi trong công việc và kết quả đổi mới. Các chỉ tiêu như quy trình đã áp dụng, sản phẩm đã thương mại hóa và doanh thu từ sản phẩm mới cần được xác định rõ nội dung, kỳ đo lường và nguồn kiểm chứng. Theo dõi cùng doanh nghiệp trước và sau hỗ trợ, kết hợp nhóm so sánh phù hợp, giúp phân biệt rõ hơn kết quả của chương trình với ảnh hưởng từ thị trường và năng lực sẵn có. Đồng thời, cần ghi nhận những doanh nghiệp ngừng sử dụng công nghệ hoặc rút khỏi chương trình để xác định trở ngại và điều chỉnh cách hỗ trợ.
KẾT LUẬN
Kết quả phân tích 400 doanh nghiệp tại Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Khánh Hòa, Đồng Nai và Cần Thơ ghi nhận sự khác biệt về tỷ lệ thực hiện các hoạt động giữa những nhóm có mức triển khai chuyển đổi số khác nhau. Đối với sản phẩm mới hoặc cải tiến, nhóm triển khai toàn doanh nghiệp có tỷ lệ thấp hơn nhóm triển khai tại một số bộ phận. Với số quan sát còn ít ở 2 nhóm này, kết quả cho thấy cần xem xét nội dung và mục đích ứng dụng công nghệ, bên cạnh phạm vi triển khai. Tổng hợp nghiên cứu làm rõ thêm yêu cầu của từng hoạt động: cải tiến vận hành cần sử dụng dữ liệu để điều chỉnh công việc, còn phát triển sản phẩm đòi hỏi thêm tri thức kỹ thuật, nguồn lực thử nghiệm và khả năng thương mại hóa.
Từ đó, hỗ trợ doanh nghiệp cần gắn với nhiệm vụ cụ thể, nguồn lực thực hiện và khả năng duy trì sử dụng công nghệ sau hỗ trợ. Kết quả chương trình cần được theo dõi đến những thay đổi trong hoạt động và sản phẩm đã được đưa ra thị trường. Tuy nhiên, các mối liên hệ trong mẫu chưa xác định được đóng góp riêng của chuyển đổi số so với ảnh hưởng của nguồn lực và nhu cầu đổi mới sẵn có. Thông tin chưa đầy đủ về ngành, lao động và quá trình thu thập dữ liệu cũng hạn chế khả năng phân tích điều chỉnh và suy rộng. Nghiên cứu tiếp theo cần bổ sung đặc điểm doanh nghiệp, làm rõ kỳ tham chiếu của từng chỉ tiêu và theo dõi cùng doanh nghiệp qua thời gian để đánh giá rõ hơn mối liên hệ giữa ứng dụng công nghệ số và hoạt động đổi mới.
* Bài viết là sản phẩm của đề tài cấp Nhà nước: “Hoàn thiện hệ thống chính sách nhằm nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo của các doanh nghiệp Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số”, mã số: KX.01.02/21-30
Tài liệu tham khảo:
1. Adomako, S., & Nguyen, N. P. (2024). Digitalization, inter-organizational collaboration, and technology transfer. The Journal of Technology Transfer, 49(4), 1176–1202. https://doi.org/10.1007/s10961-023-10031-z
2. Bộ Khoa học và Công nghệ. (2025). Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo Việt Nam 2024. Bộ Khoa học và Công nghệ. https://mic.mediacdn.vn/639352410187198464/2025/7/4/sach-trang-2024-17516077548061862683948.pdf
3. Bộ Khoa học và Công nghệ. (2026, 6 tháng 1). Số liệu nổi bật lĩnh vực đổi mới sáng tạo năm 2025. https://mst.gov.vn/so-lieu-noi-bat-linh-vuc-doi-moi-sang-tao-nam-2025-197260106114803857.htm
4. Bruhn, M., Tan, S. W., & Tran, T. (2025, May 20). Challenges with digital technology adoption by SMEs: A case study from Viet Nam. World Bank Blogs. https://blogs.worldbank.org/en/allaboutfinance/challenges-with-digital-technology-adoption-by-smes--a-case-stud
5. Cirera, X., Comin, D., Cruz, M., Lee, K. M., & Soares Martins-Neto, A. (2021). Firm-level technology adoption in Vietnam (Policy Research Working Paper No. 9567). World Bank. https://doi.org/10.1596/1813-9450-9567
6. Cohen, W. M., & Levinthal, D. A. (1990). Absorptive capacity: A new perspective on learning and innovation. Administrative Science Quarterly, 35(1), 128–152. https://doi.org/10.2307/2393553
7. Cục Phát triển doanh nghiệp. (2023, ngày 17 tháng 3). Thực trạng và nhu cầu ứng dụng công nghệ số trong nghiệp vụ hoạt động của một số doanh nghiệp Việt Nam (trích Báo cáo thường niên Chuyển đổi số 2022). Bộ Kế hoạch và Đầu tư. https://a2f.business.gov.vn/chi-tiet-tin-tuc/49109-thuc-trang-va-nhu-cau-ung-dung-cong-nghe-so-trong-nghiep-vu-hoat-dong-cua-mot-so-doanh-nghiep-viet-nam
8. Cục Phát triển doanh nghiệp, & GIZ. (2024). Báo cáo thường niên chuyển đổi số doanh nghiệp Việt Nam năm 2023: Thúc đẩy chuyển đổi số, chuyển đổi xanh. https://blog.slimcrm.vn/sites/default/files/2024/04/ebooks/bao-cao-thuong-nien-cds_final.pdf
9. Cục Thống kê. (2026). Thông cáo báo chí tỷ trọng giá trị tăng thêm của kinh tế số trong GDP, GRDP giai đoạn 2021-2025. https://www.nso.gov.vn/tin-tuc-thong-ke/2026/01/thong-cao-bao-chi-ty-trong-gia-tri-tang-them-cua-kinh-te-so-trong-gdp-grdp-giai-doan-2021-2025/
10. Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số. (2025, ngày 24 tháng 12). Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số tổng kết công tác năm 2025 và triển khai nhiệm vụ năm 2026. Bộ Công Thương. https://moit.gov.vn/tin-tuc/cuc-thuong-mai-dien-tu-va-kinh-te-so-tong-ket-cong-tac-nam-2025-va-trien-khai-nhiem-vu-nam-2026.html
11. Goldfarb, A., & Tucker, C. (2019). Digital economics. Journal of Economic Literature, 57(1), 3–43. https://doi.org/10.1257/jel.20171452
12. Hoang, D. V., & Hien, N. T. (2024). Digital capabilities, firm performance, and innovation capabilities: A combined approach of PLS-SEM and ANN. International Journal of Innovation Management, 28(1-2), Article 2450007. https://doi.org/10.1142/S1363919624500075
13. Hoang, D. V., Hien, N. T., Thang, H. V., Phuong, P. N. T., & Duong, T. T.-T. (2025). Digital capabilities and sustainable competitive advantages: The case of emerging market manufacturing SMEs. SAGE Open, 15(2), 21582440251329967. https://doi.org/10.1177/21582440251329967
14. Hoang, D. V., Minh, T. T. K., Toan, N. Q., & Mai, V. T. (2024). Digital capabilities and innovation capabilities in Vietnamese SMEs. International Journal of Data and Network Science, 8(2), 1073–1084. https://doi.org/10.5267/j.ijdns.2023.12.001
15. Huynh, D. C., Nguyen, P. V., & Vo, N. N. Y. (2026). Understanding the path from digital transformation to organizational performance through knowledge digitization, dynamic capabilities, and business model innovation. Discover Sustainability, 7, Article 1417. https://doi.org/10.1007/s43621-026-03472-7
16. Le, N. T. T., Nguyen, P. V., Tran, K. T., Vrontis, D., & Nguyen, A. T. C. (2026). Digital innovation, capabilities, and organizational agility as drivers of firm performance under government support. Journal of Innovation & Knowledge, 17, Article 101054. https://doi.org/10.1016/j.jik.2026.101054
17. Matarazzo, M., Penco, L., Profumo, G., & Quaglia, R. (2021). Digital transformation and customer value creation in Made in Italy SMEs: A dynamic capabilities perspective. Journal of Business Research, 123, 642–656. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2020.10.033
18. Nambisan, S., Lyytinen, K., Majchrzak, A., & Song, M. (2017). Digital innovation management: Reinventing innovation management research in a digital world. MIS Quarterly, 41(1), 223–238. https://doi.org/10.25300/MISQ/2017/41:1.03
19. Ngo, T. M., Luc, A. V., Hoang, V.-H., Pham, T. M., & Dong, V.-C. (2026). Exploring the link between digitalization and innovation: Firm-level evidence from Vietnam. Innovation and Green Development, 5(5), Article 100399. https://doi.org/10.1016/j.igd.2026.100399
20. OECD, & Eurostat. (2018). Oslo manual 2018: Guidelines for collecting, reporting and using data on innovation (4th ed.). OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/9789264304604-en
21. Saunila, M. (2020). Innovation capability in SMEs: A systematic review of the literature. Journal of Innovation & Knowledge, 5(4), 260–265. https://doi.org/10.1016/j.jik.2019.11.002
22. Verhoef, P. C., Broekhuizen, T., Bart, Y., Bhattacharya, A., Dong, J. Q., Fabian, N., & Haenlein, M. (2021). Digital transformation: A multidisciplinary reflection and research agenda. Journal of Business Research, 122, 889-901. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2019.09.022
23. Walsh, J., Nguyen, T. Q., & Hoang, T. (2023). Digital transformation in Vietnamese SMEs: Managerial implications. Journal of Internet and Digital Economics, 3(1-2), 18–32. https://doi.org/10.1108/JIDE-09-2022-0018
24. World Bank. (2023). Viet Nam 2023: Country profile (Enterprise Surveys). https://www.enterprisesurveys.org/content/dam/enterprisesurveys/documents/country/Viet-Nam-2023.pdf
|
Ngày nhận bài: 29/9/2026; Ngày hoàn thiện biên tập: 5/11/2026; Ngày duyệt đăng: 12/11/2026 |
Các tin khác
Quảng cáo livestream và doanh số ngoại phiên: Bằng chứng bước đầu từ Công ty TNHH IGA Việt Nam
Chiến lược cạnh tranh của doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số
Tác động của chuyển đối số và marketing đến kết quả kinh doanh của các doanh nghiệp nội thất tại TP. Hồ Chí Minh
Mối quan hệ đổi mới sáng tạo số, năng lực số, tính linh hoạt tổ chức lên hiệu quả hoạt động doanh nghiệp: Trường hợp các doanh nghiệp thực phẩm tại TP. Hồ Chí Minh
Doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ: Tổng quan và hàm ý chính sách cho Việt Nam
Đánh giá đa tiêu chí năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp bất động sản tại TP. Hồ Chí Minh: Tiếp cận từ phương pháp phân tích AHP và IPA
Giải pháp nâng cao sự hài lòng, thúc đẩy ý định quay lại của khách hàng tại chuỗi cà phê thương hiệu Nón Coffee ở TP. Hồ Chí Minh
Tác động phi tuyến của chuyển đổi xanh đến giá trị thị trường của các doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam
Đổi mới sản phẩm xanh, đổi mới quy trình xanh và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp chế biến thực phẩm: Đề xuất mô hình nghiên cứu