Chuyển đổi cơ cấu kinh tế Việt Nam từ góc nhìn độ phức tạp kinh tế: Thực trạng và hàm ý chính sách

TS. Nguyễn Thị Minh Thu

Viện Kinh tế chính trị học, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Email: minhthunguyen[email protected]

Tóm tắt

Cách tiếp cận độ phức tạp kinh tế nhìn nhận chuyển đổi cơ cấu không chỉ qua thay đổi tỷ trọng giữa các ngành mà còn qua quá trình tích lũy và tái kết hợp các năng lực sản xuất để tạo ra những sản phẩm ngày càng đa dạng và phức tạp. Bài viết vận dụng cách tiếp cận này nhằm đánh giá chất lượng chuyển đổi cơ cấu của Việt Nam, làm rõ mức độ tương thích giữa nâng cấp cơ cấu xuất khẩu và sự tích lũy năng lực trong nước, đồng thời nhận diện một số hướng chuyển đổi tiếp theo. Kết quả cho thấy cơ cấu xuất khẩu đã chuyển mạnh sang hàng chế tạo có hàm lượng công nghệ và độ phức tạp cao hơn, cùng với sự cải thiện đáng kể của chỉ số độ phức tạp kinh tế. Tuy nhiên, tỷ trọng lớn của khu vực FDI, tỷ trọng giá trị gia tăng nước ngoài cao và mức độ liên kết còn hạn chế giữa doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp nước ngoài cho thấy khoảng cách giữa nâng cấp sản phẩm và nội sinh hóa năng lực. Vì vậy, giai đoạn tới cần chuyển trọng tâm sang tích lũy, làm chủ và lan tỏa năng lực sản xuất; kết hợp các cơ hội gần với năng lực hiện có với một số hướng phát triển có khả năng mở rộng không gian năng lực trong tương lai.

Từ khóa: Chuyển đổi cơ cấu, độ phức tạp kinh tế, năng lực sản xuất, cơ cấu xuất khẩu, Việt Nam.

Abstract

The economic complexity approach views structural transformation not only as shifts in sectoral shares but also as the accumulation and recombination of productive capabilities. This article applies the approach to assess the quality of structural transformation in Vietnam, examines the relationship between export upgrading and domestic capability accumulation, and identify possible directions for further transformation. The results show a marked shift of Vietnam’s export structure toward more technology-intensive and complex manufactures, accompanied by a substantial improvement in the Economic Complexity Index. However, the large role of foreign-invested firms, the high share of foreign value added, and limited domestic linkages, R&D and services indicate that product upgrading and the domestic embedding of capabilities have not progressed at the same pace. The next stage of transformation should therefore focus on accumulating, mastering and diffusing productive capabilities while combining opportunities close to existing strengths with selected directions that can broaden future production possibilities.

Keywords: Structural transformation, economic complexity, productive capabilities, export structure, Vietnam.

ĐẶT VẤN ĐỀ

Sau 40 năm Đổi mới, cơ cấu kinh tế Việt Nam đã có sự chuyển đổi căn bản. Từ một nền kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp và có mức độ hội nhập còn hạn chế, Việt Nam đã hình thành nền sản xuất theo hướng xuất khẩu và tham gia ngày càng sâu vào các mạng lưới sản xuất, thương mại toàn cầu. Tỷ trọng nông nghiệp giảm mạnh trong khi công nghiệp chế biến, chế tạo mở rộng nhanh chóng; cơ cấu xuất khẩu có sự dịch chuyển rõ rệt từ nông sản, tài nguyên và hàng thâm dụng lao động sang điện tử, máy móc, thiết bị và linh kiện. Năm 2025, xuất khẩu hàng hóa đạt 475,04 tỷ USD; trong đó nhóm hàng điện tử, máy tính và linh kiện đạt 107,7 tỷ USD (Cục Thống kê, 2026). Có thể thấy, quá trình chuyển đổi cơ cấu kinh tế của Việt Nam thời gian qua không chỉ diễn ra trên khía cạnh tỷ trọng ngành mà còn ở nội dung của sản xuất và xuất khẩu. Tuy nhiên, trong giai đoạn phát triển mới, yêu cầu tăng trưởng bứt tốc đòi hỏi chuyển đổi cơ cấu đi vào chiều sâu hơn, lấy năng lực tự chủ về sản xuất, công nghệ và thị trường là yếu tố quyết định như tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW đã nhấn mạnh (Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, 2022). Nói cách khác, chất lượng của chuyển đổi cơ cấu trong tương lai cần được đánh giá không chỉ thông qua sự thay đổi tỷ trọng ngành, mà còn bằng những năng lực sản xuất được hình thành và tích lũy trong quá trình đó.

Bối cảnh chuyển đổi cơ cấu kinh tế ở Việt Nam làm nảy sinh hai câu hỏi có ý nghĩa về lý luận và chính sách. Thứ nhất, sự gia tăng về trình độ công nghệ và độ phức tạp của cơ cấu sản xuất, xuất khẩu trong thời gian qua phản ánh đến đâu quá trình tích lũy thực chất các năng lực sản xuất trong nền kinh tế Việt Nam? Thứ hai, từ nền tảng năng lực hiện có, các bước chuyển tiếp theo nên hướng vào những hoạt động nào để vừa đủ gần với cấu trúc sản xuất hiện tại, bảo đảm tính khả thi, vừa có khả năng tạo thêm năng lực mới và mở rộng không gian phát triển trong tương lai?

Khung phân tích độ phức tạp kinh tế bổ sung một chiều phân tích quan trọng cho vấn đề này. Theo Hidalgo và Hausmann (2009), sản xuất một sản phẩm đòi hỏi sự kết hợp nhiều năng lực bổ trợ như tri thức, kỹ năng, công nghệ, năng lực tổ chức, mạng lưới nhà cung ứng, tiêu chuẩn và hạ tầng chuyên môn hóa. Sản phẩm phức tạp hơn thường gắn với những tổ hợp năng lực đa dạng và khó tích lũy hơn. Do phần lớn năng lực này không thể quan sát trực tiếp và đo lường đầy đủ, chúng được suy luận từ cấu trúc sản phẩm mà nền kinh tế có khả năng sản xuất và xuất khẩu thành công.

Để tính toán độ phức tạp (Economic Complexity Index - ECI) của nền kinh tế dựa trên giỏ hàng xuất khẩu, điểm xuất phát thực nghiệm là lợi thế so sánh biểu hiện (Revealed Comparative Advantage – RCA), so sánh tỷ trọng của một sản phẩm trong tổng kim ngạch xuất khẩu của một quốc gia với tỷ trọng của chính sản phẩm đó trong thương mại thế giới. RCA ≥ 1 cho thấy quốc gia có lợi thế so sánh biểu hiện ở sản phẩm này. Để tính toán độ phức tạp của nền kinh tế, khung phân tích xem xét kết hợp độ đa dạng (diversity) của giỏ sản phẩm, tức số lượng sản phẩm mà một quốc gia có lợi thế so sánh biểu hiện; và độ phổ biến (ubiquity) của từng sản phẩm, phản ánh số lượng quốc gia có khả năng xuất khẩu một sản phẩm với lợi thế so sánh biểu hiện. Một nền kinh tế xuất khẩu nhiều loại hàng hóa chưa nhất thiết phức tạp nếu những hàng hóa đó cũng được nhiều quốc gia khác sản xuất; ngược lại, hiện diện trong các sản phẩm ít phổ biến hơn thường hàm ý những tổ hợp năng lực khó tích luỹ hơn (Hidalgo & Hausmann, 2009).

Một công cụ quan trọng khác trong khung phân tích là không gian sản phẩm (product space), giúp làm rõ tính tuần tự và phụ thuộc vào quỹ đạo của quá trình đa dạng hóa sản xuất trong một nền kinh tế. Trong không gian sản phẩm, các sản phẩm được biểu diễn như các điểm trong một mạng lưới. Hai sản phẩm được xem là gần nhau khi các quốc gia có lợi thế ở một sản phẩm cũng thường có lợi thế ở sản phẩm còn lại, hàm ý chúng có khả năng chia sẻ một phần các năng lực sản xuất. Các nền kinh tế thường dịch chuyển sang những sản phẩm sử dụng các năng lực gần với những gì đã tích lũy (Hidalgo et al., 2007) bởi việc tận dụng và tái kết hợp năng lực sẵn có ít tốn kém và rủi ro hơn so với hình thành đồng thời một tập năng lực hoàn toàn mới. Cơ cấu sản xuất hiện tại vì vậy vừa phản ánh kết quả của quá trình phát triển trước đó, vừa định hình phạm vi lựa chọn cho tương lai.

Ngoài độ ECI, bài viết sử dụng ba chỉ tiêu, bao gồm: (i) khoảng cách (distance), phản ánh mức thiếu hụt những năng lực cần thiết để nền kinh tế đi vào sản xuất một sản phẩm mới; (ii) chỉ số độ phức tạp sản phẩm (Product Complexity Index), phản ánh mức độ phức tạp tương đối của sản phẩm, được suy luận từ đặc điểm của những nền kinh tế có khả năng sản xuất và xuất khẩu sản phẩm đó; và (iii) mức gia tăng cơ hội phức tạp (Complexity Outlook Gain - COG), phản ánh mức cải thiện không gian cơ hội trong tương lai nếu lợi thế ở một sản phẩm mới được hình thành (Hidalgo, 2023). Ba thuộc tính trên tương ứng với ba câu hỏi khác nhau của quá trình lựa chọn hướng chuyển đổi: sản phẩm mới gần đến đâu với năng lực hiện có, sản phẩm đó đòi hỏi tập năng lực phức tạp đến mức nào, và việc bước vào sản phẩm đó mở rộng không gian cơ hội cho tương lai ra sao.

Mặc dù cung cấp một góc nhìn quan trọng về chất lượng chuyển đổi cơ cấu, các chỉ số trong khung phân tích độ phức tạp kinh tế cần được diễn giải thận trọng trong bối cảnh chuỗi giá trị toàn cầu. ECI thường được xây dựng dựa trên số liệu xuất khẩu gộp, trong khi thiết kế, công nghệ cốt lõi, linh kiện chủ chốt hay dịch vụ tri thức có thể được tạo ra ở nơi khác. Do đó, sự hiện diện của một sản phẩm trong giỏ xuất khẩu cho thấy nền kinh tế đã tham gia vào mạng lưới sản xuất của sản phẩm đó, nhưng chưa đủ để kết luận toàn bộ tập năng lực đứng sau sản phẩm đã được tích lũy trong nước. Koch (2021) cho thấy thứ hạng độ phức tạp có thể thay đổi khi sử dụng xuất khẩu theo giá trị gia tăng. Do đó, độ phức tạp kinh tế nên được xem là một chỉ báo về khả năng tham gia vào những hoạt động đòi hỏi các tổ hợp năng lực phức tạp, chứ không phải thước đo đầy đủ về mức độ nội sinh hóa năng lực. Để đánh giá chiều sâu của chuyển đổi cơ cấu, cần đối chiếu độ phức tạp sản phẩm với các chỉ báo về giá trị gia tăng trong nước, mức tham gia của doanh nghiệp nội địa vào chuỗi cung ứng, kỹ năng, nghiên cứu - phát triển, thiết kế - kỹ thuật và các dịch vụ hỗ trợ sản xuất.

THỰC TRẠNG CHUYỂN ĐỔI CƠ CẤU KINH TẾ VIỆT NAM TỪ GÓC NHÌN ĐỘ PHỨC TẠP KINH TẾ

Thành tựu trong chuyển đổi cơ cấu kinh tế Việt Nam

Về chuyển dịch cơ cấu ngành: Các chỉ báo truyền thống cho thấy Việt Nam đã trải qua quá trình chuyển đổi cơ cấu sâu rộng. Tỷ trọng giá trị gia tăng của nông nghiệp giảm từ 38,7% GDP năm 1990 xuống 11,6% năm 2025; tỷ trọng lao động nông nghiệp giảm từ khoảng 74,0% năm 1991 xuống 25,0%. Trong cùng thời gian, tỷ trọng công nghiệp và xây dựng tăng từ 22,7% lên 37,6% GDP, còn xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ tăng từ tương đương 36,0% lên 98,2% GDP. GDP bình quân đầu người theo giá cố định năm 2015 tăng từ khoảng 688 USD lên 4.308 USD (Ngân hàng thế giới, 2026). Các chỉ báo này phản ánh sự dịch chuyển rõ rệt của lao động và nguồn lực khỏi nông nghiệp, đồng thời cho thấy vai trò ngày càng lớn của công nghiệp và thương mại quốc tế trong nền kinh tế.

Về nâng cấp cơ cấu xuất khẩu: Chuyển đổi cơ cấu kinh tế Việt Nam còn thể hiện trong chính nội dung của sản xuất và xuất khẩu. Theo thống kê của Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên Hợp Quốc (UNIDO), tỷ trọng hàng chế tạo trong tổng xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam tăng từ 41,2% năm 1995 lên 46,7% năm 2000, 69,3% năm 2010, 84,1% năm 2015 và 90,4% năm 2025. Trong tổng xuất khẩu hàng chế tạo, tỷ trọng sản phẩm công nghệ trung bình và cao tăng từ 18,5% năm 1995 lên 28,0% năm 2010, 49,5% năm 2015 và 58,0% năm 2025 (UNIDO, 2026). Sự thay đổi đặc biệt rõ từ sau năm 2010, gắn với sự gia tăng nhanh của điện tử và các ngành chế tạo liên quan. Năm 2025, xuất khẩu hàng hóa đạt 475,04 tỷ USD; riêng điện tử, máy tính và linh kiện đạt 107,7 tỷ USD, tương đương 22,7% xuất khẩu hàng hóa (Cục Thống kê, 2026). Những con số này cho thấy quá trình chuyển đổi cơ cấu của Việt Nam không chỉ diễn ra theo hướng giảm vai trò của nông nghiệp và mở rộng công nghiệp, mà còn gắn với sự thay đổi đáng kể trong thành phần sản phẩm của khu vực chế tạo.

Về gia tăng độ phức tạp của cơ cấu sản phẩm: Sự nâng cấp của giỏ xuất khẩu được phản ánh rõ hơn qua chỉ số độ phức tạp kinh tế (ECI). Theo Atlas of Economic Complexity, ECI của Việt Nam tăng từ -0,968 năm 1995 lên 0,119 năm 2010 và 0,672 năm 2024. Khoảng cách giữa độ phức tạp kinh tế của Việt Nam so với các nền kinh tế trong khu vực đã thu hẹp đáng kể. Tuy vậy, ECI năm 2024 vẫn thấp hơn Trung Quốc (1,271), Malaysia (0,860), Thái Lan (0,812) và Philippines (0,739). Quỹ đạo này cho thấy Việt Nam ngày càng hiện diện trong một cấu trúc sản phẩm có độ phức tạp cao hơn so với giai đoạn đầu của quá trình Đổi mới.

Hình 1: Nâng cấp cơ cấu xuất khẩu của Việt Nam, 1995-2025

Nguồn: Tính toán của tác giả, sử dụng dữ liệu từ UNIDO, Annual Manufacturing Trade Database

Hình 2: Chỉ số độ phức tạp kinh tế của Việt Nam và một số nền kinh tế châu Á 1995–2024

Nguồn: Minh hoạ của tác giả, dựa trên tính toán độ phức tạp các nền kinh tế của Harvard Growth Lab, Atlas of Economic Complexity.

Hạn chế trong chuyển đổi cơ cấu kinh tế Việt Nam

Một điểm đáng chú ý của quá trình chuyển đổi cơ cấu ở Việt Nam là sự gia tăng độ phức tạp của giỏ hàng xuất khẩu chưa phản ánh đầy đủ mức độ giá trị gia tăng và năng lực sản xuất được tích lũy trong nước. Trên thực tế, quá trình nâng cấp xuất khẩu của Việt Nam gắn chặt với sự hiện diện và vai trò của khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài FDI. Năm 2025, khu vực FDI chiếm 77,3% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa, trong khi khu vực kinh tế trong nước chiếm 22,7% (Cục Thống kê, 2026). FDI đã đóng góp quan trọng vào tăng trưởng và mở rộng xuất khẩu, đồng thời tạo điều kiện để Việt Nam tham gia sâu hơn vào các mạng lưới sản xuất quốc tế và tiếp cận công nghệ, kỹ năng và tri thức sản xuất. Tuy nhiên, sự hiện diện của hoạt động sản xuất phức tạp trên lãnh thổ một quốc gia không đồng nghĩa toàn bộ giá trị, tri thức và năng lực liên quan được tạo ra tại quốc gia đó. Theo OECD (2025), tỷ trọng giá trị gia tăng nước ngoài trong xuất khẩu gộp của Việt Nam tăng từ khoảng 36% năm 2005 lên 48% năm 2020. Mức độ phụ thuộc vào đầu vào bên ngoài đặc biệt đáng chú ý trong những ngành chế tạo tham gia sâu vào mạng lưới sản xuất quốc tế.

Các chỉ báo khác cũng cho thấy mức độ nội sinh hóa năng lực còn hạn chế. Tỷ lệ doanh nghiệp tại Việt Nam có liên kết với chuỗi giá trị toàn cầu giảm từ 35% năm 2009 xuống 20% năm 2015 và 18% năm 2023; giá trị gia tăng của dịch vụ trong nước chứa trong xuất khẩu chế tạo chỉ khoảng 7% năm 2018 (World Bank, 2024). Đối với các dự án FDI greenfield, R&D chỉ chiếm 1,9% tổng chi tiêu vốn giai đoạn 2020–2024, thấp hơn mức 2,4% của ASEAN và 3,7% của OECD (OECD, 2026). Mặc dù các chỉ báo này không phủ nhận những năng lực Việt Nam đã tích lũy thông qua hội nhập và FDI, chúng cho thấy quá trình nâng cấp sản phẩm chưa đi cùng tương xứng với sự gia tăng giá trị gia tăng trong nước, liên kết doanh nghiệp và các hoạt động tạo tri thức. Bằng chứng về lan tỏa năng suất từ khu vực FDI tới doanh nghiệp trong nước cũng còn hạn chế (OECD, 2026).

Nguyên nhân của hạn chế

Thứ nhất, vị trí của Việt Nam trong nhiều chuỗi giá trị toàn cầu tập trung chủ yếu ở các công đoạn sản xuất và lắp ráp, trong khi các khâu tạo giá trị gia tăng và tri thức cao hơn như thiết kế, công nghệ cốt lõi, R&D và dịch vụ chuyên môn chủ yếu nằm bên ngoài nền kinh tế. Bên cạnh đó, doanh nghiệp FDI tại Việt Nam vẫn phụ thuộc đáng kể vào đầu vào nhập khẩu từ các nhà cung ứng nước ngoài (OECD, 2026). Cấu trúc này khiến mở rộng sản xuất và xuất khẩu có thể diễn ra nhanh hơn quá trình hình thành các năng lực về công nghệ, thiết kế, cung ứng và dịch vụ kỹ thuật trong nước.

Thứ hai, năng lực hấp thụ và đổi mới của doanh nghiệp trong nước còn hạn chế. Khả năng học hỏi từ FDI phụ thuộc vào trình độ công nghệ, kỹ năng, quản trị, R&D và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn của doanh nghiệp tiếp nhận. Hiện nay, doanh nghiệp Việt Nam còn gặp khó khăn về năng lực R&D, quy mô và đáp ứng tiêu chuẩn. Năm 2023 chỉ 5,1% doanh nghiệp hoạt động tại Việt Nam có chi cho R&D (OECD, 2026). Nghị quyết số 57-NQ/TW năm 2024 của Bộ Chính trị cũng xác định những hạn chế về khả năng làm chủ công nghệ cốt lõi, nguồn nhân lực chất lượng cao và hạ tầng khoa học - công nghệ. Những điểm nghẽn này làm giảm khả năng chuyển tiếp xúc với công nghệ và thị trường quốc tế thành năng lực sản xuất được tích lũy trong nước.

Thứ ba, các chính sách về thu hút đầu tư, phát triển doanh nghiệp, khoa học - công nghệ, kỹ năng và công nghiệp hỗ trợ chưa được gắn kết đủ chặt để tạo thành một cơ chế tích lũy năng lực thống nhất. OECD (2026) cho thấy sự chồng lấn về chính sách và hạn chế trong phối hợp giữa các cơ quan đầu tư, đổi mới sáng tạo và hỗ trợ doanh nghiệp làm suy yếu khả năng kết nối FDI với phát triển nhà cung ứng và năng lực doanh nghiệp trong nước. Vì vậy, thu hút được hoạt động sản xuất công nghệ cao chưa đồng nghĩa với việc đồng thời hình thành được hệ thống nhà cung ứng, nhân lực, R&D và dịch vụ kỹ thuật đủ mạnh để tri thức được giữ lại và lan tỏa trong nền kinh tế.

YÊU CẦU ĐẶT RA VÀ KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH

Yêu cầu đặt ra đối với chuyển đổi cơ cấu kinh tế trong giai đoạn tiếp theo

Từ cấu trúc năng lực hiện có, yêu cầu hiện nay là xác định những hướng mở rộng sản xuất vừa có tính khả thi, vừa tạo điều kiện tích lũy thêm năng lực. Hình 3 biểu diễn các sản phẩm xuất khẩu HS92 cấp 4 mà Việt Nam chưa có lợi thế so sánh biểu hiện năm 2024 (RCA < 1). Trục hoành thể hiện mức độ gần với tập năng lực hiện tại, được tính bằng (1- Khoảng cách) nên giá trị càng lớn thì sản phẩm càng gần. Trục tung thể hiện chỉ số độ phức tạp sản phẩm (PCI); màu sắc thể hiện mức gia tăng cơ hội phức tạp (COG), tức mức độ mà việc hình thành lợi thế ở một sản phẩm có thể cải thiện không gian cơ hội trong tương lai.

Kết quả cho thấy một số sản phẩm nằm tương đối gần cấu trúc năng lực hiện có nhưng đồng thời có PCI và COG khá cao. Đây là nhóm cơ hội gần, tập trung chủ yếu ở góc phần tư phía trên bên phải của Hình 3, gồm một số máy và chi tiết máy (HS 8414, 8482), thiết bị điện và lưu trữ năng lượng, phụ tùng phương tiện, thiết bị đo lường và dụng cụ chính xác (HS 9029). Lợi thế của nhóm này là có thể tận dụng một phần kỹ năng, mạng lưới cung ứng và hạ tầng sản xuất đã hình thành trong điện tử, cơ khí và chế tạo; do đó, khoảng năng lực cần bổ sung tương đối nhỏ hơn. Một nhóm khác gồm máy công cụ, thiết bị sản xuất chuyên dụng (HS 8466, 8477, 8514) và một số vật liệu, hóa chất kỹ thuật (HS 3910, 3914, 2931) có PCI và COG cao hơn nhưng nằm xa hơn cấu trúc hiện tại. Những sản phẩm này đòi hỏi bổ sung nhiều hơn về công nghệ, kỹ năng, nghiên cứu, tiêu chuẩn và mạng lưới cung ứng, song nếu phát triển thành công có thể mở rộng đáng kể tập hợp hoạt động mà nền kinh tế có khả năng thực hiện.

Bảng 3 trình bày kết quả sàng lọc một số nhóm sản phẩm xuất khẩu mới theo ba tiêu chí: khoảng cách tới năng lực hiện có, độ phức tạp sản phẩm (PCI) và mức gia tăng cơ hội phức tạp (COG). Việc lựa chọn hướng chuyển đổi cần kết hợp các cơ hội gần, có tính khả thi cao, với một số cơ hội xa hơn nhưng có khả năng mở rộng đáng kể không gian năng lực. Tuy nhiên, không gian sản phẩm chỉ nên được xem là công cụ sàng lọc ban đầu. Trước khi xác định ưu tiên chính sách cần đánh giá thêm triển vọng thị trường, khả năng tạo giá trị và liên kết trong nước, yêu cầu về công nghệ - kỹ năng, tác động môi trường, mức độ phụ thuộc đầu vào và năng lực thực hiện. Tiêu chí cuối cùng không chỉ là khả năng sản xuất sản phẩm mới, mà còn là khả năng qua đó tích lũy, làm chủ và lan tỏa năng lực trong nền kinh tế.

Hình 3: Bản đồ cơ hội sản phẩm của Việt Nam, HS4, năm 2024

Ghi chú: Đường đứt đoạn biểu thị trung vị của khoảng cách và PCI

Nguồn: Harvard Growth Lab, Atlas of Economic Complexity; tính toán của tác giả.

Bảng 1: Bản đồ cơ hội sản phẩm của Việt Nam, HS4, năm 2024

Nguồn: Harvard Growth Lab, Atlas of Economic Complexity; tính toán của tác giả.

Khuyến nghị chính sách

Thứ nhất, bổ sung đánh giá cơ cấu ngành bằng đánh giá cơ cấu năng lực sản xuất.

Các chỉ tiêu truyền thống như tỷ trọng công nghiệp chế biến, chế tạo trong GDP, tỷ trọng hàng công nghệ cao hay tốc độ tăng xuất khẩu vẫn cần thiết, nhưng chưa phản ánh đầy đủ chiều sâu của quá trình chuyển đổi cơ cấu. Một hệ thống theo dõi chuyển đổi cơ cấu có thể bổ sung ba lớp chỉ báo: (i) kết quả cơ cấu, gồm tỷ trọng chế tạo, cơ cấu công nghệ, sản phẩm mới có lợi thế so sánh và ECI như chỉ báo tham khảo; (ii) mức độ nội sinh hóa, gồm giá trị gia tăng trong nước, nhà cung ứng Việt Nam, lao động kỹ thuật, R&D - thiết kế và dịch vụ trong xuất khẩu; và (iii) khả năng mở rộng cơ cấu, thể hiện qua mức độ gần với hoạt động mới và giá trị mở rộng cơ hội. Mục tiêu không phải tối đa hóa thứ hạng ECI mà làm cho độ phức tạp của đầu ra đi cùng với năng lực được tích lũy và làm chủ trong nước.

Thứ hai, lựa chọn hướng chuyển đổi trên cơ sở cân bằng giữa tính khả thi và khả năng mở rộng năng lực.

Đối với các cơ hội gần, nhiệm vụ chính không phải xây dựng từ đầu một ngành hoàn toàn mới mà là bổ sung những mắt xích còn thiếu để doanh nghiệp có thể dịch chuyển sang sản phẩm có yêu cầu kỹ thuật cao hơn. Chính sách vì vậy nên tập trung vào hỗ trợ tiêu chuẩn và chứng nhận quốc tế; nâng cao năng lực thiết kế, khuôn mẫu và xử lý vật liệu; phát triển hạ tầng đo lường, thử nghiệm và kiểm định; đào tạo kỹ sư, kỹ thuật viên; hỗ trợ đổi mới máy móc, tự động hóa và cải tiến quy trình; đồng thời kết nối doanh nghiệp trong nước với khách hàng và doanh nghiệp dẫn dắt trong chuỗi cung ứng.

Đối với các cơ hội xa hơn có giá trị mở rộng cao, điều kiện phát triển đòi hỏi sự phối hợp lớn hơn giữa nghiên cứu, đào tạo nhân lực, hạ tầng thử nghiệm, tiêu chuẩn, tài chính và doanh nghiệp dẫn dắt. Hỗ trợ của Nhà nước cần có thời hạn, có điều kiện và được đánh giá bằng các kết quả có thể kiểm chứng về R&D, đào tạo, nâng cấp nhà cung ứng, năng suất, tiêu chuẩn kỹ thuật và khả năng thương mại hóa. Cách tiếp cận này giúp chuyển chính sách công nghiệp từ một danh mục ngành ưu tiên tĩnh sang lộ trình tích lũy năng lực phù hợp với khoảng cách và yêu cầu của từng hoạt động.

Mỗi hướng ưu tiên cần được thẩm định thêm về triển vọng thị trường; khả năng tạo giá trị gia tăng và mạng lưới cung ứng trong nước; nhu cầu kỹ năng, kỹ thuật và dịch vụ chuyên môn; năng lực của doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu và hạ tầng; cùng yêu cầu chuyển đổi xanh, phụ thuộc công nghệ và an ninh kinh tế. Độ phức tạp và mức độ gần chỉ giúp nhận diện cơ hội có cơ sở về cấu trúc nhưng không thay thế phân tích thị trường và năng lực thực thi.

Thứ ba, chuyển từ thu hút FDI theo quy mô sang nâng cao chất lượng và mức độ gắn kết với nền sản xuất trong nước.

FDI tiếp tục là kênh quan trọng để Việt Nam tiếp cận công nghệ, thị trường và phương thức tổ chức sản xuất. Trong giai đoạn tới, cần tăng khả năng chuyển sự hiện diện của doanh nghiệp nước ngoài thành học hỏi và tích lũy năng lực trong nước. Bên cạnh quy mô vốn, số dự án, việc làm và xuất khẩu, cần đánh giá dự án theo mức độ hình thành hoạt động nghiên cứu, kỹ thuật, thiết kế; sử dụng và nâng cấp nhà cung ứng trong nước; đào tạo nhân lực; và duy trì liên kết sản xuất.

Về công cụ hỗ trợ, cần tăng tỷ trọng hỗ trợ gắn trực tiếp với các hoạt động tạo năng lực như R&D, đào tạo lao động, đổi mới công nghệ, chuyển đổi xanh, chứng nhận và kiểm định. Song song với đó là các chương trình phát triển nhà cung ứng, dịch vụ kỹ thuật cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, kết nối nhà mua hàng với nhà cung cấp và cơ chế theo dõi quá trình nâng cấp sau khi liên kết được hình thành. Mục tiêu là làm cho mạng lưới sản xuất do FDI tạo ra không chỉ là nơi doanh nghiệp trong nước cung ứng đầu vào, mà còn trở thành môi trường học hỏi về công nghệ, tổ chức sản xuất, tiêu chuẩn và quản trị chất lượng.

Thứ tư, phát triển doanh nghiệp trong nước và hạ tầng tri thức thành nền tảng của quá trình tích lũy năng lực.

Năng lực sản xuất được tích lũy trong doanh nghiệp, người lao động, các tổ chức nghiên cứu - đào tạo và mạng lưới liên kết giữa các chủ thể này. Nghị quyết số 68-NQ/TW xác định kinh tế tư nhân là lực lượng tiên phong trong khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đồng thời đặt mục tiêu đến năm 2030 có ít nhất 20 doanh nghiệp lớn tham gia chuỗi giá trị toàn cầu (Bộ Chính trị, 2025). Từ góc nhìn độ phức tạp kinh tế, trọng tâm không chỉ là số lượng doanh nghiệp tham gia chuỗi mà còn là vị trí và chức năng họ đảm nhiệm, cũng như khả năng lưu giữ, tái kết hợp và lan tỏa những năng lực đã hình thành.

Cần phát triển đồng bộ doanh nghiệp dẫn dắt trong nước, nhà cung ứng các cấp, doanh nghiệp dịch vụ kỹ thuật, cơ sở đo lường - thử nghiệm - kiểm định, viện nghiên cứu, trường đại học và đội ngũ kỹ sư, kỹ thuật viên. Chính sách cần hỗ trợ doanh nghiệp dịch chuyển từ cung ứng đơn giản sang các chức năng có yêu cầu cao hơn về thiết kế, kỹ thuật, vật liệu, quy trình và dịch vụ chuyên môn, qua đó tăng khả năng tái sử dụng năng lực đã tích lũy cho sản phẩm và thị trường mới.

Đầu tư cho khoa học và công nghệ cần gắn với các vấn đề cụ thể của sản xuất. Chẳng hạn, phòng thí nghiệm và cơ sở thử nghiệm phục vụ nhu cầu doanh nghiệp; chương trình nghiên cứu hướng tới các nút công nghệ; đào tạo gắn với kỹ năng của hoạt động mới; tài chính đổi mới hỗ trợ quá trình từ thử nghiệm, chứng nhận đến thương mại hóa. Khi đó, khoa học - công nghệ và dịch vụ tri thức mới trở thành một bộ phận trực tiếp của chuyển đổi cơ cấu.

Tóm lại, chuyển đổi cơ cấu giai đoạn tới cần được nhìn như một quá trình tích lũy năng lực có tính tuần tự. Chiều sâu của chuyển đổi không chỉ được đánh giá bằng việc nền kinh tế sản xuất những gì, mà còn bằng những tri thức, kỹ năng, công nghệ và năng lực tổ chức mà quá trình sản xuất đó tạo ra, giữ lại và tái kết hợp. Giá trị của cách tiếp cận độ phức tạp không nằm ở một danh mục ngành tối ưu cố định, mà ở việc giúp nhận diện năng lực hiện có, khoảng trống năng lực và hướng mở rộng khả thi trong tương lai.

Tài liệu tham khảo:

1. Bộ Chính trị. (2022). Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 17/11/2022 về tiếp tục đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

2. Bộ Chính trị. (2025). Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 04/5/2025 về phát triển kinh tế tư nhân.

3. Cục Thống kê. (2026). Kết quả hoạt động xuất, nhập khẩu hàng hóa năm 2025: Bứt phá kỷ lục và chuyển dịch mạnh mẽ sang công nghệ cao. https://www.nso.gov.vn/

4. Harvard Growth Lab. (2026). Atlas of Economic Complexity [Data set]. https://atlas.hks.harvard.edu/

5. Hidalgo, C. A. (2023). The policy implications of economic complexity. Research Policy, 52(9), 104863. https://doi.org/10.1016/j.respol.2023.104863

6. Hidalgo, C. A., & Hausmann, R. (2009). The building blocks of economic complexity. Proceedings of the National Academy of Sciences, 106(26), 10570-10575. https://doi.org/10.1073/pnas.0900943106

7. Hidalgo, C. A., Klinger, B., Barabási, A.-L., & Hausmann, R. (2007). The product space conditions the development of nations. Science, 317(5837), 482-487. https://doi.org/10.1126/science.1144581

8. Koch, P. (2021). Economic complexity and growth: Can value-added exports better explain the link? Economics Letters, 198, 109682. https://doi.org/10.1016/j.econlet.2020.109682

9. Lewis, W. A. (1954). Economic development with unlimited supplies of labour. The Manchester School, 22(2), 139-191. https://doi.org/10.1111/j.1467-9957.1954.tb00021.x

10. McMillan, M., Rodrik, D., & Verduzco-Gallo, Í. (2014). Globalization, structural change, and productivity growth, with an update on Africa. World Development, 63, 11-32. https://doi.org/10.1016/j.worlddev.2013.10.012

11. OECD. (2025). OECD economic surveys: Viet Nam 2025. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/fb37254b-en

12. OECD. (2026). FDI qualities review of Viet Nam: Powering the next growth phase. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/a3c78dac-en

13. United Nations Industrial Development Organization. (2026). Annual Manufacturing Trade Database. UNIDO Statistics Portal. https://stat.unido.org/

14. World Bank. (2024). Viet Nam 2045: Trading up in a changing world - Pathways to a high-income future. World Bank.

15. World Bank. (2026). World Development Indicators. https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators