Kinh nghiệm quốc tế về đầu tư sản xuất xanh trong lĩnh vực thủ công nghiệp và bài học cho Việt Nam

Hoàng Thị Thu Hà, Phạm Minh Vũ, Vũ Thị Ngọc Lan,

Vũ Thị Hồng Vân, Nguyễn Thị Thúy Hiền

Đại học Kinh tế Quốc dân

Tóm tắt

Bài viết tập trung phân tích kinh nghiệm quốc tế về đầu tư sản xuất xanh trong ngành thủ công nghiệp, từ đó rút ra bài học thực tiễn cho Việt Nam. Bằng phương pháp tổng hợp và so sánh các mô hình điển hình tại Nhật Bản, Trung Quốc và Thái Lan, bài viết làm rõ cơ chế chuyển đổi sang sản xuất bền vững. Kết quả khẳng định rằng việc kết hợp giữa chính sách hỗ trợ của nhà nước, hiện đại hóa thiết kế và ứng dụng thương mại điện tử là yếu tố then chốt giúp các làng nghề vừa bảo tồn bản sắc văn hóa, vừa đạt mục tiêu tăng trưởng xanh. Trên cơ sở đó, nhóm tác giả đề xuất các hàm ý chính sách nhằm thúc đẩy lộ trình sản xuất xanh cho khu vực làng nghề truyền thống tại Việt Nam.

Từ khóa: Đầu tư sản xuất xanh, kinh tế xanh, thủ công nghiệp, hỗ trợ chính phủ, kinh nghiệm quốc tế

Abstract

This paper focuses on analyzing international experiences in green production investment within the handicraft industry and draws practical lessons for Viet Nam. Through the synthesis and comparison of representative models from Japan, China, and Thailand, the study clarifies the mechanisms underlying the transition toward sustainable production. The findings confirm that the integration of government support policies, design modernization, and e-commerce adoption constitutes the key to enabling craft villages to preserve cultural identity while achieving green growth objectives. Based on these insights, the authors propose policy implications to promote the transition toward green production in Vietnam’s traditional craft village sector.

Keywords: Green production investment, green economy, handicraft industry, Government support, international experience

ĐẶT VẤN ĐỀ

Biến đổi khí hậu đang trở thành một trong những thách thức nghiêm trọng nhất đối với sự phát triển bền vững của các quốc gia trên thế giới. Theo Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu (IPCC, 2023), nhiệt độ trung bình toàn cầu đã tăng khoảng 1,1°C so với thời kỳ tiền công nghiệp, kéo theo nhiều hiện tượng thời tiết cực đoan và rủi ro môi trường ngày càng gia tăng. Trước bối cảnh đó, cộng đồng quốc tế đã thúc đẩy nhiều sáng kiến nhằm giảm phát thải khí nhà kính và hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 (Net-Zero). Tại Hội nghị lần thứ 26 các bên tham gia Công ước khung của Liên Hợp quốc về biến đổi khí hậu (COP26), Việt Nam đã cam kết đạt mức phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, thể hiện quyết tâm tham gia tích cực vào nỗ lực toàn cầu ứng phó với biến đổi khí hậu và thúc đẩy tăng trưởng xanh.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, Chính phủ đã ban hành nhiều chính sách quan trọng như: Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 (Quyết định số 1658/QĐ-TTg) và Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu đến năm 2050 (Quyết định số 896/QĐ-TTg), trong đó nhấn mạnh việc thúc đẩy sản xuất xanh, đổi mới công nghệ và phát triển kinh tế tuần hoàn. Đồng thời, việc tham gia sâu rộng vào các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới và các tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe từ thị trường quốc tế như EU Green Deal hay Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với các ngành sản xuất của Việt Nam phải chuyển đổi theo hướng thân thiện với môi trường (European Commission, 2023).

Trong bối cảnh đó, lĩnh vực thủ công nghiệp và các làng nghề truyền thống - khu vực đóng góp quan trọng vào phát triển kinh tế nông thôn và xuất khẩu hàng thủ công mỹ nghệ, đang đứng trước áp lực phải chuyển đổi sang mô hình sản xuất xanh. Tuy nhiên, nhiều cơ sở sản xuất vẫn sử dụng công nghệ lạc hậu, tiêu tốn năng lượng và gây ra các vấn đề ô nhiễm môi trường nghiêm trọng (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2021). Vì vậy, việc nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế về thúc đẩy đầu tư sản xuất xanh trong lĩnh vực thủ công nghiệp có ý nghĩa quan trọng, giúp rút ra các bài học phù hợp nhằm hỗ trợ quá trình chuyển đổi xanh tại các làng nghề Việt Nam trong thời gian tới.

KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ ĐẦU TƯ XANH

Nhật Bản

Kinh nghiệm của Nhật Bản là sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn di sản văn hóa truyền thống và thúc đẩy nền kinh tế tuần hoàn, carbon thấp.

Đầu tiên, Nhật Bản nghiên cứu những nguyên vật liệu thay thế và bền vững. Hiện nay, nhiều vật liệu cốt lõi như sợi tơ thô trong sản xuất lụa, sơn ta dùng trong sơn mài, gỗ, đá quý, và vật liệu làm giấy truyền thống đều đang phải phụ thuộc vào nhập khẩu. Để giải quyết vấn đề này, Nhật Bản đã đầu tư vào các dự án nghiên cứu nhằm tìm kiếm nguyên vật liệu thay thế; đồng thời tiến hành sản xuất hàng mẫu bằng các nguyên vật liệu mới ở nước ngoài. Điều này phù hợp với yêu cầu của Chương trình 3R, đòi hỏi phải sử dụng hiệu quả tài nguyên từ khâu khai thác nguyên liệu cho đến khi thải bỏ (Kim Ngọc và Trần Minh Nghĩa, 2016).

Đồng thời, để giảm thiểu dấu chân carbon từ các chuỗi cung ứng dài và phức tạp, Nhật Bản ưu tiên tận dụng tối đa nguồn lao động và tài nguyên tại địa phương. Việc sản xuất thường được tập trung tại một khu vực nhất định, giúp các khâu từ nguyên liệu đến thành phẩm được tối ưu hóa. Bên cạnh đó, người Nhật sáng tạo bằng cách kết hợp kỹ thuật của các ngành nghề khác nhau để tạo ra sản phẩm mới, ví dụ như làng nghề sơn mài Yamanaka đã ứng dụng công nghệ rắc bột vàng truyền thống lên các vật liệu mới như cúc áo hay vỏ sò để làm móc khóa (Thảo Phạm, 2017). Sự đổi mới này vừa tạo ra các sản phẩm tiêu dùng hiện đại, vừa tận dụng tối đa nguyên liệu thừa và tài nguyên có sẵn.

Ngoài ra, quá trình chuyển đổi và duy trì sản xuất của các doanh nghiệp thủ công nhận được sự hậu thuẫn lớn từ Chính phủ thông qua các ưu đãi tài chính và thuế. Khi địa phương có dự án phát triển nghề truyền thống, Chính phủ sẽ tài trợ 50% vốn, phần còn lại do địa phương đảm nhận. Đồng thời, Nhật Bản đưa ra nhiều gói kích thích tài chính, ưu đãi thuế cho các hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D) của doanh nghiệp nhỏ và vừa để họ có thêm nguồn lực cải tiến công nghệ, tiết kiệm năng lượng và giảm thiểu tác động tới môi trường.

Trung Quốc

Trung Quốc là một trong những quốc gia có nhiều kinh nghiệm trong chuyển đổi sản xuất xanh và phát triển bền vững đối với các ngành thủ công nghiệp truyền thống, dựa trên 3 trụ cột: chính sách nhà nước - kinh tế sáng tạo - ứng dụng công nghệ số.

Thứ nhất, Trung Quốc xây dựng các chiến lược quốc gia thúc đẩy chuyển đổi xanh trong sản xuất, qua đó tác động tới cả các ngành thủ công và công nghiệp truyền thống. Chính phủ Trung Quốc triển khai nhiều chính sách như “Made in China 2025” hướng tới chuyển đổi từ mô hình sản xuất chi phí thấp sang sản xuất công nghệ cao và thân thiện môi trường, góp phần cải thiện hiệu quả kinh tế xanh tại các địa phương (Malin Song và cộng sự, 2025). Nhà nước đóng vai trò dẫn dắt thông qua chính sách công nghiệp xanh và tiêu chuẩn môi trường, tạo động lực cho các doanh nghiệp và hộ sản xuất chuyển đổi.

Thứ hai, Trung Quốc kết hợp thiết kế hiện đại với nghề thủ công truyền thống nhằm nâng cao giá trị sản phẩm và giảm áp lực sản xuất quy mô lớn gây ô nhiễm. Nghiên cứu về nghề thủ công tại vùng đồng bằng sông Dương Tử cho thấy các chương trình phát triển bền vững tập trung vào việc kết hợp thiết kế sáng tạo, giá trị văn hóa và phát triển thị trường, giúp các nghề thủ công tồn tại trong nền kinh tế hiện đại (Trạm Tiểu Phương và Stuart Walker, 2018). Việc đưa các nhà thiết kế, nghệ nhân và doanh nghiệp sáng tạo vào cùng một hệ sinh thái giúp nâng cao giá trị thủ công thông qua thiết kế bền vững; đồng thời giảm nhu cầu sản xuất đại trà gây áp lực môi trường. Như vậy, chiến lược chuyển từ sản xuất số lượng lớn sang sản xuất văn hóa giá trị cao, qua đó giảm khai thác tài nguyên và nâng cao thu nhập cho nghệ nhân.

Thứ ba, một xu hướng mới là ứng dụng công nghệ số và nền tảng thương mại điện tử để thúc đẩy sản xuất xanh. Nghiên cứu về chuyển đổi xanh trong ngành sản xuất Trung Quốc cho thấy kinh tế số đóng vai trò thúc đẩy đổi mới công nghệ và tối ưu hóa tài nguyên, từ đó hỗ trợ quá trình chuyển đổi sang sản xuất ít phát thải (Yi Liu và cộng sự, 2025). Thủ công mỹ nghệ trên sàn thương mại điện tử Alibaba có sự tăng trưởng rõ rệt, đặc biệt trên sàn thương mại điện tử B2B lớn nhất thế giới (Innovative Hub Việt Nam, 2021).

Thái Lan

Thái Lan là một trong những quốc gia Đông Nam Á có bước chuyển mạnh mẽ trong việc lồng ghép tư duy sản xuất xanh vào cả lĩnh vực công nghiệp hiện đại lẫn hệ thống làng nghề thủ công truyền thống. Nền tảng chiến lược cho quá trình này là mô hình kinh tế Sinh học - Tuần hoàn - Xanh (BCG), được Chính phủ Thái Lan chính thức nâng lên thành chương trình nghị sự quốc gia từ năm 2021, tích hợp các nguyên tắc của kinh tế sinh học, kinh tế tuần hoàn và kinh tế xanh nhằm hướng tới mục tiêu tăng trưởng bền vững và bao trùm (MHESI, 2021).

Công cụ chính sách nổi bật nhất gắn liền với làng nghề là chương trình Mỗi tiểu khu một sản phẩm (OTOP), ra đời từ năm 2001. Chương trình thúc đẩy cộng đồng địa phương khai thác tri thức bản địa, nguyên vật liệu tự nhiên và kỹ thuật truyền thống để tạo ra các sản phẩm có thể tiêu thụ trong nước lẫn xuất khẩu. Tính đến năm 2021, chương trình đã thu hút hơn 93.000 nhà sản xuất đăng ký, trong đó hơn 55% là các nhóm sản xuất dựa vào cộng đồng, số còn lại là cá nhân và doanh nghiệp nhỏ và vừa (FAO, 2022). Nhiều sản phẩm tiêu biểu như hàng dệt tơ lụa vùng Đông Bắc, đồ gốm Benjarong hay đồ mây tre đan ven biển vốn sử dụng nguyên liệu tự nhiên và quy trình thủ công ít tác động môi trường - những đặc tính tự nhiên của sản xuất xanh. Tiếp đó, hơn 3.200 làng OTOP Nawatwithi đã được phát triển thành các điểm đến du lịch cộng đồng, nơi các giá trị bản địa vừa được bảo tồn, vừa giúp thu hút du khách và gia tăng thu nhập cho người dân địa phương (FAO, 2022).

Về cơ chế tài chính và đầu tư, Ủy ban Đầu tư (BOI) cung cấp các chính sách ưu đãi hấp dẫn cho các doanh nghiệp thuộc hệ sinh thái BCG, bao gồm miễn thuế thu nhập doanh nghiệp với thời hạn lên đến 8 năm; đồng thời miễn hoặc giảm thuế nhập khẩu đối với máy móc và nguyên vật liệu (Vincent Birot, 2025). Ở cấp độ tín dụng chính sách, Ngân hàng Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa Thái Lan (SME D Bank) triển khai chương trình vay “SME Green Productivity” với lãi suất ưu đãi 3%/năm cố định trong 3 năm đầu và hạn mức tối đa lên tới 30 triệu baht. Gói tín dụng này tạo điều kiện cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) tiếp cận nguồn vốn để nâng cấp công nghệ, thay thế máy móc và đẩy nhanh quá trình chuyển đổi xanh (The Nation Thailand, 2026).

Ở tầm quốc tế, nhằm hiện thực hóa mục tiêu huy động 23 tỷ USD cho mô hình kinh tế BCG vào năm 2030, Thái Lan đã tiếp nhận nguồn lực hỗ trợ kỹ thuật từ Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) để thiết kế các cơ chế tài chính đổi mới, giúp khơi thông dòng vốn xanh cho khối doanh nghiệp cơ sở và nền kinh tế sáng tạo (ADB, 2022). Bên cạnh đó, Tổ chức Sở hữu Trí tuệ Thế giới (WIPO) đã phối hợp hỗ trợ các cộng đồng làng nghề như Bang Chao Cha, Mae Chaem và Lampoon trong việc xây dựng thương hiệu và khai thác hệ thống sở hữu trí tuệ nhằm nâng cao giá trị thương mại cho các sản phẩm thủ công địa phương (Francesca Toso, 2012) - minh chứng cho quan điểm rằng đầu tư sản xuất xanh không nhất thiết là đầu tư công nghệ cao, mà có thể là đầu tư vào tri thức và thể chế.

Tóm lại, kinh nghiệm Thái Lan cho thấy sự kết hợp hiệu quả giữa chính sách vĩ mô (BCG, BOI), tín dụng ưu đãi (SME D Bank), hỗ trợ quốc tế (ADB, WIPO) và chương trình cộng đồng (OTOP), tạo thành mô hình đầu tư sản xuất xanh toàn diện, phù hợp với bối cảnh của một nền kinh tế đang phát triển có bề dày văn hóa làng nghề.

BÀI HỌC RÚT RA CHO VIỆT NAM

Hệ thống làng nghề thủ công nghiệp truyền thống đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế nông thôn tại Việt Nam, đóng góp doanh thu ước tính lên tới 400.000 tỷ đồng mỗi năm và tạo sinh kế cho khoảng 3 triệu lao động. Tuy nhiên, sự phát triển này đang đặt ra những thách thức môi trường nghiêm trọng khi hầu hết các làng nghề phải đối mặt với tình trạng ô nhiễm nước, rác thải và khí thải, gây ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường sinh thái và sức khỏe cộng đồng. Nguyên nhân cốt lõi xuất phát từ quy mô sản xuất hộ gia đình nhỏ lẻ, công nghệ lạc hậu và mặt bằng xen lẫn khu dân cư. Báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho thấy, có đến 90% làng nghề truyền thống chưa có hệ thống xử lý nước thải tập trung. Nước thải từ các hoạt động như nhuộm, thuộc da, chế biến thực phẩm, tái chế kim loại... được xả trực tiếp ra ao hồ, kênh mương, gây ô nhiễm nghiêm trọng nguồn nước mặt và nước ngầm (Ngọc Thảo, 2025).

Mặc dù Việt Nam đã đặt mục tiêu tăng trưởng xanh và cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, quá trình chuyển đổi sang sản xuất xanh tại khu vực thủ công nghiệp vẫn còn nhiều hạn chế. Các cơ sở sản xuất chủ yếu dựa vào vốn tự có hoặc vay mượn phi chính thức, gặp nhiều rào cản trong tiếp cận tín dụng để đầu tư đổi mới công nghệ và hệ thống xử lý chất thải. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc xây dựng các chính sách hỗ trợ đầu tư sản xuất xanh phù hợp nhằm giải quyết bài toán kinh tế song song với kiểm soát ô nhiễm.

Trên cơ sở phân tích kinh nghiệm của Nhật Bản, Trung Quốc và Thái Lan, có thể rút ra một số bài học quan trọng cho Việt Nam trong quá trình thúc đẩy đầu tư sản xuất xanh trong lĩnh vực thủ công nghiệp và phát triển bền vững các làng nghề truyền thống như sau:

Thứ nhất, tăng cường vai trò dẫn dắt của Nhà nước thông qua các chiến lược và chính sách hỗ trợ chuyển đổi xanh

Kinh nghiệm của Trung Quốc cho thấy, việc ban hành các chiến lược quốc gia như “Made in China 2025” đã tạo động lực mạnh mẽ cho doanh nghiệp và cơ sở sản xuất đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và giảm phát thải. Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện các chính sách thúc đẩy sản xuất xanh tại khu vực làng nghề, gắn với Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh và các chương trình phát triển ngành nghề nông thôn, qua đó tạo khuôn khổ chính sách rõ ràng cho quá trình chuyển đổi.

Thứ hai, thúc đẩy đổi mới công nghệ và sử dụng nguyên liệu bền vững trong sản xuất thủ công

Kinh nghiệm của Nhật Bản cho thấy, việc đầu tư nghiên cứu vật liệu thay thế, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn giúp giảm tác động môi trường đồng thời nâng cao giá trị sản phẩm thủ công. Việt Nam có thể khuyến khích các cơ sở làng nghề áp dụng công nghệ sạch, sử dụng nguyên liệu thân thiện với môi trường và cải tiến quy trình sản xuất nhằm giảm phát thải và tiết kiệm năng lượng.

Thứ ba, kết hợp bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống với đổi mới sáng tạo và thiết kế sản phẩm

Kinh nghiệm từ Trung Quốc và Thái Lan cho thấy, việc kết hợp giữa nghề thủ công truyền thống với thiết kế hiện đại và sáng tạo văn hóa giúp nâng cao giá trị gia tăng của sản phẩm; đồng thời giảm áp lực sản xuất quy mô lớn gây ô nhiễm môi trường. Đối với Việt Nam, cần thúc đẩy sự hợp tác giữa nghệ nhân, nhà thiết kế và doanh nghiệp sáng tạo để phát triển các sản phẩm thủ công có giá trị văn hóa và tính bền vững cao.

Thứ tư, mở rộng các cơ chế tài chính và tín dụng ưu đãi cho đầu tư sản xuất xanh

Tại Thái Lan, các chương trình tín dụng ưu đãi và hỗ trợ tài chính dành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy chuyển đổi xanh. Do đó, Việt Nam cần phát triển các công cụ tài chính xanh, mở rộng nguồn vốn tín dụng ưu đãi và hỗ trợ đầu tư cho các cơ sở sản xuất tại làng nghề trong việc đổi mới công nghệ và nâng cấp quy trình sản xuất theo hướng thân thiện với môi trường.

Thứ năm, phát triển thị trường và hệ sinh thái hỗ trợ sản phẩm thủ công xanh

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, việc kết hợp sản xuất thủ công với thương mại điện tử, du lịch cộng đồng và xây dựng thương hiệu giúp mở rộng thị trường và nâng cao giá trị sản phẩm. Vì vậy, Việt Nam cần đẩy mạnh xây dựng thương hiệu cho sản phẩm làng nghề, phát triển các kênh phân phối hiện đại và kết nối với du lịch văn hóa nhằm nâng cao thu nhập cho người sản xuất và thúc đẩy phát triển bền vững.

KẾT LUẬN

Việc đầu tư và chuyển đổi sang sản xuất xanh trong lĩnh vực thủ công nghiệp không còn là một trào lưu ngắn hạn mà đã trở thành yêu cầu sống còn để duy trì sức cạnh tranh trên bản đồ thương mại toàn cầu. Kinh nghiệm từ các quốc gia như Nhật Bản, Trung Quốc và Thái Lan cho thấy thành công không chỉ đến từ việc thay đổi quy trình kỹ thuật hay nguyên liệu đầu vào, mà quan trọng hơn là sự hình thành một hệ sinh thái đồng bộ giữa cơ chế chính sách dẫn dắt của nhà nước, nguồn lực tài chính ưu đãi và ý thức chủ động chuyển đổi của các nghệ nhân, doanh nghiệp. Việc xanh hóa ngành thủ công không chỉ giúp bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống và bảo vệ môi trường bền vững, mà còn là một yêu cầu quan trọng để sản phẩm làng nghề vượt qua các rào cản kỹ thuật khắt khe, thâm nhập sâu vào những thị trường cao cấp như EU hay Mỹ.

Đối với Việt Nam, các kinh nghiệm quốc tế cần được vận dụng một cách linh hoạt, phù hợp với đặc thù của từng ngành hàng và trình độ phát triển của các làng nghề trong nước. Thay vì thay đổi ồ ạt, việc tập trung xây dựng các mô hình điểm về “Làng nghề xanh” và chuẩn hóa hệ thống chứng nhận nhãn sinh thái sẽ là bước đi chiến lược. Trong bối cảnh nền kinh tế tuần hoàn đang trở thành chuẩn mực mới, việc chủ động đầu tư cho sản xuất xanh chính là lời giải hiệu quả nhất để ngành thủ công nghiệp Việt Nam vừa giữ vững bản sắc, vừa phát triển bứt phá trong tương lai.

Tài liệu tham khảo:

1. ADB (2022). Strengthening the Bio-Circular-Green Economy. Technical Assistance Project 56159-001. https://www.adb.org/projects/56159-001/main

2. Bộ Tài nguyên và Môi trường (2021). Báo cáo hiện trạng môi trường quốc gia năm 2021. https://cdn.sg.twv.me/twvsg/sites/49/2023/03/20075832/20230217baocaohtmtquocgianam2021.pdf

3. European Commission (2023). The European Green Deal and Carbon Border Adjustment Mechanism: Implications for international trade.

4. FAO (2022). One Tambon One Product (OTOP) to promote grassroots economy in Thailand. https://www.fao.org/one-country-one-priority-product/asia-pacific/good-practices/detail/one-tambon-one-product-(otop)-to-promote-grassroots-economy-in-thailand/en

5. Francesca Toso (2012). Handmade in Thailand: Building brands for local communities. https://www.wipo.int/web/wipo-magazine/articles/handmade-in-thailand-building-brands-for-local-communities-38232

6. Innovative Hub Việt Nam (2021). Xu hướng sản phẩm thủ công mỹ nghệ trên Alibaba.com. https://innovativehub.com.vn/xu-huong-san-pham-thu-cong-my-nghe-tren-alibaba-com/

7. IPCC (2023). Summary for policymakers. In: Climate change 2023: Synthesis report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. IPCC, Geneva, Switzerland. https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/downloads/report/IPCC_AR6_SYR_SPM.pdf

8. Khanh, N. T., & Tri, N. M. (2022). Phát triển kinh tế xanh ở Nhật Bản và hàm ý chính sách cho Việt Nam. Tạp chí Khoa học Xã hội Việt Nam, (4). http://tapchikhxh.vass.gov.vn/phat-trien-kinh-te-xanh-o-nhat-ban-va-ham-y-chinh-sach-cho-viet-nam-n50215.html

9. Malin Song, et al. (2025). Made in China 2025: Artificial intelligence intervention and urban green economy development. Journal of Environmental Management, Article S0301479725023874. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0301479725023874

10. Ngọc Thảo (2025). Làng nghề truyền thống lâm nguy vì ô nhiễm môi trường. https://nld.com.vn/lang-nghe-truyen-thong-lam-nguy-vi-o-nhiem-moi-truong-196251023214008287.htm

11. MHESI (2021). Bio-Circular-Green Economy Model. https://www.bcg.in.th/eng/background/

12. Thảo Phạm (2017). 3 bài học hay từ người Nhật để duy trì nghề truyền thống. https://kinhtevadubao.vn/3-bai-hoc-hay-tu-nguoi-nhat-de-duy-tri-nghe-truyen-thong-14571.html

13. The Nation Thailand (2026). Bangkok Triples Green Loan Ceiling to Accelerate SME Decarbonisation. https://www.nationthailand.com/news/policy/40060843

14. Trạm Tiểu Phương và Stuart Walker (2018). Value Direction: Moving Crafts toward Sustainability in the Yangtze River Delta, China. Sustainability, 10(4), 1252. https://doi.org/10.3390/su10041252

15. Yi Liu, et al. (2025). Research on the green transformation of China's traditional manufacturing industry driven by digital economy based on system dynamics. Data Science and Informetrics, Article S2694610625000153. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2694610625000153

16. Vincent Birot (2025). Thailand's Bio-Circular-Green Economic Model 2024. https://lexnovapartners.com/thailands-bio-circular-green-economic-model/