Chiến lược cạnh tranh của doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số

Vũ Trần Phương Anh

Học viện Tài chính

Email: [email protected]

Tóm tắt

Nghiên cứu này phân tích tác động của chuyển đổi số đến chiến lược cạnh tranh của các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam dựa trên khảo sát 215 doanh nghiệp. Kết quả nghiên cứu cho thấy, mức độ triển khai chuyển đổi số đạt giá trị trung bình, phản ánh xu hướng ứng dụng công nghệ số ngày càng gia tăng. Phân tích hồi quy cho thấy, chuyển đổi số có tác động tích cực đến Chiến lược cạnh tranh, trong đó Ứng dụng công nghệ số có ảnh hưởng mạnh nhất. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề xuất một số hàm ý quản trị và kiến nghị nhằm gắn đầu tư công nghệ với chiến lược cạnh tranh, nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo, quản trị dữ liệu và phát triển nguồn nhân lực số cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Từ khóa: Chuyển đổi số, chiến lược cạnh tranh, doanh nghiệp nhỏ và vừa, năng lực cạnh tranh

Abstract

The study examines the impact of digital transformation on the competitive strategies of small and medium-sized enterprises in Viet Nam, based on a survey of 215 enterprises. The research findings indicate that the level of digital transformation implementation is moderate, reflecting an increasingly growing trend in the adoption of digital technologies. Regression analysis reveals that digital transformation has a positive impact on competitive strategies, with digital technology adoption having the strongest influence. On this basis, the study proposes several managerial implications and recommendations aimed at aligning technology investments with competitive strategies, enhancing innovation capabilities and data management, and developing digital human resources for small and medium-sized enterprises.

Keywords: Digital transformation, competitive strategy, small and medium-sized enterprises, competitiveness

ĐẶT VẤN ĐỀ

Chuyển đổi số (CĐS) đang trở thành xu hướng tất yếu tác động sâu sắc đến mọi lĩnh vực của nền kinh tế. Việc ứng dụng các công nghệ số như dữ liệu lớn (Big Data), trí tuệ nhân tạo (AI), điện toán đám mây (Cloud computing) và nền tảng số không chỉ làm thay đổi phương thức tổ chức sản xuất kinh doanh mà còn định hình lại cấu trúc cạnh tranh của doanh nghiệp trên thị trường. Theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới, CĐS đang trở thành động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, nâng cao năng suất lao động và cải thiện năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong nền kinh tế số (World Bank, 2021).

Trong bối cảnh đó, các doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) đóng vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển kinh tế của nhiều quốc gia, đặc biệt là các nền kinh tế đang phát triển. Tại Việt Nam, khu vực DNNVV chiếm hơn 97% tổng số doanh nghiệp, đóng góp đáng kể vào tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm và thúc đẩy đổi mới sáng tạo (Nhóm PV, 2025). Tuy nhiên, so với các doanh nghiệp lớn, DNNVV thường đối mặt với nhiều hạn chế về nguồn lực tài chính, công nghệ, nhân lực và năng lực quản trị, khiến khả năng thích ứng với những thay đổi nhanh chóng của môi trường kinh doanh còn hạn chế.

Sự phát triển của kinh tế số đang làm thay đổi sâu sắc bản chất của cạnh tranh doanh nghiệp. Các lợi thế cạnh tranh truyền thống dựa trên quy mô vốn, tài sản vật chất hay vị trí địa lý đang dần được thay thế bởi các yếu tố như năng lực đổi mới sáng tạo, khả năng khai thác dữ liệu và mức độ ứng dụng công nghệ số trong quản trị và vận hành doanh nghiệp. Theo quan điểm của Michael Porter, chiến lược cạnh tranh của doanh nghiệp cần được xây dựng trên cơ sở tạo ra giá trị khác biệt hoặc đạt được lợi thế chi phí bền vững; trong bối cảnh CĐS, các công nghệ số đang trở thành công cụ quan trọng giúp doanh nghiệp tái cấu trúc chuỗi giá trị và thiết lập các mô hình kinh doanh mới (Porter, 1985; OECD, 2021).

Tại Việt Nam, Chính phủ xác định CĐS là một trong những trụ cột quan trọng của chiến lược phát triển kinh tế trong giai đoạn mới, thể hiện qua các chương trình như Chương trình CĐS quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 (Thủ tướng Chính phủ, 2020). Tuy nhiên, quá trình CĐS của DNNVV vẫn còn nhiều thách thức như hạn chế về nguồn lực đầu tư, thiếu hụt nhân lực công nghệ và mức độ sẵn sàng CĐS chưa đồng đều giữa các ngành nghề. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với DNNVV trong việc xây dựng và điều chỉnh chiến lược cạnh tranh phù hợp với bối cảnh kinh tế số.

Thực tế đó cho thấy, việc nghiên cứu chiến lược cạnh tranh của DNNVV trong bối cảnh CĐS có ý nghĩa quan trọng cả về phương diện lý luận và thực tiễn. Vì vậy, nghiên cứu này tập trung phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến chiến lược cạnh tranh của DNNVV trong bối cảnh CĐS, đồng thời đề xuất một số hàm ý chính sách và giải pháp nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của DNNVV tại Việt Nam trong giai đoạn tới.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU

Khái niệm doanh nghiệp nhỏ và vừa trong bối cảnh chuyển đổi số

DNNVV được xem là khu vực kinh tế năng động, đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm và khuyến khích đổi mới sáng tạo (OECD, 2021). Theo OECD, DNNVV thường có quy mô vốn, lao động và doanh thu hạn chế so với doanh nghiệp lớn nhưng lại có ưu thế về tính linh hoạt và khả năng thích ứng với sự thay đổi của thị trường. Tại Việt Nam, khu vực DNNVV chiếm hơn 97% tổng số doanh nghiệp và đóng góp đáng kể vào GDP cũng như tạo việc làm cho xã hội (Nhóm PV, 2025).

Trong bối cảnh kinh tế số, CĐS đang trở thành một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất kinh doanh và chiến lược cạnh tranh của doanh nghiệp. CĐS được hiểu là quá trình ứng dụng các công nghệ số như Big Data, AI, Cloud computing và các nền tảng số nhằm đổi mới mô hình kinh doanh, tối ưu hóa quy trình quản trị và nâng cao hiệu quả hoạt động. CĐS có thể giúp doanh nghiệp nâng cao năng suất lao động, giảm chi phí giao dịch và mở rộng khả năng tiếp cận thị trường, qua đó tạo ra những lợi thế cạnh tranh mới trong nền kinh tế số (World Bank, 2021; OECD, 2021).

Lý thuyết chiến lược cạnh tranh của doanh nghiệp

Chiến lược cạnh tranh là một trong những nội dung cốt lõi của quản trị chiến lược, phản ánh cách thức doanh nghiệp xây dựng và duy trì lợi thế cạnh tranh trên thị trường. Theo Porter (1980), doanh nghiệp có thể đạt được lợi thế cạnh tranh thông qua 3 chiến lược cơ bản gồm: chiến lược dẫn đầu về chi phí, chiến lược khác biệt hóa và chiến lược tập trung. Ba chiến lược này giúp doanh nghiệp xác định vị thế cạnh tranh phù hợp dựa trên nguồn lực và năng lực cốt lõi của mình.

Trong bối cảnh CĐS, các công nghệ số đang làm thay đổi cấu trúc cạnh tranh truyền thống. Việc ứng dụng công nghệ số giúp doanh nghiệp tối ưu hóa quy trình sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm - dịch vụ và cải thiện trải nghiệm khách hàng. Đối với DNNVV, CĐS có thể tạo ra cơ hội rút ngắn khoảng cách cạnh tranh với các doanh nghiệp lớn thông qua việc tận dụng các nền tảng số và mô hình kinh doanh mới (OECD, 2021).

Các lý thuyết nền tảng giải thích chiến lược cạnh tranh trong bối cảnh chuyển đổi số

Việc nghiên cứu chiến lược cạnh tranh của DNNVV trong bối cảnh CĐS thường dựa trên một số lý thuyết nền tảng trong quản trị và kinh tế học.

Thứ nhất, Lý thuyết nguồn lực doanh nghiệp (Resource-Based View - RBV) cho rằng, lợi thế cạnh tranh được hình thành từ việc sở hữu và khai thác hiệu quả các nguồn lực có giá trị, hiếm có và khó bắt chước. Theo Barney (1991), các nguồn lực như công nghệ số, dữ liệu và năng lực đổi mới sáng tạo có thể trở thành nguồn lực chiến lược giúp doanh nghiệp duy trì lợi thế cạnh tranh dài hạn.

Thứ hai, Lý thuyết năng lực động (Dynamic Capabilities Theory) nhấn mạnh khả năng của doanh nghiệp trong việc tích hợp, tái cấu trúc và đổi mới các nguồn lực để thích ứng với môi trường kinh doanh thay đổi nhanh chóng (Teece và cộng sự, 1997). Trong bối cảnh CĐS, năng lực động giúp doanh nghiệp nhanh chóng ứng dụng công nghệ mới và phát triển các mô hình kinh doanh sáng tạo.

Thứ ba, Lý thuyết các bên liên quan (Stakeholder Theory) cho rằng, doanh nghiệp cần đáp ứng kỳ vọng của nhiều nhóm lợi ích như khách hàng, nhà đầu tư, đối tác và cộng đồng xã hội (Freeman, 1984). Việc triển khai các chiến lược CĐS không chỉ nâng cao hiệu quả hoạt động mà còn giúp doanh nghiệp cải thiện chất lượng dịch vụ và gia tăng giá trị cho các bên liên quan.

Bảng 1: Tổng hợp các lý thuyết nghiên cứu về chiến lược cạnh tranh trong bối cảnh chuyển đổi số

Nguồn: Tác giả tổng hợp

Nhìn chung, từ các lý thuyết (Bảng 1) có thể thấy, chiến lược cạnh tranh của DNNVV trong bối cảnh CĐS không chỉ phụ thuộc vào nguồn lực nội tại mà còn gắn với khả năng thích ứng với công nghệ và sự thay đổi của môi trường kinh doanh.

Giả thuyết nghiên cứu

Dựa trên các cơ sở lý thuyết nền tảng, nghiên cứu đề xuất các giả thuyết nghiên cứu sau:

H1: Ứng dụng công nghệ số trong quản trị doanh nghiệp tác động tích cực đến Chiến lược cạnh tranh của DNNVV.

H2: Năng lực đổi mới sáng tạo tác động tích cực đến Chiến lược cạnh tranh của DNNVV.

H3: Khả năng khai thác dữ liệu và nền tảng số tác động tích cực đến Chiến lược cạnh tranh của DNNVV.

H4: Năng lực nguồn nhân lực số tác động tích cực đến Chiến lược cạnh tranh của DNNVV.

Mô hình nghiên cứu

Trên cơ sở tổng hợp các lý thuyết, nghiên cứu trước đây và các giả thuyết, nghiên cứu này đề xuất mô hình phân tích mối quan hệ giữa CĐS và Chiến lược cạnh tranh của DNNVV (Hình). Trong đó, CĐS là biến độc lập, còn Chiến lược cạnh tranh của doanh nghiệp là biến phụ thuộc.

CĐS trong nghiên cứu này được đo lường thông qua một số yếu tố chủ yếu như: Ứng dụng công nghệ số trong quản trị doanh nghiệp; Năng lực đổi mới sáng tạo; Khả năng khai thác dữ liệu và nền tảng số; Năng lực nguồn nhân lực số.

Hình: Mô hình nghiên cứu đề xuất

Nguồn: Tác giả đề xuất

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu được thực hiện theo phương pháp tiếp cận hỗn hợp, kết hợp giữa phân tích định tính và định lượng nhằm đánh giá chiến lược cạnh tranh của DNNVV trong bối cảnh CĐS tại Việt Nam. Ở giai đoạn đầu, phương pháp nghiên cứu định tính được sử dụng để tổng hợp các lý thuyết nền tảng và các nghiên cứu trước đây nhằm xây dựng khung lý thuyết và mô hình nghiên cứu. Các yếu tố liên quan đến chiến lược cạnh tranh của DNNVV trong bối cảnh CĐS được xác định thông qua việc phân tích tài liệu và tham khảo ý kiến chuyên gia trong lĩnh vực quản trị doanh nghiệp và CĐS.

Ở giai đoạn tiếp theo, nghiên cứu định lượng được thực hiện thông qua khảo sát DNNVV hoạt động trong các lĩnh vực sản xuất, thương mại và dịch vụ tại Việt Nam. Các doanh nghiệp khảo sát chủ yếu tập trung tại các trung tâm kinh tế lớn như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng và một số khu công nghiệp tại các tỉnh lân cận.

Trong nghiên cứu này, tổng cộng 250 bảng hỏi được gửi tới các doanh nghiệp và 215 bảng hỏi hợp lệ được sử dụng cho phân tích. Bảng hỏi được thiết kế theo thang đo Likert 5 mức độ từ 1 (hoàn toàn không đồng ý) đến 5 (hoàn toàn đồng ý). Dữ liệu được xử lý bằng các phương pháp thống kê như kiểm định độ tin cậy thang đo (Cronbach’s Alpha), phân tích nhân tố khám phá (EFA) và phân tích hồi quy tuyến tính nhằm kiểm định mô hình nghiên cứu và đánh giá mức độ tác động của các yếu tố CĐS đến chiến lược cạnh tranh của DNNVV.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Kiểm định độ tin cậy thang đo

Độ tin cậy của các thang đo được đánh giá thông qua hệ số Cronbach’s Alpha. Kết quả kiểm định được trình bày trong Bảng 1.

Bảng 1: Kết quả kiểm định Cronbach’s Alpha

Nguồn: Kết quả phân tích dữ liệu của tác giả

Kết quả cho thấy, tất cả các thang đo đều có hệ số Cronbach’s Alpha > 0,7, chứng tỏ thang đo có độ tin cậy tốt và phù hợp cho các phân tích tiếp theo.

Phân tích nhân tố khám phá (EFA)

Phân tích EFA được thực hiện nhằm kiểm định cấu trúc các nhân tố trong mô hình nghiên cứu.

Bảng 2: Kết quả kiểm định KMO và Bartlett

Nguồn: Kết quả phân tích dữ liệu của tác giả

Kết quả tại Bảng 2 cho thấy, dữ liệu phù hợp để thực hiện phân tích nhân tố và các nhân tố trong mô hình có khả năng giải thích tốt sự biến thiên của dữ liệu.

Tổng phương sai trích đạt 66,1%, cho thấy các nhân tố trong mô hình giải thích được phần lớn biến thiên của dữ liệu. Các hệ số tải nhân tố đều > 0,7, chứng tỏ các biến quan sát có mức độ hội tụ tốt và phù hợp với mô hình nghiên cứu đề xuất.

Kết quả phân tích hồi quy

Phân tích hồi quy tuyến tính được thực hiện nhằm đánh giá mức độ ảnh hưởng của các yếu tố CĐS đến Chiến lược cạnh tranh của DNNVV.

Bảng 3: Kết quả hồi quy các yếu tố CĐS đến chiến lược cạnh tranh

Nguồn: Kết quả phân tích dữ liệu của tác giả

Kết quả hồi quy (Bảng 3) cho thấy, các yếu tố CĐS đều tác động tích cực và có ý nghĩa thống kê đến Chiến lược cạnh tranh của DNNVV. Trong đó, Ứng dụng công nghệ số có tác động mạnh nhất (β = 0,352), tiếp theo là Năng lực đổi mới sáng tạo (β = 0,284), Khai thác dữ liệu số (β = 0,229) và Nguồn nhân lực số (β = 0,176). Mô hình có R² = 0,61, cho thấy các yếu tố nghiên cứu giải thích được 61% sự biến thiên của Chiến lược cạnh tranh.

THẢO LUẬN

Kết quả nghiên cứu khẳng định vai trò tích cực của CĐS đối với Chiến lược cạnh tranh của DNNVV tại Việt Nam. Trong đó, Ứng dụng công nghệ số là yếu tố có ảnh hưởng nổi bật, cho thấy Hệ thống quản trị nguồn lực doanh nghiệp (ERP), thương mại điện tử và các nền tảng số góp phần tối ưu hóa hoạt động, tiết giảm chi phí và mở rộng thị trường. Bên cạnh đó, Năng lực đổi mới sáng tạo và Khai thác dữ liệu số giúp doanh nghiệp thích ứng với biến động thị trường, phát triển sản phẩm và nâng cao khả năng đáp ứng nhu cầu khách hàng. Tuy nhiên, hạn chế về Nguồn nhân lực số vẫn là rào cản đáng kể đối với quá trình chuyển đổi. Vì vậy, nâng cao năng lực công nghệ, đổi mới sáng tạo, quản trị dữ liệu và chất lượng nhân lực số là những điều kiện quan trọng để DNNVV củng cố lợi thế cạnh tranh trong nền kinh tế số.

HÀM Ý QUẢN TRỊ VÀ KIẾN NGHỊ

Trên cơ sở kết quả phân tích, nghiên cứu đề xuất một số hàm ý quản trị và kiến nghị nhằm hỗ trợ DNNVV xây dựng chiến lược cạnh tranh phù hợp với bối cảnh CĐS.

Một là, doanh nghiệp cần gắn đầu tư công nghệ số với chiến lược cạnh tranh và khả năng tài chính, ưu tiên các công cụ hỗ trợ kiểm soát chi phí, phục vụ khách hàng và tiếp cận thị trường mục tiêu. Đầu tư nên triển khai theo từng giai đoạn, có đánh giá chi phí và hiệu quả.

Hai là, doanh nghiệp cần tăng cường đổi mới sáng tạo thông qua thử nghiệm sản phẩm, dịch vụ và kênh phân phối số, kết hợp phản hồi của khách hàng với điều chỉnh quy trình và mô hình kinh doanh.

Ba là, chuẩn hóa và khai thác dữ liệu kế toán, bán hàng và khách hàng để hỗ trợ ra quyết định, đồng thời chú trọng phân quyền truy cập và bảo vệ thông tin.

Bốn là, phát triển nguồn nhân lực số thông qua đào tạo gắn với vị trí công việc, đồng thời nâng cao năng lực số của người quản lý để lựa chọn và triển khai công nghệ phù hợp

Năm là, cơ quan quản lý, tổ chức hỗ trợ doanh nghiệp và tổ chức tài chính cần phối hợp trong tư vấn, đào tạo và hỗ trợ tiếp cận vốn. Các chương trình hỗ trợ cần phù hợp với nhu cầu, mức độ sẵn sàng và khả năng triển khai của doanh nghiệp, đồng thời có cơ chế đánh giá hiệu quả đầu tư.

Tài liệu tham khảo:

1. Barney, J. (1991). Firm resources and sustained competitive advantage. Journal of Management, 17(1), 99-120. https://doi.org/10.1177/014920639101700108

2. Brynjolfsson, E., & McAfee, A. (2014). The Second Machine Age: Work, Progress, and Prosperity in a Time of Brilliant Technologies. New York: W.W. Norton & Company.

3. Freenam, R. E. (1984). Strategic management: A stakeholder approach. Pitman.

4. Nhóm PV (2025). Tổng thuật: Hội nghị Thường trực Chính phủ làm việc với các doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam. https://baochinhphu.vn/tong-thuat-hoi-nghi-thuong-truc-chinh-phu-lam-viec-voi-cac-doanh-nghiep-va-vua-viet-nam-102250227135636225.htm

5. OECD. (2021). The Digital Transformation of SMEs. Paris: OECD Publishing.

6. Porter, M. E. (1985). Competitive Advantage: Creating and Sustaining Superior Performance. New York: Free Press.

7. Teece, D. (1997). Dynamic capabilities and strategic management. Strategic Management Journal, 18(7), 509-533. https://doi.org/10.1002/(SICI)1097-0266(199708)18:7%3C509::AID-SMJ882%3E3.0.CO;2-Z

8. Thủ tướng Chính phủ. (2020). Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 3/6/2020 phê duyệt Chương trình CĐS quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.

9. World Bank. (2021). Digital Vietnam - The Path to Tomorrow. https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/fc34874a-23fc-5f5d-8875-336f08aff359