Phát triển cánh đồng mẫu lớn và xây dựng mô hình canh tác lúa gạo sạch theo chuỗi liên kết giá trị bền vững tại xã Châu Pha (TP. Hồ Chí Minh)

TS. Trần Đức Thuận

Trường Đại học Công Thương Thành phố Hồ Chí Minh

Email: thuan.huit.edu.vn

Tóm tắt

Nghiên cứu phân tích tiềm năng phát triển cánh đồng mẫu lớn và mô hình canh tác lúa gạo sạch theo chuỗi liên kết giá trị tại xã Châu Pha (TP. Hồ Chí Minh) trong bối cảnh tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng ứng dụng khoa học công nghệ và phát triển bền vững. Kết quả nghiên cứu cho thấy, việc áp dụng cơ giới hóa đồng bộ, quy trình sản xuất lúa sạch theo tiêu chuẩn VietGAP, chuyển đổi số trong truy xuất nguồn gốc và liên kết tiêu thụ với doanh nghiệp sẽ góp phần giảm chi phí sản xuất, nâng cao chất lượng hạt gạo và gia tăng thu nhập cho người nông dân. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề xuất các nhóm giải pháp về quy hoạch vùng sản xuất, chuyển giao công nghệ, xây dựng chuỗi liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học, nông hộ/hợp tác xã, doanh nghiệp, ứng dụng công nghệ số và phát triển thương hiệu gạo sạch Châu Pha nhằm hướng tới nền nông nghiệp hiện đại, hiệu quả và bền vững

Từ khóa: Cánh đồng mẫu lớn, lúa gạo sạch, chuỗi giá trị, chuyển giao công nghệ, Châu Pha

Abstract

This study examines the potential to develop large-scale rice fields and clean rice farming models based on value chain linkages in Chau Pha Commune, in the context of agricultural restructuring toward the adoption of science and technology and sustainable development. The findings indicate that the integrated application of mechanization, VietGAP-compliant clean rice production practices, digital traceability, and marketing linkages with enterprises can help reduce production costs, improve rice quality, and increase farmers’ incomes. On this basis, the study proposes several groups of solutions, including production zone planning, technology transfer, the development of linkages among the government, researchers, farming households/cooperatives, and enterprises, the application of digital technologies, and the development of the Chau Pha clean rice brand, to promote modern, efficient, and sustainable agriculture.

Keywords: Large-scale rice fields, clean rice, value chains, technology transfer, Chau Pha

ĐẶT VẤN ĐỀ

Liên kết giữa nông hộ, hợp tác xã (HTX) và doanh nghiệp là yếu tố quan trọng góp phần nâng cao giá trị sản phẩm. Nghiên cứu về sản xuất lúa tại Việt Nam cho thấy, cơ chế hợp đồng có thể cải thiện giá bán và lợi nhuận của hộ sản xuất, mặc dù hiệu quả phụ thuộc vào hình thức và mức độ phối hợp giữa các bên. Các nghiên cứu về chuỗi lúa gạo cũng nhấn mạnh vai trò của liên kết ngang giữa nông hộ và liên kết dọc với doanh nghiệp trong quá trình nâng cấp chuỗi giá trị.

Trong bối cảnh đó, xã Châu Pha có điều kiện để nghiên cứu khả năng phát triển vùng sản xuất lúa tập trung và mô hình lúa gạo sạch gắn với chuỗi liên kết giá trị. Tuy nhiên, việc xây dựng mô hình cần xuất phát từ điều kiện thực tế của địa phương, bao gồm: quy mô và mức độ tập trung đất sản xuất, năng lực tổ chức của HTX, mức độ cơ giới hóa, điều kiện nguồn nước và cơ sở hạ tầng sau thu hoạch, cũng như khả năng liên kết với doanh nghiệp. Do đó, nghiên cứu tập trung đánh giá các điều kiện thuận lợi và điểm nghẽn tại xã Châu Pha, từ đó đề xuất mô hình cánh đồng mẫu lớn và canh tác lúa gạo sạch phù hợp với điều kiện địa phương, hướng tới nâng cao hiệu quả sản xuất, chất lượng và giá trị gia tăng của sản phẩm.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Cơ sở lý thuyết

Cánh đồng mẫu lớn được hiểu trong nghiên cứu này là hình thức tổ chức sản xuất, trong đó nhiều hộ nông dân tham gia trên một vùng sản xuất tập trung và phối hợp thống nhất một số yếu tố như giống, lịch thời vụ, quy trình kỹ thuật, cơ giới hóa và tiêu thụ sản phẩm. Khái niệm này được tiếp cận từ góc độ tổ chức sản xuất và khai thác lợi thế quy mô, thay vì chỉ dựa trên việc mở rộng diện tích canh tác. Các nghiên cứu thực nghiệm tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) cho thấy, quy mô đất sản xuất và tích tụ đất có mối liên hệ tích cực với hiệu quả kỹ thuật và hiệu quả môi trường của sản xuất lúa (Tho và Umetsu, 2022; Tu và cộng sự, 2021). Vì vậy, tổ chức sản xuất tập trung được xem là cơ sở để nghiên cứu khả năng phát triển cánh đồng mẫu lớn tại xã Châu Pha.

Khái niệm chuỗi giá trị được tiếp cận từ góc độ hệ thống các hoạt động tạo ra và gia tăng giá trị của sản phẩm (Porter, 1985). Đối với ngành hàng lúa gạo, chuỗi giá trị bao gồm: các tác nhân từ cung ứng đầu vào, sản xuất, thu hoạch, chế biến, bảo quản đến phân phối và tiêu dùng.

Khoa học, công nghệ và sản xuất bền vững là thành tố thứ ba của khung phân tích. Trong sản xuất lúa, công nghệ được thể hiện qua cơ giới hóa, quản lý giống, nước và dinh dưỡng, giảm sử dụng vật tư đầu vào, cũng như cải thiện thu hoạch và bảo quản sau thu hoạch. Nghiên cứu trên 380 hộ trồng lúa tại ĐBSCL của Tho và Umetsu (2022) cho thấy, áp dụng quy trình “Một phải, năm giảm” giúp giảm chi phí sản xuất và cải thiện lợi nhuận của hộ sản xuất.

Trên cơ sở đó, nghiên cứu xây dựng khung phân tích gồm 4 yếu tố: tổ chức sản xuất tập trung; ứng dụng khoa học, công nghệ; liên kết chuỗi giá trị; kiểm soát chất lượng và tiêu thụ sản phẩm. Khung này được sử dụng để đánh giá thực trạng tại xã Châu Pha và làm cơ sở xây dựng mô hình đề xuất.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính theo hướng nghiên cứu trường hợp tại xã Châu Pha, kết hợp phân tích dữ liệu thứ cấp và tổng quan các nghiên cứu liên quan. Dữ liệu được thu thập từ báo cáo của UBND xã Châu Pha, tài liệu của HTX, các văn bản chính sách, báo cáo chuyên ngành và các công trình khoa học về tổ chức sản xuất lúa, cánh đồng mẫu lớn, cơ giới hóa, chuỗi giá trị và nông nghiệp bền vững. Cách tiếp cận nghiên cứu trường hợp cho phép phân tích vấn đề trong bối cảnh địa phương cụ thể và đối chiếu nhiều nguồn thông tin khác nhau (Yin, 2018).

Dữ liệu được xử lý bằng phân tích nội dung định tính, kết hợp phương pháp so sánh, tổng hợp và đối chiếu với các bằng chứng thực nghiệm từ những nghiên cứu trước. Nội dung phân tích tập trung vào 4 nhóm tiêu chí: (i) tổ chức và quy mô vùng sản xuất; (ii) cơ giới hóa và ứng dụng khoa học - công nghệ; (iii) kiểm soát chất lượng và sau thu hoạch; và (iv) liên kết chuỗi giá trị và thị trường. Phương pháp phân tích nội dung cho phép hệ thống hóa dữ liệu thành các chủ đề phù hợp với câu hỏi và khung nghiên cứu (Elo và Kyngäs, 2008).

THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN CÁNH ĐỒNG MẪU LỚN VÀ CANH TÁC LÚA GẠO SẠCH TẠI XÃ CHÂU PHA

Theo định hướng phát triển kinh tế - xã hội của xã Châu Pha nhiệm kỳ 2025-2030, địa phương xác định ưu tiên phát triển công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp và thương mại - dịch vụ gắn với các trục giao thông huyết mạch (Quốc lộ 51, cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu, đường Vành đai 4), đồng thời phát triển nông nghiệp theo hướng hữu cơ, tuần hoàn, sinh thái gắn với sản phẩm OCOP và du lịch nông nghiệp để nâng cao hiệu quả phát triển kinh tế nông nghiệp địa phương, trong đó có ngành sản xuất lúa gạo (UBND xã Châu Pha, 2026; Tiến Dũng và Quốc Toàn, 2026).

Trên thực địa, mô hình kinh tế nông nghiệp tiêu biểu hiện nay tại Châu Pha là Hợp tác xã Sản xuất nông nghiệp và dịch vụ Châu Pha, với vùng trồng cây gia vị (ớt) xuất khẩu quy mô khoảng 20 ha, chưa ghi nhận vùng sản xuất lúa tập trung theo mô hình cánh đồng mẫu lớn (Quang Vũ, 2026).

Như vậy, khác với các vùng trọng điểm lúa gạo tại ĐBSCL, xã Châu Pha hiện chưa hình thành vùng sản xuất lúa tập trung quy mô lớn; đất sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là sản xuất lúa tại địa phương còn phân tán, đan xen với đất phi nông nghiệp phục vụ công nghiệp và đô thị hóa, dẫn tới năng suất sản xuất lúa còn thấp; cơ giới hóa chưa đồng đều giữa các công đoạn; năng lực bảo quản và xử lý sau thu hoạch còn chưa được cải thiện; và liên kết giữa nông hộ, HTX và doanh nghiệp chưa đủ chặt chẽ để hình thành chuỗi giá trị ổn định. Những hạn chế này phù hợp với đặc điểm chung của chuỗi lúa gạo Việt Nam, trong đó số lượng lớn hộ sản xuất nhỏ cùng tồn tại với nhiều tác nhân trung gian, làm cho việc phối hợp chất lượng, tiêu chuẩn và tiêu thụ trở nên phức tạp (The Anh và cộng sự, 2020).

Thực tế này đặt ra yêu cầu cần xem xét quy hoạch tổ chức lại vùng trồng và quy trình sản xuất lúa gạo theo định hướng phát triển cánh đồng mẫu lớn gắn với xây dựng mô hình canh tác lúa gạo sạch theo chuỗi liên kết giá trị bền vững tại địa phương, góp phần nâng cao năng suất và hiệu quả phát triển ngành sản xuất lúa gạo, đóng góp vào mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2025-2030.

MÔ HÌNH ĐỀ XUẤT NHẰM PHÁT TRIỂN CÁNH ĐỒNG MẪU LỚN VÀ CHUỖI LIÊN KẾT GIÁ TRỊ

Từ thực trạng trên, có thể thấy, việc phát triển cánh đồng mẫu lớn và mô hình canh tác lúa gạo sạch tại Châu Pha cần được nhìn nhận là định hướng khai thác tiềm năng trong tương lai trên cơ sở kế thừa kinh nghiệm thực tiễn từ các vùng sản xuất lúa trọng điểm, góp phần khắc phục các tồn tại hạn chế nói trên nhằm nâng cao năng suất, hiệu quả sản xuất lúa tại xã Châu Pha.

Tổ chức sản xuất và vai trò của hợp tác xã

Trên cơ sở điều kiện sản xuất và khả năng tổ chức vùng nguyên liệu tại xã Châu Pha, nghiên cứu đề xuất HTX giữ vai trò đầu mối trong điều phối lịch thời vụ, thống nhất quy trình kỹ thuật, cung ứng dịch vụ đầu vào và kết nối với doanh nghiệp tiêu thụ. Các nghiên cứu tại Việt Nam cho thấy, HTX có thể hỗ trợ hộ sản xuất tiếp cận dịch vụ, kỹ thuật và thị trường, qua đó cải thiện hiệu quả sản xuất (Tran và cộng sự, 2022). Do đó, tại Châu Pha, HTX cần được định hướng là đầu mối liên kết giữa các hộ sản xuất và doanh nghiệp, trên cơ sở thống nhất về giống, lịch thời vụ, quy trình canh tác, tiêu chuẩn chất lượng và phương thức tiêu thụ.

Quy trình canh tác và kiểm soát chất lượng

Nghiên cứu đề xuất xây dựng quy trình canh tác thống nhất cho vùng sản xuất tập trung tại Châu Pha, ưu tiên các nguyên tắc VietGAP và sản xuất lúa chất lượng cao, đồng thời kiểm soát việc sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, nước tưới và thực hiện truy xuất nguồn gốc. Kết quả nghiên cứu về sản xuất lúa tại Việt Nam cho thấy, việc áp dụng các kỹ thuật giảm đầu vào và quản lý sản xuất hợp lý có thể góp phần giảm chi phí và nâng cao hiệu quả kinh tế (Le và cộng sự, 2021). Vì vậy, kiểm soát chất lượng cần được xem là điều kiện nền tảng để hình thành vùng nguyên liệu và nâng cao giá trị sản phẩm lúa gạo Châu Pha.

Liên kết dọc và hợp đồng bao tiêu

Đối với Châu Pha, liên kết giữa HTX và doanh nghiệp cần được thiết lập thông qua hợp đồng, trong đó xác định rõ tiêu chuẩn chất lượng, sản lượng, thời điểm giao nhận, phương thức thanh toán và cơ chế xác định giá. Nghiên cứu về sản xuất lúa tại Việt Nam cho thấy, liên kết hợp đồng có thể cải thiện giá bán và lợi nhuận của hộ, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào hình thức hợp đồng và mức độ phối hợp giữa các bên. Do đó, mô hình đề xuất cần hướng từ liên kết tiêu thụ ngắn hạn sang quan hệ hợp tác ổn định giữa HTX và doanh nghiệp, gắn tiêu chuẩn chất lượng với cơ chế tiêu thụ và phân phối giá trị trong chuỗi.

Bảng: Phân công vai trò và cơ chế phối hợp giữa các chủ thể trong chuỗi liên kết giá trị lúa gạo

Nguồn: Tác giả tổng hợp từ Tran và cộng sự (2022), The Anh và cộng sự (2020) và đề xuất

ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP

Hoàn thiện quy hoạch và tổ chức vùng sản xuất

Rà soát quỹ đất và hiện trạng sản xuất lúa tại xã Châu Pha, từng bước hình thành vùng sản xuất tập trung trên cơ sở liên kết các hộ và phát huy vai trò điều phối của HTX. Các nghiên cứu quốc tế cho thấy, liên kết hợp đồng có thể giúp các hộ sản xuất quy mô nhỏ tiếp cận thị trường và cải thiện thu nhập trong những điều kiện phù hợp (Miyata và cộng sự, 2009; Markelova và cộng sự, 2009). Các nghiên cứu về hành động tập thể cho thấy việc tổ chức nông hộ thành các nhóm sản xuất có thể góp phần cải thiện khả năng tiếp cận thị trường và khắc phục một số hạn chế do quy mô sản xuất nhỏ (Markelova và cộng sự, 2009).

Tăng cường cơ giới hóa các khâu sản xuất phù hợp với điều kiện địa phương, đồng thời ưu tiên công nghệ sấy, bảo quản sau thu hoạch và các giải pháp số phục vụ quản lý sản xuất, giám sát đồng ruộng và truy xuất nguồn gốc. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy, việc áp dụng các kỹ thuật canh tác tiên tiến có thể giúp giảm chi phí đầu vào và cải thiện hiệu quả kinh tế của hộ trồng lúa (Le và cộng sự, 2021). Do đó, chuyển giao công nghệ tại Châu Pha cần tập trung vào những khâu có khả năng tạo hiệu quả rõ rệt, đồng thời bảo đảm khả năng vận hành và đầu tư của HTX và nông hộ.

Phát triển thương hiệu và truy xuất nguồn gốc

Xây dựng thương hiệu gạo Châu Pha gắn với tiêu chuẩn chất lượng, an toàn thực phẩm và khả năng truy xuất nguồn gốc. Việc áp dụng hệ thống ghi chép sản xuất, mã hóa vùng trồng, truy xuất bằng mã QR và chuẩn hóa bao bì, nhãn mác có thể hỗ trợ minh bạch hóa thông tin sản phẩm và nâng cao niềm tin của người tiêu dùng. Nghiên cứu tại Việt Nam cho thấy, người tiêu dùng sẵn sàng trả mức giá cao hơn đối với gạo được chứng nhận VietGAP, và mức sẵn lòng chi trả tăng khi thông tin về chứng nhận và truy xuất nguồn gốc được cung cấp đầy đủ (My và cộng sự, 2018). Vì vậy, xây dựng thương hiệu gạo Châu Pha cần gắn với kiểm soát chất lượng thực tế thay vì chỉ tập trung vào hoạt động quảng bá.

Tăng cường liên kết chuỗi giá trị

Củng cố liên kết giữa HTX, hộ sản xuất và doanh nghiệp thông qua hợp đồng tiêu thụ, trong đó xác định rõ tiêu chuẩn sản phẩm, sản lượng, thời điểm giao nhận, phương thức thanh toán và cơ chế giá. Nghiên cứu về liên kết hợp đồng trong ngành hàng lúa gạo Việt Nam cho thấy, phối hợp ngang giữa các hộ và phối hợp dọc với doanh nghiệp có thể hỗ trợ nâng cấp chuỗi giá trị, đồng thời giảm những hạn chế do quy mô sản xuất nhỏ (Mishra và cộng sự, 2018). Vì vậy, mô hình liên kết tại Châu Pha cần hướng tới quan hệ hợp tác ổn định, minh bạch về tiêu chuẩn, giá và trách nhiệm của các bên.

Đối với UBND xã Châu Pha: cần hỗ trợ rà soát quỹ đất, hoàn thiện hạ tầng phục vụ vùng sản xuất tập trung và tạo cơ chế phối hợp giữa HTX, cơ quan chuyên môn, cơ sở nghiên cứu và doanh nghiệp.

Đối với HTX và nông hộ: cần thống nhất quy trình sản xuất, tăng cường ghi chép, kiểm soát chất lượng và thực hiện truy xuất nguồn gốc.

Đối với doanh nghiệp tiêu thụ: cần tham gia từ khâu xây dựng tiêu chuẩn sản phẩm, thống nhất yêu cầu chất lượng và phương thức bao tiêu; bởi bằng chứng thực nghiệm cho thấy các hợp đồng lúa gạo chỉ phát huy hiệu quả khi tiêu chuẩn, giá cả, thanh toán và trách nhiệm của các bên được xác định tương đối rõ ràng (Tuyen và cộng sự, 2022).

Tài liệu tham khảo:

1. Elo, S., & Kyngäs, H. (2008). The qualitative content analysis process. Journal of Advanced Nursing, 62(1), 107-115. https://doi.org/10.1111/j.1365-2648.2007.04569.x

2. Le, V. C., Dung, L. C., & Umetsu, C. (2021). “One must do, five reductions” technical practice and the economic performance of rice smallholders in the Vietnamese Mekong Delta. Sustainable Production and Consumption, 28, 1040-1049. https://doi.org/10.1016/j.spc.2021.07.018

3. Markelova, H., Meinzen-Dick, R., Hellin, J., & Dohrn, S. (2009). Collective action for smallholder market access. Food Policy, 34(1), 1-7. https://doi.org/10.1016/j.foodpol.2008.10.001

4. Mishra, A. K., Kumar, A., Joshi, P. K., & D’Souza, A. (2018). Cooperatives, contract farming, and farm size: The case of tomato producers in Nepal. Agribusiness, 34(4), 865-886. https://doi.org/10.1002/agr.21563

5. Miyata, S., Minot, N., & Hu, D. (2009). Impact of contract farming on income: Linking small farmers, packers, and supermarkets in China. World Development, 37(11), 1781-1790. https://doi.org/10.1016/j.worlddev.2008.08.025

6. My, N. H. D., Demont, M., Van Loo, E. J., de Guia, A., Rutsaert, P., Tran, H. T., & Verbeke, W. (2018). What is the value of sustainably-produced rice? Consumer evidence from experimental auctions in Vietnam. Food Policy, 79, 283-296. https://doi.org/10.1016/j.foodpol.2018.07.006

7. Porter, M. E. (1985). Competitive advantage: Creating and sustaining superior performance. Free Press.

8. Quang Vũ. (2026). Cây gia vị Châu Pha “đi Tây”. https://www.sggp.org.vn/cay-gia-vi-chau-pha-di-tay-post858110.html

9. The Anh, D., Van Tinh, T., & Ngoc Vang, N. (2020). The domestic rice value chain in the Mekong Delta. In R. Cramb (Ed.), White gold: The commercialisation of rice farming in the Lower Mekong Basin (pp. 375-395). Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1007/978-981-15-0998-8_18

10. Tho, L. C. B., & Umetsu, C. (2022). Sustainable farming techniques and farm size for rice smallholders in the Vietnamese Mekong Delta: A slack-based technical efficiency approach. Agriculture, Ecosystems & Environment, 326, 107775. https://doi.org/10.1016/j.agee.2021.107775

11. Tiến Dũng, Quốc Toàn. (2026). Đưa xã Châu Pha (TP.HCM) phát triển thành đô thị thông minh, hiện đại. https://baophapluat.vn/dua-xa-chau-pha-tp-hcm-phat-trien-thanh-do-thi-thong-minh-hien-dai.html

12. Tran, N. Q., Ngo, T. V., Nguyen, N. V., Duong, T. N., Nguyen, C. D., Quach, T. D., & Le, D. V. (2022). Impact of new-type agricultural cooperatives on profitability of rice farms: Evidence from Vietnam’s Mekong River Delta. Economies, 10(12), 306. https://doi.org/10.3390/economies10120306

13. Tu, V. H., Kopp, S. W., Trang, N. T., Hong, N. B., & Yabe, M. (2021). Land accumulation: An option for improving technical and environmental efficiencies of rice production in the Vietnamese Mekong Delta. Land Use Policy, 108, 105678. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2021.105678

14. Tuyen, M. C., Sirisupluxana, P., Bunyasiri, I., & Hung, P. X. (2022). Stakeholders’ preferences towards contract attributes: Evidence from rice production in Vietnam. Sustainability, 14(6), 3478. https://doi.org/10.3390/su14063478

15. UBND xã Châu Pha. (2026). Báo cáo tình hình phát triển kinh tế - xã hội và định hướng phát triển nông nghiệp trên địa bàn xã Châu Pha.

16. Yin, R. K. (2018). Case study research and applications: Design and methods (6th ed.). SAGE Publications.