Chuyển đổi số trong kế toán: Cơ hội và thách thức đối với doanh nghiệp Việt Nam

Trương Thu Hương

Trường Cao đẳng Kinh tế kỹ thuật, Đại học Thái Nguyên

Email: [email protected]

Lê Thị Hoài Anh

Đại học Thái Nguyên

Email: [email protected]

Tóm tắt

Chuyển đổi số đang trở thành xu thế tất yếu trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, tác động sâu rộng đến mọi lĩnh vực của nền kinh tế, trong đó có lĩnh vực kế toán. Việc ứng dụng công nghệ số trong kế toán góp phần nâng cao hiệu quả xử lý thông tin, tăng cường tính minh bạch và hỗ trợ ra quyết định quản trị doanh nghiệp. Tại Việt Nam, quá trình chuyển đổi số trong kế toán đã đạt được những kết quả bước đầu, đặc biệt trong việc triển khai hóa đơn điện tử, kê khai và nộp thuế điện tử. Tuy nhiên, mức độ chuyển đổi số giữa các doanh nghiệp còn chưa đồng đều và đang đối mặt với nhiều thách thức về chi phí đầu tư, nguồn nhân lực, an toàn thông tin và khung pháp lý. Nghiên cứu này tiến hành phân tích cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng chuyển đổi số trong kế toán tại doanh nghiệp Việt Nam, từ đó làm rõ các cơ hội và thách thức đặt ra, đồng thời đề xuất một số giải pháp nhằm thúc đẩy quá trình chuyển đổi số trong lĩnh vực kế toán một cách hiệu quả và bền vững.

Từ khóa: Chuyển đổi số, kế toán, công nghệ số, doanh nghiệp Việt Nam, quản trị tài chính

Summary

Digital transformation has become an inevitable trend in the context of the Fourth Industrial Revolution, exerting profound impacts on all sectors of the economy, including accounting. The application of digital technologies in accounting improves information processing efficiency, enhances transparency, and supports corporate decision-making. In Viet Nam, the digital transformation of accounting has achieved initial results, particularly through the implementation of electronic invoice systems and electronic tax declaration and payment systems. However, the level of digital transformation among enterprises remains uneven and faces several challenges, including investment costs, human resources, information security, and the legal framework. This study analyzes the theoretical foundations and assesses the current state of digital transformation in accounting within Vietnamese enterprises, clarifying the opportunities and challenges and proposing several solutions to promote effective, sustainable digital transformation in the accounting sector.

Keywords: Digital transformation, accounting, digital technology, Vietnamese enterprises, financial management

ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự phát triển mạnh mẽ của khoa học - công nghệ, chuyển đổi số (CĐS) đã trở thành động lực quan trọng nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Tại Việt Nam, CĐS được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn hiện nay.

Kế toán là bộ phận không thể thiếu trong hệ thống quản lý doanh nghiệp, giữ vai trò cung cấp thông tin tài chính phục vụ cho việc lập kế hoạch, kiểm soát và ra quyết định. Trong bối cảnh CĐS, vai trò của kế toán đã có sự thay đổi đáng kể, chuyển từ chức năng ghi nhận sang chức năng phân tích, tư vấn và hỗ trợ quản trị.

Mặc dù đã có nhiều nỗ lực, song quá trình CĐS trong kế toán tại doanh nghiệp Việt Nam vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế. Do đó, việc nghiên cứu một cách hệ thống về CĐS trong kế toán, đánh giá các cơ hội và thách thức đối với doanh nghiệp Việt Nam là cần thiết.

CHUYỂN ĐỔI SỐ TRONG KẾ TOÁN

CĐS trong kế toán là quá trình ứng dụng các công nghệ số hiện đại nhằm thay đổi căn bản cách thức tổ chức, thực hiện và quản lý công tác kế toán. Quá trình này không chỉ bao gồm việc số hóa dữ liệu kế toán, mà còn gắn liền với việc tái cấu trúc quy trình kế toán, tích hợp kế toán với các hệ thống quản trị khác trong doanh nghiệp và nâng cao giá trị của thông tin kế toán đối với hoạt động quản trị. CĐS trong kế toán hướng tới việc khai thác dữ liệu kế toán như một nguồn lực chiến lược phục vụ ra quyết định.

THỰC TRẠNG CHUYỂN ĐỔI SỐ TRONG KẾ TOÁN TẠI DOANH NGHIỆP VIỆT NAM

Thực trạng

Mức độ áp dụng công nghệ số trong doanh nghiệp và kế toán

Khảo sát của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI, 2020) chỉ ra rằng, khoảng 68% doanh nghiệp đã bắt đầu hoạt động số hóa với hơn 60% áp dụng điện toán đám mây, nhưng chỉ một phần rất nhỏ doanh nghiệp có dữ liệu kết nối đầy đủ theo quy trình quản trị doanh nghiệp (trí tuệ nhân tạo -AI, phân tích thời gian thực).

Kết quả khảo sát toàn quốc do Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) Việt Nam phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ thực hiện từ giữa tháng 5-6/2025 cho thấy, 69% doanh nghiệp mới chỉ dừng ở mức ứng dụng công nghệ số ở mức cơ bản, như sử dụng email và phần mềm kế toán đơn giản; 16% đã triển khai các hệ thống tích hợp như ERP (hệ thống quản lý doanh nghiệp), CRM (quản lý quan hệ khách hàng), IoT (internet vạn vật) ở mức trung bình; chỉ khoảng 10% doanh nghiệp có quy trình số hóa sâu, tích hợp AI; và 5% chưa bắt đầu CĐS (Thu Phương, 2025). Cũng theo báo cáo này, 92% doanh nghiệp Việt Nam đã bắt đầu áp dụng ít nhất một công nghệ số trong hoạt động nhưng mức độ sử dụng và duy trì các giải pháp này sau khi thử nghiệm còn hạn chế. Điều này đồng nghĩa với việc nhiều doanh nghiệp số hóa dữ liệu kế toán nhưng chưa đưa được vào quy trình quản trị thực tế.

Sự khác biệt giữa các nhóm doanh nghiệp

Trong khi các doanh nghiệp lớn và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài thường đầu tư mạnh cho hệ thống ERP và công cụ phân tích dữ liệu phức hợp thì phần lớn DNNVV còn duy trì các giải pháp kế toán độc lập, thiếu liên thông với hệ thống quản trị tổng thể. Hiện có hơn 200.000 doanh nghiệp sử dụng phần mềm kế toán như MISA và tất cả các doanh nghiệp gần như sử dụng chữ ký số và hóa đơn điện tử, song cả 2 công cụ này chủ yếu phục vụ tuân thủ pháp luật chứ không phải CĐS toàn diện trong kế toán.

Nhận thức và chiến lược liên quan đến kế toán số

Nhận thức cao về số hóa không đồng nghĩa với CĐS thành công. Khảo sát của VCCI (2020) cho biết 90% doanh nghiệp thừa nhận CĐS là cần thiết, nhưng chỉ 2,2% doanh nghiệp tự tin họ đã làm chủ được công nghệ và có khả năng phân tích dữ liệu để hỗ trợ quyết định sản xuất - kinh doanh. Tình trạng này phản ánh thực tế trong lĩnh vực kế toán, đó là hầu hết doanh nghiệp sử dụng phần mềm kế toán để đáp ứng yêu cầu báo cáo thuế và báo cáo tài chính, nhưng chưa coi kế toán số là công cụ hỗ trợ quản trị chiến lược, thiếu chiến lược CĐS chuyên biệt cho nghiệp vụ kế toán.

Nguồn nhân lực kế toán và kỹ năng số

Một trong những thách thức lớn của CĐS trong kế toán là năng lực của đội ngũ kế toán viên. Nhiều doanh nghiệp không có đủ nhân lực chuyên trách hoặc bộ phận CNTT để triển khai và duy trì các hệ thống số hóa - đặc biệt ở các DNNVV, nơi hơn 56% doanh nghiệp có dưới 3 nhân sự chịu trách nhiệm lập kế hoạch CĐS, và 43,7% có dưới 3 nhân sự IT (Bộ Công Thương, 2023).

Đánh giá về bảo mật và tính an toàn thông tin

Trong bối cảnh dữ liệu và quy trình ngày càng số hóa, vấn đề chuẩn hóa quy trình bảo mật và xây dựng chính sách bảo vệ dữ liệu kế toán là yêu cầu cấp thiết nhưng hiện nay vẫn còn thiếu ở rất nhiều DNNVV. Nhiều doanh nghiệp chưa xây dựng được cơ chế bảo vệ dữ liệu chặt chẽ khi dùng điện toán đám mây hoặc phần mềm kế toán trực tuyến; điều này làm gia tăng rủi ro rò rỉ thông tin, mất dữ liệu và tiềm ẩn nguy cơ tổn thất tài chính.

Cơ hội của chuyển đổi số trong kế toán

CĐS đang mở ra nhiều cơ hội quan trọng cho lĩnh vực kế toán, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý tài chính và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Thứ nhất, nâng cao hiệu quả và năng suất làm việc. Việc ứng dụng các phần mềm kế toán, hệ thống ERP, AI và tự động hóa quy trình (RPA) giúp giảm thiểu các công việc thủ công, lặp đi lặp lại như nhập liệu, đối chiếu chứng từ, lập báo cáo.

Thứ hai, nâng cao độ chính xác và minh bạch thông tin tài chính. Các hệ thống kế toán số giúp hạn chế sai sót do con người, đồng thời cho phép kiểm soát, truy vết dữ liệu một cách chặt chẽ. Thông tin kế toán được cập nhật theo thời gian thực, hỗ trợ doanh nghiệp ra quyết định nhanh chóng và chính xác hơn.

Thứ ba, hỗ trợ ra quyết định và quản trị doanh nghiệp. Dữ liệu kế toán khi được số hóa và phân tích bằng các công cụ hiện đại sẽ cung cấp cái nhìn toàn diện về tình hình tài chính, dòng tiền, chi phí và lợi nhuận, giúp ban lãnh đạo dự báo xu hướng, đánh giá rủi ro và xây dựng chiến lược kinh doanh hiệu quả.

Thứ tư, nâng cao vai trò và vị thế của kế toán viên. Trong bối cảnh CĐS, kế toán không chỉ dừng lại ở việc ghi chép sổ sách, mà còn trở thành người tư vấn tài chính, phân tích dữ liệu và hỗ trợ quản trị. Đây là cơ hội để kế toán viên phát triển kỹ năng số và chuyên môn sâu hơn.

Thách thức của chuyển đổi số trong kế toán

Bên cạnh những cơ hội, quá trình CĐS trong kế toán cũng đặt ra không ít thách thức cho doanh nghiệp và đội ngũ kế toán.

Một là, chi phí đầu tư ban đầu cao. Việc triển khai các phần mềm kế toán, hệ thống quản trị doanh nghiệp, hạ tầng công nghệ thông tin và đào tạo nhân sự đòi hỏi nguồn tài chính đáng kể, đặc biệt là đối với các DNNVV.

Hai là, hạn chế về năng lực và kỹ năng của nguồn nhân lực kế toán. Nhiều kế toán viên chưa được trang bị đầy đủ kiến thức về công nghệ thông tin, phân tích dữ liệu và các công cụ số, dẫn đến khó khăn trong việc thích nghi và khai thác hiệu quả các hệ thống mới.

Ba là, rủi ro về bảo mật và an toàn dữ liệu. Khi dữ liệu kế toán được lưu trữ và xử lý trên nền tảng số, nguy cơ bị tấn công mạng, rò rỉ thông tin hoặc mất dữ liệu ngày càng gia tăng. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải có các biện pháp bảo mật và quản trị rủi ro phù hợp.

Bốn là, thay đổi thói quen và tư duy làm việc. CĐS không chỉ là vấn đề công nghệ, mà còn là sự thay đổi về quy trình và văn hóa tổ chức. Sự e ngại thay đổi, tâm lý phụ thuộc vào cách làm truyền thống có thể làm chậm quá trình CĐS trong lĩnh vực kế toán.

GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ CHUYỂN ĐỔI SỐ TRONG KẾ TOÁN

Để tận dụng hiệu quả các cơ hội và giảm thiểu những thách thức của CĐS trong kế toán, nghiên cứu đề xuất một số giải pháp đối với Nhà nước, doanh nghiệp, các cơ sở đào tạo và đội ngũ kế toán như sau:

Đối với Nhà nước

Từ góc độ chính sách, kết quả nghiên cứu cho thấy, Nhà nước và các cơ quan quản lý cần đóng vai trò kiến tạo trong việc thúc đẩy CĐS trong lĩnh vực kế toán.

Thứ nhất, hoàn thiện khung pháp lý về kế toán và CĐS. Cơ quan quản lý nhà nước cần tiếp tục rà soát, sửa đổi và ban hành các quy định pháp luật liên quan đến kế toán số, chứng từ điện tử và lưu trữ dữ liệu, nhằm tạo hành lang pháp lý rõ ràng cho việc triển khai CĐS trong kế toán.

Thứ hai, tăng cường hỗ trợ doanh nghiệp trong quá trình CĐS. Nhà nước và các tổ chức nghề nghiệp cần đẩy mạnh hoạt động hướng dẫn, tư vấn và đào tạo về CĐS trong kế toán, đặc biệt là đối với các DNNVV.

Đối với doanh nghiệp

Một là, xây dựng lộ trình CĐS phù hợp. Doanh nghiệp cần xác định rõ mục tiêu, phạm vi và mức độ CĐS trong kế toán, tránh triển khai dàn trải hoặc thiếu định hướng. Lộ trình CĐS nên được thực hiện theo từng giai đoạn, phù hợp với quy mô, năng lực tài chính và đặc thù hoạt động của doanh nghiệp.

Hai là, đầu tư và lựa chọn công nghệ phù hợp. Doanh nghiệp cần lựa chọn các phần mềm kế toán, hệ thống ERP và các giải pháp công nghệ có tính linh hoạt, khả năng tích hợp cao và phù hợp với quy định pháp luật hiện hành. Đồng thời, cần chú trọng đầu tư hạ tầng công nghệ thông tin nhằm đảm bảo tính ổn định và an toàn cho quá trình vận hành hệ thống kế toán số.

Ba là, tăng cường quản lý và bảo mật dữ liệu kế toán. Doanh nghiệp cần xây dựng các chính sách về quản trị dữ liệu, phân quyền truy cập và sao lưu dữ liệu thường xuyên. Việc áp dụng các biện pháp bảo mật như mã hóa dữ liệu, kiểm soát truy cập và giám sát hệ thống sẽ góp phần hạn chế rủi ro mất mát và rò rỉ thông tin kế toán.

Đối với các cơ sở đào tạo

Cần đẩy mạnh hợp tác giữa cơ sở đào tạo và doanh nghiệp. Các trường đại học, cơ sở đào tạo kế toán cần cập nhật chương trình giảng dạy theo hướng gắn với thực tiễn và công nghệ số, đồng thời tăng cường hợp tác với doanh nghiệp nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực kế toán trong bối cảnh CĐS.

Đối với đội ngũ kế toán

Thứ nhất, nâng cao năng lực và kỹ năng số cho kế toán viên. Kế toán viên cần được đào tạo và bồi dưỡng thường xuyên về công nghệ thông tin, phần mềm kế toán, phân tích dữ liệu và các công cụ số.

Thứ hai, chủ động thay đổi tư duy và phương pháp làm việc. Kế toán viên cần chuyển từ tư duy ghi chép, tổng hợp số liệu sang tư duy phân tích, tư vấn và hỗ trợ quản trị.

KẾT LUẬN

CĐS trong kế toán vừa là cơ hội, vừa là thách thức đối với doanh nghiệp Việt Nam. Việc triển khai thành công CĐS đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa doanh nghiệp, đội ngũ kế toán, cơ quan quản lý nhà nước và các cơ sở đào tạo. Nếu được thực hiện một cách bài bản và phù hợp với điều kiện thực tiễn, CĐS trong kế toán sẽ góp phần quan trọng vào việc nâng cao hiệu quả quản trị tài chính và thúc đẩy sự phát triển bền vững của doanh nghiệp.

Tài liệu tham khảo:

1. Bộ Công Thương (2023). 48,8% doanh nghiệp từng chuyển đổi số. https://nq57.igip.gov.vn/tin-tuc/t12031/48-8-doanh-nghiep-tung-chuyen-doi-so

2. Chính phủ (2020). Quyết định số 749/QĐ-TTg về Chương trình Chuyển đổi số quốc gia.

3. Cisco. (2020). Cisco digital readiness index: Vietnam report.

4. Deloitte (2021). Digital Transformation in Accounting and Finance.

5. IFAC (2020). The Role of Accounting in Digital Transformation.

6. Nguyễn Thị Đông (2020). Giáo trình Kế toán tài chính. Nxb Tài chính.

7. OECD (2020). Digital Transformation and Business Reporting.

8. Phạm Thị Bích Vân (2022). Tác động của công nghệ số đến công tác kế toán doanh nghiệp. Tạp chí Tài chính, số 781.

9. Thu Phương (2025). Chuyển đổi số trong doanh nghiệp: Cần sự hỗ trợ từ chính sách. https://www.vietnamplus.vn/chuyen-doi-so-trong-doanh-nghiep-can-su-ho-tro-tu-chinh-sach-post1054268.vnp

10. Trần Đình Khôi Nguyên (2021). Chuyển đổi số trong lĩnh vực kế toán - kiểm toán, Tạp chí Kế toán & Kiểm toán, số 3.

11. VCCI & USAID (2022). Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) 2022 - Báo cáo thường niên. Hà Nội.

12. VCCI (2020). Báo cáo mức độ sẵn sàng chuyển đổi số của doanh nghiệp Việt Nam. Hà Nội.