Thực trạng phát triển đô thị thông minh tại TP. Cần Thơ: Tiếp cận từ góc nhìn kinh tế số và thể chế quản trị đô thị

Lê Thị Thùy Dương

Đại học Cần Thơ; Email: [email protected]

Trần Mộng Nghi

Đại học Cần Thơ

Tóm tắt

Bài viết phân tích một cách có hệ thống các hạn chế và điểm nghẽn trong phát triển đô thị thông minh tại TP. Cần Thơ, tiếp cận từ góc nhìn kinh tế số và thể chế quản trị đô thị. Trên cơ sở dữ liệu thực tế giai đoạn 2022-2026, đối chiếu với tài liệu học thuật quốc tế và chính sách quốc gia, bài viết xác định 6 nhóm hạn chế cốt lõi: (i) thiếu định mức chi phí và tiêu chuẩn kỹ thuật đô thị thông minh; (ii) hạ tầng công nghệ thông tin - truyền thông phân mảnh, Trung tâm giám sát, điều hành thông minh chưa tích hợp trí tuệ nhân tạo/dự báo; (iii) thiếu nhân lực chuyên sâu chuyển đổi só và trí tuệ nhân tạo; (iv) giải ngân đầu tư công chậm, thiếu cơ chế hợp tác công tư hạ tầng số; (v) 68% doanh nghiệp nhỏ và vựa chưa tích hợp vào hệ sinh thái số đô thị; (vi) phối hợp liên ngành và liên kết vùng Đồng bằng sông Cửu Long còn hạn chế. Từ đó, bài viết đề xuất 6 nhóm giải pháp chính sách kinh tế số, có cơ sở pháp lý và chỉ tiêu đo lường cụ thể, nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn và hiện thực hóa mục tiêu kinh tế số chiếm ≥ 20% GRDP Cần Thơ vào năm 2030.

Từ khóa: Hạn chế đô thị thông minh, điểm nghẽn kinh tế số, IOC, Cần Thơ, thể chế

Abstract

This article systematically analyzes the limitations and bottlenecks in the development of smart cities in Can Tho City from the perspectives of the digital economy and urban governance institutions. Drawing on empirical data from 2022-2026 and comparing them with international academic literature and national policies, the article identifies six core groups of limitations: (i) the lack of cost norms and technical standards for smart cities; (ii) fragmented information and communications technology infrastructure, with the Intelligent Operations Center (IOC) lacking integration with artificial intelligence and predictive analytics; (iii) a shortage of personnel with specialized expertise in digital transformation and artificial intelligence; (iv) slow public investment disbursement and the absence of mechanisms for public-private partnerships in digital infrastructure; (v) 68% of small and medium-sized enterprises not yet integrated into the urban digital ecosystem; and (vi) limited intersectoral coordination and regional linkages across the Mekong Delta. Accordingly, the article proposes six groups of digital economy policy solutions, supported by legal foundations and specific performance indicators, to address these bottlenecks and achieve the target of the digital economy accounting for at least 20% of Can Tho’s gross regional domestic product (GRDP) by 2030.

Keywords: Smart city development constraints, digital economy bottlenecks, IOC, Can Tho, institutions

GIỚI THIỆU

Trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội và hiện đại hóa quản trị đô thị, việc xây dựng đô thị thông minh (ĐTTM) được xác định là động lực then chốt nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế số. TP. Cần Thơ - trung tâm kinh tế và khoa học - công nghệ của vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), là một trong 4 thành phố trực thuộc Trung ương đầu tiên ban hành Đề án phát triển ĐTTM giai đoạn 2026-2030. Đề án này đề ra 59 nhiệm vụ và dự án trọng tâm, trong đó giai đoạn 2026-2027 tập trung nguồn lực ưu tiên cho 21 nhiệm vụ cốt lõi về hạ tầng thông tin - truyền thông (ICT), cơ sở dữ liệu đô thị và tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) (Lê Sơn, 2026).

Trên phạm vi quốc gia, Smart City Asia 2026 (tổ chức tháng 5/2026 tại TP. Hồ Chí Minh) chỉ ra 2 điểm nghẽn đang cản trở ĐTTM Việt Nam, gồm: dữ liệu đô thị bị phân mảnh theo từng silo ngành dọc; nhiều Trung tâm giám sát, điều hành thông minh (IOC) cấp tỉnh mới chỉ là dashboard hiển thị, chưa có khả năng phân tích Big Data và dự báo tự động (Vũ Khuê, 2026). Đây là thực tế mà Cần Thơ cũng đang đối mặt, bất chấp những nỗ lực triển khai IOC từ năm 2022.

Từ góc nhìn kinh tế số, những hạn chế này tạo ra hệ quả trực tiếp: Mặc dù GRDP quý I/2026 của Cần Thơ đạt 7,02% - thuộc nhóm đầu trong khu vực ĐBSCL - nhưng chưa đạt kịch bản kỳ vọng 10-10,5%. Đặc biệt, tỷ trọng kinh tế số trong GRDP chỉ chiếm ~10%, trong khi mục tiêu 2026 là 14,5%. Bài viết tập trung trả lời 2 câu hỏi: đâu là những hạn chế cốt lõi đang cản trở Cần Thơ biến hạ tầng ĐTTM thành động lực kinh tế số và cần những giải pháp thể chế nào để tháo gỡ các điểm nghẽn này?

CƠ SỞ LÝ THUYẾT

Hạn chế đô thị thông minh ở các nước đang phát triển: Khung phân tích từ tài liệu quốc tế

Sharma và cộng sự (2024) sử dụng phương pháp fuzzy AHP phân tích 31 rào cản ĐTTM, kết luận quản trị là nhóm rào cản quan trọng nhất, tiếp theo là kinh tế, công nghệ, xã hội, môi trường và pháp lý“. Sharifi và cộng sự (2024) trong nghiên cứu tổng hợp 147 nghiên cứu về ĐTTM và SDG nhấn mạnh trade-off giữa hiệu quả kỹ thuật số và công bằng xã hội - cảnh báo các thành phố đang phát triển có thể rơi vào bẫy ”hiện đại hóa số bất bình đẳng" nếu không có chiến lược bao trùm. Bello (2024) phân tích 245 thành phố ở các nước đang phát triển cho thấy thiếu hụt ngân sách và cơ chế tài chính sáng tạo là rào cản thứ hai sau quản trị.

Smart Cities (MDPI, 2026) phân tích 40 thành phố châu Phi xác nhận nhân lực và hạ tầng là 2 điều kiện tiên quyết không thể thiếu. OECD (2024) cảnh báo: ngay cả ở các nước OECD, 60% thành phố chưa sẵn sàng cho AI và GenAI do thiếu chính sách, ngân sách và chuyên gia - khoảng cách này càng lớn hơn ở các nước đang phát triển. Đặc biệt, OECD (2024) xác nhận AI có thể tăng năng suất dịch vụ công lên 45%, nhưng đòi hỏi phải giải quyết đồng thời các vấn đề đạo đức dữ liệu, bảo mật và kỹ năng.

Khung phân tích “Sáu nhóm hạn chế - Hai cấp độ tác động”

Bài viết xây dựng khung phân tích tổng hợp từ Sharma và cộng sự (2024), Sharifi và cộng sự (2024), OECD (2024) và thực tiễn Cần Thơ, gồm 6 nhóm hạn chế phân thành 2 cấp độ tác động: Cấp độ nền tảng (thể chế và tài chính) - quyết định khả năng tồn tại và nhân rộng của ĐTTM; Cấp độ vận hành (hạ tầng, nhân lực, bao trùm số, phối hợp) - quyết định hiệu quả chuyển hóa đầu tư thành giá trị kinh tế. Sự phân tầng này cho phép xây dựng lộ trình ưu tiên giải pháp theo nguyên tắc “tháo gỡ từ gốc rễ”.

PHÂN TÍCH HẠN CHẾ VÀ ĐIỂM NGHẼN TẠI CẦN THƠ (2022-2026)

Tổng quan: Thành tựu và nghịch lý

Cần Thơ đã đạt được những kết quả tích cực đáng ghi nhận: là 1/4 thành phố trực thuộc Trung ương đầu tiên ban hành Đề án ĐTTM 2026-2030 (59 dự án); GRDP năm 2025 tăng 7,23%, quy mô trên 306.000 tỷ đồng; IOC đang giám sát 8 lĩnh vực; dịch vụ công trực tuyến toàn trình đạt ~95%; tổng huy động vốn xã hội quý I/2026 đạt 237.000 tỷ đồng, tăng 3,02% so cuối năm 2025. Tuy nhiên, thực trạng ĐTTM của Thành phố vẫn bộc lộ “một số tồn tại nhất định” gồm: giới hạn về hạ tầng công nghệ, bất cập trong triển khai nền tảng số dùng chung, bài toán an toàn thông tin, bảo mật dữ liệu, áp lực tài chính và nguồn nhân lực (Lạc Mẫn, 2026).

Hình hệ thống hóa 10 hạn chế/điểm nghẽn chính theo mức độ ảnh hưởng, dựa trên tổng hợp từ báo cáo, bài báo và khảo sát chuyên gia của nhóm tác giả.

Hình: Mức độ ảnh hưởng của các hạn chế/điểm nghẽn phát triển đô thị thông minh tại Cần Thơ (2026)

Ghi chú: Màu đỏ = Nghiêm trọng (≥ 75%) | Màu cam = Đáng kể (60-74%) | Màu vàng = Trung bình (50-64%) | Màu xanh = Nhẹ (< 55%). Tỷ lệ % là ước tính của nhóm tác giả từ tổng hợp đánh giá chuyên gia và số liệu thực tế; không phải kết quả khảo sát định lượng chính thức.

Nguồn: Tổng hợp từ Lạc Mẫn (2026), Vũ Khuê (2026), VCCI và Trường Fulbright (2026), Cổng thông tin Chính phủ (2026) và khảo sát chuyên gia của nhóm tác giả (Q1/2026)

Phân tích chi tiết 6 nhóm hạn chế

Bảng 1 trình bày ma trận phân tích 6 nhóm hạn chế, đối chiếu biểu hiện thực tế tại Cần Thơ với tài liệu học thuật quốc tế nhằm xác lập tính phổ quát của vấn đề và định hướng giải pháp dựa trên bằng chứng.

Bảng 1: Ma trận phân tích 6 nhóm hạn chế đo thị thông minh tại Cần Thơ - Đối chiếu quốc tế (2026)

Nguồn: Tổng hợp của nhóm tác giả

Hạn chế kinh tế số - Khoảng cách giữa mục tiêu và thực tế

Nhìn từ góc độ kinh tế, các hạn chế trên đang tạo ra “khoảng cách thực thi” giữa tiềm năng ĐTTM và kết quả kinh tế số. Bảng 2 lượng hóa khoảng cách giữa chỉ tiêu và thực trạng theo các chiều kinh tế số chủ yếu.

Bảng 2: Khoảng cách giữa mục tiêu và thực tế các chỉ tiêu kinh tế số - TP. Cần Thơ (2026)

Nguồn: Mỹ Thanh (2026), Bộ Thông tin và Truyền thông (2024), Thống kê TP. Cần Thơ (2026), Lê Sơn (2025), Hoàng Nguyễn (2026), Cổng thông tin Chính phủ (2026)

GIẢI PHÁP THÁO GỠ ĐIỂM NGHẼN VÀ NÂNG CAO NĂNG LỰC KINH TẾ SỐ

Từ phân tích 6 nhóm hạn chế và khoảng cách thực thi, bài viết đề xuất 6 nhóm giải pháp chính sách kinh tế số, được thiết kế theo nguyên tắc “tháo gỡ từ gốc rễ” - ưu tiên những hạn chế có mức độ ảnh hưởng cao nhất (màu đỏ và cam trong Hình).

Một là, hoàn thiện định mức chi phí và bộ tiêu chuẩn kỹ thuật đô thị thông minh

Đây được xác định là điều kiện tiên quyết (gốc rễ) để giải quyết điểm nghẽn thể chế và tạo cơ sở pháp lý cho các hoạt động đầu tư. TP. Cần Thơ cần chủ động phối hợp với Bộ Xây dựng và Bộ Khoa học và Công nghệ để sớm ban hành bộ định mức chi phí xây dựng, vận hành ĐTTM. Đồng thời, tiếp nhận và chuẩn hóa 53 tiêu chuẩn quốc gia mới ban hành năm 2026 của Bộ Khoa học và Công nghệ về dữ liệu đô thị, hạ tầng IoT và an toàn thông tin; khai thác hiệu quả Cổng Thông tin điện tử Quốc gia về ĐTTM (smartcities.gov.vn).

Chỉ tiêu đến năm 2030: Hoàn thành ban hành khung định mức chi phí ngay trong năm 2026; áp dụng tối thiểu 10 tiêu chuẩn ĐTTM chuẩn hóa tại Cần Thơ và triển khai ít nhất 3 dự án hợp tác công tư (PPP) hạ tầng số vào năm 2027.

Hai là, nâng cấp IOC sang thế hệ AI-powered

Tích hợp AI và Big Data vào hệ thống IOC theo Kế hoạch 199/KH-UBND (UBND TP. Cần Thơ, 2025). Chuyển đổi công năng của IOC từ “dashboard hiển thị” sang “hệ thống dự báo tự động” đối với các bài toán đô thị cấp thiết như: ngập lụt, ùn tắc giao thông và kiểm soát dịch bệnh. Bên cạnh đó, cần thực hiện mở giao diện lập trình ứng dụng (API) công khai theo tinh thần của Luật Dữ liệu (Quốc hội, 2024) để kết nối hệ sinh thái doanh nghiệp.

Chỉ tiêu đến năm 2030: IOC đạt năng lực dự báo thời gian thực trên tối thiểu 5 lĩnh vực; thu hút trên 5.000 doanh nghiệp kết nối khai thác dữ liệu qua API mở; giúp tiết kiệm ít nhất 15% chi phí vận hành đô thị hàng năm.

Ba là, triển khai Chương trình phát triển nhân lực số Cần Thơ 2030

Thành phố cần xây dựng mô hình hợp tác với Đại học Cần Thơ nhằm đào tạo chuyên sâu về AI, khoa học dữ liệu và an toàn thông tin. Đồng thời, ban hành chính sách học bổng, đãi ngộ thu hút nhân tài và áp dụng cơ chế đặc thù giữ chân chuyên gia công nghệ trong khu vực công theo Nghị quyết số 57-NQ/TW (Bộ Chính trị, 2024).

Chỉ tiêu đến năm 2030: Đào tạo và cung ứng trực tiếp ít nhất 500 chuyên gia về chuyển đổi số/AI/Big Data; góp phần nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo vùng ĐBSCL lên mức trên 25%.

Bốn là, tháo gỡ điểm nghẽn tài chính và giải ngân đầu tư công

Điều chuyển vốn từ các dự án chậm tiến độ sang các dự án sẵn sàng triển khai; đảm bảo dành tối thiểu 15% kế hoạch vốn đầu tư công năm 2026 cho hạ tầng số. Bên cạnh đó, Cần Thơ cần tận dụng Nghị quyết số 45/2022/QH15 để phát hành trái phiếu chính quyền địa phương cho ĐTTM, đồng thời áp dụng Nghị định số 312/2025/NĐ-CP để thu hút tư nhân đầu tư PPP vào hạ tầng số.

Chỉ tiêu đến năm 2030: Phấn đấu tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công đạt trên 95% ngay trong năm 2026; huy động được ít nhất 3.000 tỷ đồng vốn xã hội hóa (ngoài ngân sách) cho các dự án hạ tầng số đến năm 2028.

Năm là, thực thi Chiến lược bao trùm số

Cần Thơ cần phủ sóng 5G/mạng băng rộng ra 100% các đơn vị trên địa bàn toàn thành phố; tổ chức chương trình “bình dân học vụ số” giúp DNNVV và hộ kinh doanh nâng cao kỹ năng kinh doanh số; đồng thời cung cấp các công cụ tích hợp DNNVV vào IOC qua nền tảng API mở.

Chỉ tiêu đến năm 2030: Đạt tỷ lệ trên 40% DNNVV ứng dụng chuyển đổi số nâng cao; 80% giao dịch không dùng tiền mặt và có ít nhất 3.000 DNNVV tham gia kết nối, cung cấp dịch vụ trong hệ sinh thái IOC.

Sáu là, hoàn thiện thể chế liên kết số vùng ĐBSCL

Với vai trò trung tâm vùng, Cần Thơ cần chủ động đề xuất Hội đồng Điều phối vùng ĐBSCL thành lập Ủy ban Kinh tế Số ĐBSCL. Tiến tới xây dựng kho dữ liệu dùng chung cho 13 tỉnh/thành ĐBSCL và phát triển Sàn giao dịch số nông sản vùng theo Quyết định 1519/QĐ-TTg (Thủ tướng Chính phủ, 2023).

Chỉ tiêu đến năm 2030: Hoàn thành kết nối tích hợp dữ liệu IOC với tối thiểu 5 tỉnh trong vùng ĐBSCL đến năm 2028; thúc đẩy tỷ trọng kinh tế số trong GRDP toàn vùng ĐBSCL tăng từ ~8% hiện nay lên hơn 15% vào năm 2030.

KẾT LUẬN

Cần Thơ đang ở giao điểm giữa tham vọng ĐTTM lớn (59 dự án, mục tiêu kinh tế số đạt 14,5% GRDP năm 2026, tầm nhìn 2030) và những hạn chế cấu trúc chưa được giải quyết triệt để. Sáu nhóm hạn chế được xác định trong bài viết, từ thiếu định mức chi phí, IOC chưa tích hợp AI, thiếu nhân lực số, giải ngân đầu tư công chậm, đến DNNVV chưa tích hợp và phối hợp liên ngành yếu, đều có nền tảng lý thuyết vững chắc từ tài liệu quốc tế và biểu hiện cụ thể trong dữ liệu thực tế 2025-2026 của Cần Thơ.

Thông điệp chính sách cốt lõi: ĐTTM chỉ trở thành động lực kinh tế số thực sự khi được xây dựng trên nền tảng thể chế hoàn chỉnh (định mức, tiêu chuẩn, PPP) và khai thác đúng tiềm năng công nghệ (AI-IOC, dữ liệu mở). Với nguồn lực có hạn, Cần Thơ cần lựa chọn chiến lược: tập trung vào 3-4 giải pháp có đòn bẩy cao nhất thay vì dàn trải 59 dự án đồng đều, nhằm đạt được “bước đột phá” kinh tế số trong giai đoạn 2026-2028, tạo nền tảng nhân rộng ra toàn vùng ĐBSCL theo lộ trình 2030.

Tài liệu tham khảo:

1. Bello, M.G. (2024). Exploring the nexus between barriers and drivers for sustainable smart cities in developing countries: The case of Nigeria. Sustainable Development, 32(1). doi:10.1002/sd.2861.

2. Bộ Chính trị (2024). Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

3. Bộ Thông tin và Truyền thông (2024). Báo cáo đánh giá chỉ số chuyển đổi số cấp tỉnh/thành năm 2024. Hà Nội.

4. Chính phủ (2025). Nghị định số 269/2025/NĐ-CP ngày 14/10/2025 quy định về phát triển ĐTTM.

5. Chính phủ (2025). Nghị định số 312/2025/NĐ-CP ngày 06/12/2025 quy định cơ chế tài chính dự án PPP.

6. Cổng thông tin Chính phủ (2026). Thủ tướng Lê Minh Hưng làm việc với Ban Thường vụ Thành ủy Cần Thơ. https://baochinhphu.vn/thu-tuong-le-minh-hung-lam-viec-voi-ban-thuong-vu-thanh-uy-can-tho-102260527083227796.htm

7. Frontiers in Sustainable Cities (2025). Toward sustainable social change: strategic approaches to smart city development in developing nations. doi:10.3389/frsc.2025.1592534.

8. Frontiers in Politica Science (2026). Smart City 20 governance policy model: institutional configurations and the politics of urban inclusion in India, Singapore, and Indonesia

9. Hoàng Nguyễn (2026). Là TP trực thuộc Trung ương nhưng tăng trưởng GRDP quý I/2026 lại thuộc nhóm thấp cả nước, lãnh đạo Cần Thơ nói gì trong cuộc họp mới đây với Thủ tướng?. https://cafef.vn/la-tp-truc-thuoc-trung-uong-nhung-tang-truong-grdp-quy-i-2026-lai-thuoc-nhom-thap-ca-nuoc-lanh-dao-can-tho-noi-gi-trong-cuoc-hop-moi-day-voi-thu-tuong-188260526141843028.chn

10. Lạc Mẫn (2026). Vượt thách thức, kiến tạo tương lai. https://baocantho.com.vn/vuot-thach-thuc-kien-tao-tuong-lai-a204739.html

11. Lê Sơn (2025). Cần Thơ đánh giá tăng trưởng 2025 và đặt mục tiêu GRDP 10-10,5% năm 2026. https://baochinhphu.vn/can-tho-danh-gia-tang-truong-2025-va-dat-muc-tieu-grdp-10105-nam-2026-102251206140932413.htm

12. Lê Sơn (2026). Cần Thơ đặt mục tiêu hoàn thành 59 dự án đô thị thông minh đến năm 2030. https://baochinhphu.vn/can-tho-dat-muc-tieu-hoan-thanh-59-du-an-do-thi-thong-minh-den-nam-2030-102260422111207494.htm11.

13. Mỹ Thanh (2026). Năm 2026, phấn đấu tỷ trọng kinh tế số trên GRDP đạt tối thiểu 14,5%. https://baocantho.com.vn/nam-2026-phan-dau-ty-trong-kinh-te-so-tren-grdp-dat-toi-thieu-14-5--a202550.html

14. OECD (2024). Shaping Smart Cities of All Sizes: Proceedings of the 4th Roundtable on Smart Cities and Inclusive Growth. OECD Programme on Smart Cities and Inclusive Growth. Paris: OECD.

15. Quốc hội (2022). Nghị quyết số 45/2022/QH15 ngày 11/01/2022 về thí điểm cơ chế đặc thù phát triển TP. Cần Thơ.

16. Quốc hội (2024). Luật Dữ liệu số 60/2024/QH15 ngày 30/11/2024.

17. Sharma, M., Joshi, S. et al. (2024). Key Challenges and Potential Solutions in Smart City Governance. ResearchGate. doi:10.13140/RG.2.2.16900

18. Sharifi, A., Allam, Z., Bibri, S.E. & Khavarian-Garmsir, A.R. (2024). Smart cities and sustainable development goals (SDGs): a systematic literature review of co-benefits and trade-offs. Cities, 146, 104659. doi:10.1016/j.cities.2023.104659

19. Smart Cities - MDPI (2026). Advancing Smart Cities in Africa: Barriers, Potentials, and Strategic Pathways for Sustainable Urban Transformation. Smart Cities, 9(2), 38. doi:10.3390/smartcities9020038

20. Thống kê TP. Cần Thơ (2026). Niên giám Thống kê TP. Cần Thơ 2025, Nxb Kinh tế - Tài chính.

21. Thu Hằng (2026). Động lực tăng trưởng từ ĐTTM. https://bnews.vn/dong-luc-tang-truong-tu-do-thi-thong-minh/421427.html

22. Thủ tướng Chính phủ (2023). Quyết định số 1519/QĐ-TTg ngày 02/12/2023 phê duyệt Quy hoạch TP. Cần Thơ thời kỳ 2021-2030.

23. UBND TP. Cần Thơ (2025). Kế hoạch số 199/KH-UBND về triển khai Trung tâm Giám sát, Điều hành thông minh IOC.

24. VCCI và Trường Fulbright (2026). Báo cáo Kinh tế thường niên ĐBSCL 2025.

25. Vũ Khuê (2026). Smart City Asia 2026: Phá bỏ “ốc đảo dữ liệu”, kiến tạo đô thị thông minh bền vững. https://vneconomy.vn/smart-city-asia-2026-pha-bo-oc-dao-du-lieu-kien-tao-do-thi-thong-minh-ben-vung.htm