Cân bằng minh bạch tài chính công và bảo mật dữ liệu: Kinh nghiệm quốc tế và hàm ý cho Việt Nam

Nguyễn Việt Hồng Anh

Email: [email protected]

Phạm Thanh Truyền

Trường Đại học Tài chính - Marketing

Tóm tắt

Minh bạch tài chính công hỗ trợ trách nhiệm giải trình, nhưng việc công khai dữ liệu có thể xâm phạm quyền riêng tư, bí mật thuế và lợi ích thương mại. Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích tài liệu và so sánh chính sách để xem xét kinh nghiệm của Liên minh châu Âu, Vương quốc Anh, Hoa Kỳ và Brazil. Kết quả cho thấy các hệ thống không lựa chọn giữa công khai hoàn toàn và bảo mật tuyệt đối mà tổ chức quyền tiếp cận theo mức độ: công khai thông tin tài khóa tổng hợp; lược bỏ hoặc tổng hợp dữ liệu nhạy cảm; kiểm soát tiếp cận dữ liệu vi mô. Từ đó, nghiên cứu đề xuất Việt Nam phân loại dữ liệu theo giá trị công và mức độ nhạy cảm, áp dụng nguyên tắc tương xứng, phân tầng quyền tiếp cận và tăng cường trách nhiệm giải trình đối với quyết định công khai.

Từ khóa: Bảo mật thông tin, dữ liệu mở, minh bạch tài chính công

Abstract

Public financial transparency supports accountability; however, data disclosure may infringe upon privacy rights, tax confidentiality, and commercial interests. This study employs document analysis and policy comparison to examine the experiences of the European Union, the United Kingdom, the United States, and Brazil. The findings show that these systems do not choose between full disclosure and absolute confidentiality. Instead, they organize access rights at different levels: disclosing aggregated fiscal information; redaction or aggregation of sensitive data; and controlling access to microdata. On this basis, the study proposes that Viet Nam classify data according to its public value and level of sensitivity, apply the principle of proportionality, establish tiered access rights, and strengthen accountability for disclosure decisions.

Keywords: Information confidentiality, open data, public financial transparency

ĐẶT VẤN ĐỀ

Minh bạch tài chính công cung cấp cơ sở thông tin để cơ quan lập pháp, cơ quan kiểm toán và xã hội giám sát việc huy động, phân bổ và sử dụng nguồn lực công. Chất lượng minh bạch không chỉ được đánh giá bằng số lượng tài liệu công bố, mà còn phụ thuộc vào tính đầy đủ, rõ ràng, đáng tin cậy và kịp thời của báo cáo tài khóa (Quỹ Tiền tệ Quốc tế, 2019; Đối tác Ngân sách Quốc tế, 2024). Tuy nhiên, số hóa làm gia tăng khả năng liên kết giữa các cơ sở dữ liệu. Vì vậy, việc công bố dữ liệu quá chi tiết có thể làm lộ thông tin của người nộp thuế, người thụ hưởng hoặc doanh nghiệp; ngay cả dữ liệu đã loại bỏ định danh trực tiếp vẫn có nguy cơ bị tái định danh khi kết hợp với các nguồn khác (Razi và cộng sự, 2025).

Tại Việt Nam, Luật Ngân sách nhà nước số 89/2025/QH15, Luật Dữ liệu số 60/2024/QH15 và Luật Tiếp cận thông tin số 01/2026/QH16 mở rộng cơ sở công khai, chia sẻ thông tin; trong khi Luật Quản lý thuế số 108/2025/QH15, Luật Bảo vệ bí mật nhà nước số 29/2018/QH14 và Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15 xác lập giới hạn bảo mật. Cơ quan công quyền vì vậy phải hài hòa trách nhiệm giải trình với yêu cầu bảo vệ dữ liệu (Chính phủ, 2025a, 2025b, 2026; Quốc hội, 2018, 2024, 2025a, 2025b, 2025c, 2026). Nghiên cứu này phân tích phương thức mà Liên minh châu Âu, Vương quốc Anh, Hoa Kỳ và Brazil điều hòa quyền tiếp cận thông tin với yêu cầu bảo vệ dữ liệu, từ đó rút ra bài học cho Việt Nam.

CƠ SỞ PHÂN TÍCH VÀ PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN

Tổng quan về minh bạch tài chính công và bảo mật dữ liệu

Minh bạch tài chính công là việc cung cấp thông tin đầy đủ, rõ ràng, đáng tin cậy và kịp thời về thu, chi, nợ công và rủi ro tài khóa. Bộ Quy tắc Minh bạch tài khóa của IMF cụ thể hóa yêu cầu này trên 4 trụ cột: báo cáo tài khóa; dự báo tài khóa và lập ngân sách; phân tích, quản lý rủi ro tài khóa; và quản lý nguồn thu từ tài nguyên (IMF, 2019). Minh bạch có thể làm giảm bất cân xứng thông tin, nhưng hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào khả năng tiếp cận, diễn giải và sử dụng thông tin. Do đó, gia tăng khối lượng dữ liệu công bố không đương nhiên làm tăng niềm tin hoặc sự tham gia của công chúng (Zuiderwijk và Janssen, 2014).

Rủi ro bảo mật phát sinh khi dữ liệu trực tiếp nhận diện cá nhân hoặc cho phép suy đoán danh tính thông qua việc kết hợp nhiều nguồn. Dữ liệu tài chính có mức độ nhạy cảm cao vì có thể phản ánh thu nhập, tài sản, tình trạng trợ cấp hoặc quan hệ kinh doanh. Các biện pháp như tổng hợp, lược bỏ, ẩn danh, mã hóa và quyền riêng tư vi sai chỉ phát huy hiệu quả khi được lựa chọn phù hợp với mục đích sử dụng và môi trường công bố (Razi và cộng sự, 2025). Nguyên tắc tương xứng yêu cầu phạm vi tiếp cận không vượt quá mức cần thiết để đạt được mục tiêu công. Nếu dữ liệu tổng hợp hoặc dữ liệu đã lược bỏ vẫn đáp ứng yêu cầu giám sát thì không nên công bố hồ sơ vi mô (Teixeira và cộng sự, 2023).

Khung phân tích và phương pháp tiếp cận

Khung phân tích của nghiên cứu dựa trên 3 yếu tố: Giá trị công của thông tin, Mức độ nhạy cảm của dữ liệu và Khả năng kiểm soát rủi ro. Từ 3 yếu tố này, quyền tiếp cận được xem xét theo 4 mức: công khai rộng rãi; công khai sau khi tổng hợp hoặc lược bỏ; tiếp cận có kiểm soát; và không công khai. Cách phân tầng này giúp phân biệt quyền tiếp cận hợp pháp của cơ quan thuế, cơ quan kiểm toán hoặc nhà nghiên cứu với việc phổ biến dữ liệu không giới hạn cho công chúng (Zuiderveen Borgesius và cộng sự, 2015).

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích tài liệu kết hợp so sánh chính sách. Các văn bản pháp luật, hướng dẫn chính thức và nghiên cứu học thuật được đối chiếu theo 3 nội dung: phạm vi thông tin được công khai, lợi ích cần được bảo vệ và cơ chế xử lý xung đột giữa 3 yêu cầu này.

Liên minh châu Âu, Vương quốc Anh, Hoa Kỳ và Brazil được lựa chọn có chủ đích dựa trên sự khác biệt về mô hình pháp lý, mức độ minh bạch ngân sách và phương thức bảo vệ dữ liệu.

KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ CÂN BẰNG MINH BẠCH VÀ BẢO MẬT DỮ LIỆU

Để làm rõ sự khác biệt trong cách tiếp cận giữa các quốc gia, Bảng 1 tổng hợp mức độ minh bạch ngân sách, năng lực chính phủ điện tử và cơ chế cân bằng giữa công khai thông tin với bảo mật dữ liệu tại các trường hợp nghiên cứu. Trong đó, chỉ số OBS và EGDI phản ánh bối cảnh minh bạch và năng lực số, còn các quy định pháp lý cho thấy phương thức kiểm soát quyền tiếp cận dữ liệu. Việc so sánh này tạo cơ sở nhận diện những kinh nghiệm phù hợp với điều kiện Việt Nam.

Bảng 1: Chỉ số minh bạch, năng lực số và cơ chế cân bằng tại các trường hợp nghiên cứu

Nguồn: Tác giả tổng hợp từ IBP (2024), UN DESA (2024) và các văn bản pháp luật có liên quan

Liên minh châu Âu

Liên minh châu Âu vận hành đồng thời 2 nhóm quy phạm. Quy định (EC) số 1049/2001 thừa nhận quyền tiếp cận tài liệu của các thiết chế EU nhưng cho phép hạn chế quyền này để bảo vệ đời tư và các lợi ích hợp pháp khác. Trong khi đó, Quy định chung về bảo vệ dữ liệu (GDPR) yêu cầu hoạt động xử lý dữ liệu phải có căn cứ hợp pháp, đúng mục đích, giới hạn ở mức cần thiết và bảo đảm trách nhiệm giải trình. Sự kết hợp này buộc cơ quan công quyền phải xác định phần thông tin phục vụ lợi ích công, sau đó lược bỏ, tổng hợp hoặc ẩn danh những trường dữ liệu không cần thiết cho mục tiêu giám sát (Nghị viện châu Âu và Hội đồng EU, 2001; 2016). Điểm đáng chú ý là dữ liệu đã giả danh vẫn thuộc phạm vi GDPR nếu có thể liên kết lại với cá nhân. Do đó, xóa tên không đủ để bảo vệ hồ sơ tài chính khi thời gian, địa điểm, số tiền và thuộc tính giao dịch vẫn có thể dẫn đến tái định danh (Zuiderveen Borgesius và cộng sự, 2015).

Vương quốc Anh

Vương quốc Anh kết hợp Luật Tự do thông tin năm 2000 với Luật Bảo vệ dữ liệu năm 2018 và UK GDPR. Điều 40 của Luật Tự do thông tin cho phép từ chối công bố nếu việc cung cấp dữ liệu cá nhân trái với các nguyên tắc bảo vệ dữ liệu. Khi giải quyết yêu cầu, cơ quan có thẩm quyền phải xem xét căn cứ hợp pháp của việc công bố, kỳ vọng hợp lý về đời tư, vai trò công vụ của chủ thể và khả năng cung cấp một phần tài liệu sau khi lược bỏ thông tin nhạy cảm (Quốc hội Vương quốc Anh, 2000; 2018; Văn phòng Ủy viên Thông tin, 2023). Anh phân biệt yêu cầu tiếp cận thông tin công với quyền tiếp cận dữ liệu của chính cá nhân. Sự hiện diện của dữ liệu cá nhân không đồng nghĩa phải từ chối toàn bộ hồ sơ; cơ quan nắm giữ thông tin cần xem xét công bố phần hợp pháp sau khi lược bỏ và giải thích phần bị hạn chế (Văn phòng Ủy viên Thông tin, 2023).

Hoa Kỳ

Hoa Kỳ áp dụng cơ chế bảo mật theo từng lĩnh vực. Luật Tự do thông tin tạo quyền tiếp cận hồ sơ liên bang nhưng duy trì các ngoại lệ nhằm bảo vệ đời tư, bí mật thương mại và hoạt động thực thi pháp luật. Minh bạch tài khóa được thực hiện thông qua báo cáo ngân sách, dữ liệu chi tiêu, hợp đồng, kết quả kiểm toán và hoạt động giám sát của Quốc hội, thay vì công khai hồ sơ tài chính riêng của từng cá nhân (Quốc hội Hoa Kỳ, 1966). Điều 6103 Bộ luật Thuế nội địa bảo vệ thông tin khai thuế, trừ các trường hợp luật cho phép. Kinh nghiệm Hoa Kỳ là tổ chức quyền tiếp cận theo lĩnh vực: công khai dữ liệu chi tiêu công; chia sẻ hồ sơ chi tiết có kiểm soát; bảo mật dữ liệu người nộp thuế theo pháp luật chuyên ngành (Quốc hội Hoa Kỳ, 1976; Sở Thuế vụ Hoa Kỳ, 2023).

Brazil

Brazil kết hợp mức độ minh bạch ngân sách cao với khuôn khổ bảo vệ dữ liệu toàn diện. Luật Tiếp cận thông tin năm 2011 xác định công khai là nguyên tắc và giữ bí mật là ngoại lệ, qua đó tạo cơ sở pháp lý cho cổng minh bạch và cơ chế yêu cầu cung cấp thông tin. Tuy nhiên, điểm tham gia của công chúng thấp hơn đáng kể so với điểm minh bạch, cho thấy việc công bố dữ liệu không tự động chuyển thành sự tham gia thực chất của xã hội (Quốc hội Brazil, 2011; IBP, 2024). Luật Bảo vệ dữ liệu chung (LGPD) năm 2018 áp dụng nguyên tắc giới hạn mục đích, tính cần thiết và trách nhiệm giải trình. Khi kết hợp LGPD với Luật Tiếp cận thông tin, cơ quan công quyền phải đánh giá từng trường dữ liệu, thay vì mặc nhiên mở hoặc đóng toàn bộ hồ sơ (Quốc hội Brazil, 2018; Cơ quan Bảo vệ dữ liệu quốc gia Brazil, n.d.).

Từ các trường hợp nghiên cứu, có thể rút ra 5 nguyên tắc: Phân biệt cung cấp thông tin theo yêu cầu với phát hành dữ liệu mở; Xác định lợi ích công trước khi lựa chọn mức chi tiết; Ưu tiên tổng hợp hoặc lược bỏ để giảm tái định danh; Kiểm soát mục đích và thời hạn truy cập dữ liệu vi mô; Bảo đảm quyền giải trình và xem xét lại quyết định hạn chế. Công khai có chọn lọc là phân tầng quyền tiếp cận theo rủi ro, không đồng nghĩa với giảm minh bạch.

THỰC TIỄN VIỆT NAM VÀ HÀM Ý

Khung pháp lý hiện hành của Việt Nam có thể được xem xét theo 3 lớp nghĩa vụ: (1) Điều chỉnh công khai và quyền tiếp cận thông tin; (2) Điều chỉnh việc quản trị, kết nối và chia sẻ dữ liệu; (3) Bảo vệ dữ liệu cá nhân, bí mật thuế và bí mật nhà nước.

Khảo sát Ngân sách mở năm 2023 ghi nhận Việt Nam đạt 51/100 điểm, xếp thứ 57/125 quốc gia, trong khi điểm tham gia của công chúng chỉ đạt 19/100 (IBP, 2024). Thông tin ngân sách đã được công bố rộng hơn trên môi trường điện tử, song mức độ đầy đủ, tính kịp thời và khả năng khai thác giữa các tài liệu vẫn chưa đồng đều. Luật Tiếp cận thông tin mở rộng phạm vi thông tin phải công khai; đồng thời phân định thông tin được tiếp cận, không được tiếp cận và tiếp cận có điều kiện (Quốc hội, 2026). Bên cạnh đó, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân và Luật Quản lý thuế đặt ra giới hạn đối với việc phổ biến dữ liệu cá nhân và thông tin người nộp thuế (Quốc hội, 2025b, 2025c). Điều này cho thấy, Việt Nam đã hình thành nền tảng pháp lý quan trọng nhưng vẫn cần cụ thể hóa tiêu chí lựa chọn mức độ công khai và cơ chế phối hợp trong thực thi. Một hồ sơ tài chính công có thể đồng thời chứa thông tin cần công khai về việc sử dụng ngân sách và dữ liệu phải bảo vệ về cá nhân, thuế hoặc bí mật kinh doanh. Nếu áp dụng ngoại lệ cho toàn bộ hồ sơ, giá trị giám sát sẽ bị suy giảm; nếu công bố toàn bộ, nguy cơ xâm phạm quyền và tái định danh sẽ tăng lên.

Vì vậy, cơ quan quản lý cần có những chính sách và giải pháp phù hợp, cụ thể như sau:

Thứ nhất, làm rõ mối quan hệ giữa nghĩa vụ công khai ngân sách, quyền tiếp cận thông tin và các ngoại lệ về dữ liệu cá nhân, bí mật thuế, bí mật nhà nước và bí mật kinh doanh. Mỗi quyết định hạn chế tiếp cận phải xác định văn bản làm căn cứ, lợi ích hợp pháp cần được bảo vệ và lý do không thể công bố một phần sau khi lược bỏ. Cách tiếp cận này vừa hạn chế việc viện dẫn bảo mật quá rộng, vừa ngăn ngừa tình trạng công khai dữ liệu chỉ vì thông tin đó chưa được liệt kê trong một danh mục cấm cụ thể.

Thứ hai, mức tiếp cận cần được xác định theo nội dung và rủi ro của dữ liệu. Báo cáo ngân sách, nợ công, kết luận kiểm toán và thống kê thu - chi tổng hợp nên được công khai rộng rãi, kịp thời và ở định dạng có thể tái sử dụng. Dữ liệu mua sắm, giao dịch và chi trả chỉ nên được công khai sau khi lược bỏ những trường dữ liệu cá nhân hoặc thông tin thương mại không cần thiết cho mục tiêu giám sát.

Thứ ba, yêu cầu bảo vệ dữ liệu cần được tích hợp ngay từ khâu chuẩn bị công bố. Những biện pháp có thể áp dụng gồm tối thiểu hóa trường dữ liệu, tổng hợp theo ngưỡng, lược bỏ thông tin nhận diện, đánh giá khả năng liên kết với nguồn dữ liệu khác, mô tả siêu dữ liệu và quản lý phiên bản công bố. Đối với tập dữ liệu có rủi ro cao, cơ quan công bố cần đánh giá khả năng tái định danh trước khi phát hành và rà soát lại khi xuất hiện nguồn dữ liệu mới hoặc thay đổi về công nghệ.

Thứ tư, cần phân định trách nhiệm và bảo đảm khả năng truy vết. Đơn vị quản lý dữ liệu chịu trách nhiệm về chất lượng và mục đích công khai; bộ phận pháp chế đánh giá căn cứ pháp lý và phạm vi ngoại lệ; bộ phận công nghệ triển khai biện pháp kiểm soát kỹ thuật; cơ quan giám sát hoặc đầu mối giải quyết khiếu nại xem xét tính hợp pháp của quyết định hạn chế. Đối với hình thức tiếp cận có kiểm soát, hệ thống phải ghi nhận người truy cập, mục đích, thời hạn và thao tác sử dụng. Việc công bố lý do từ chối ở mức phù hợp giúp xã hội giám sát tính nhất quán của quyết định mà không làm lộ chính nội dung cần bảo vệ.

Thứ năm, cần thí điểm công khai có chọn lọc ở lĩnh vực thực hiện ngân sách, mua sắm công, thống kê thuế và trợ giúp xã hội; tham vấn các bên liên quan và đánh giá rủi ro trước khi nhân rộng.

Bảng 2: Định hướng công khai có chọn lọc đối với dữ liệu tài chính công tại Việt Nam

Nguồn: Tác giả tổng hợp

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, minh bạch tài chính công và bảo mật dữ liệu không phải là 2 mục tiêu loại trừ nhau. Điểm cốt lõi là xác định mức tiếp cận tương ứng với giá trị giám sát và rủi ro của dữ liệu: công khai rộng đối với thông tin tổng hợp; công khai sau xử lý đối với hồ sơ có trường dữ liệu nhạy cảm; tiếp cận có kiểm soát đối với dữ liệu vi mô; và bảo mật đối với thông tin được pháp luật bảo vệ. Với Việt Nam, hiệu quả của công khai có chọn lọc phụ thuộc vào tính thống nhất của khung pháp lý, năng lực xử lý dữ liệu, sự phân định trách nhiệm và cơ chế giải trình. Các nhóm giải pháp được đề xuất tạo cơ sở để mở rộng khả năng giám sát nguồn lực công mà vẫn bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, doanh nghiệp và Nhà nước.

Tài liệu tham khảo:

1. Chính phủ. (2025a). Nghị định số 278/2025/NĐ-CP ngày 22/10/2025 quy định về kết nối, chia sẻ dữ liệu bắt buộc giữa các cơ quan thuộc hệ thống chính trị.

2. Chính phủ. (2025b). Nghị định số 356/2025/NĐ-CP ngày 31/12/2025 quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân.

3. Chính phủ. (2026). Nghị định số 337/2026/NĐ-CP ngày 26/8/2026 quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Tiếp cận thông tin.

4. Cơ quan Bảo vệ dữ liệu quốc gia Brazil (n.d.). Portal institucional da Autoridade Nacional de Proteção de Dados.

5. Cơ quan Liên Hợp Quốc về các vấn đề kinh tế và xã hội [UN DESA]. (2024). UN E-Government Survey 2024: Accelerating digital transformation for sustainable development. United Nations.

6. Đối tác Ngân sách Quốc tế. (2024). Open Budget Survey 2023: Vietnam. https://internationalbudget.org/open-budget-survey/country-results/2023/vietnam

7. Nghị viện châu Âu và Hội đồng Liên minh châu Âu. (2001). Regulation (EC) No 1049/2001 regarding public access to European Parliament, Council and Commission documents. Official Journal of the European Communities, L 145, 43-48.

8. Nghị viện châu Âu và Hội đồng Liên minh châu Âu. (2016). Regulation (EU) 2016/679 on the protection of natural persons with regard to the processing of personal data. Official Journal of the European Union, L 119, 1-88.

9. Quốc hội. (2018). Luật Bảo vệ bí mật nhà nước số 29/2018/QH14 ngày 15/11/2018.

10. Quốc hội. (2024). Luật Dữ liệu số 60/2024/QH15 ngày 30/11/2024.

11. Quốc hội. (2025a). Luật Ngân sách nhà nước số 89/2025/QH15 ngày 25/6/2025.

12. Quốc hội. (2025b). Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15 ngày 26/6/2025.

13. Quốc hội. (2025c). Luật Quản lý thuế số 108/2025/QH15 ngày 10/12/2025.

14. Quốc hội. (2026). Luật Tiếp cận thông tin số 01/2026/QH16 ngày 23/4/2026.

15. Quốc hội Brazil. (2011). Luật số 12.527 ngày 18/11/2011 về tiếp cận thông tin.

16. Quốc hội Brazil. (2018). Luật số 13.709 ngày 14/8/2018 về bảo vệ dữ liệu cá nhân.

17. Quốc hội Hoa Kỳ. (1966). Freedom of Information Act, 5 U.S.C. § 552.

18. Quốc hội Hoa Kỳ. (1976). Confidentiality and disclosure of returns and return information, 26 U.S.C. § 6103.

19. Quốc hội Vương quốc Anh. (2000). Freedom of Information Act 2000.

20. Quốc hội Vương quốc Anh. (2018). Data Protection Act 2018.

21. Quỹ Tiền tệ Quốc tế. (2019). The Fiscal Transparency Code.

22. Razi, Q., Piyush, R., Chakrabarti, A., Singh, A., Hassija, V., & Chalapathi, G. S. S. (2025). Enhancing data privacy: A comprehensive survey of privacy-enabling technologies. IEEE Access, 13, 40354-40385.

23. Sở Thuế vụ Hoa Kỳ. (2023). Internal Revenue Manual 11.3.1: Introduction to disclosure.

24. Teixeira, G., Pinho, M. F., & Teixeira, H. (2023). Access to financial information for tax purposes and proportionality-Balancing public interest with the protection of privacy. Journal of Finance and Financial Law, 3(39), 7-14.

25. Văn phòng Ủy viên Thông tin. (2023). Section 40 and Regulation 13: Personal information.

26. Zuiderveen Borgesius, F., van Schaik, A. R., & van Eijk, N. (2015). Open data, personal data, and access to information rules in the EU. Computer Law & Security Review, 31(6), 705-715.

27. Zuiderwijk, A., & Janssen, M. (2014). Open data policies, their implementation and impact: A framework for comparison. Government Information Quarterly, 31(1), 17-29.