Đề xuất mô hình quyết định vòng đời tài sản công gắn với lập ngân sách tái tạo

Nguyễn Phương Hoa

Học viện Kỹ thuật quân sự

Email: [email protected]

Tóm tắt

Nghiên cứu sử dụng cách tiếp cận xây dựng khái niệm, tổng hợp lý thuyết quản lý tài sản theo vòng đời, chi phí vòng đời, quản trị rủi ro và khung pháp lý Việt Nam để xây dựng mô hình quyết định vòng đời tài sản công gắn với lập ngân sách tái tạo gồm 2 tầng: Tầng tài sản - các phương án chỉ được so sánh về chi phí vòng đời còn lại sau khi vượt qua cổng điều kiện bắt buộc; Tầng danh mục - quyết định được chuyển thành hồ sơ tái tạo và nhu cầu vốn theo năm, qua đó nhận diện thiếu hụt ngân sách và tồn đọng nghĩa vụ. Dựa trên những điểm đặc thù, nghiên cứu đề xuất quy tắc ưu tiên khi ngân sách hạn chế và khung triển khai phù hợp với đơn vị dự toán quân đội.

Từ khóa: Chi phí vòng đời, ngân sách tái tạo, quản lý tài sản công, sửa chữa - tăng hạn, đơn vị dự toán quân đội

Abstract

The study adopts a conceptual development approach, synthesizing theories of life cycle asset management, life cycle costing, risk management, and Viet Nam’s legal framework to develop a life cycle decision-making model for public assets integrated with renewal budgeting. The model comprises two levels. At the asset level, alternatives are compared solely on the basis of their remaining life cycle costs after passing mandatory eligibility criteria. At the portfolio level, decisions are translated into renewal plans and annual funding requirements, thereby identifying budget shortfalls and outstanding financial obligations. Building on the specific characteristics of military budgetary units, the study proposes prioritization rules for situations of budget constraints and an implementation framework tailored to these units.

Keywords: Life cycle costing, renewal budgeting, public asset management, repair and service-life extension, military budgetary units

GIỚI THIỆU

Quản lý tài sản công (TSC) theo vòng đời đòi hỏi phải có quyết định kịp thời giữa các phương án: tiếp tục sử dụng, sửa chữa lớn, đại tu, tăng hạn, thay thế, điều chuyển hoặc xử lý. Nếu chỉ căn cứ chi phí trước mắt, cơ quan quản lý có thể kéo dài khai thác tài sản không còn đáp ứng yêu cầu hoặc sớm thay mới tài sản vẫn còn năng lực, làm giảm hiệu quả sử dụng nguồn lực công. Trong quân đội, yêu cầu sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ, độ tin cậy, an toàn, tính bảo mật cũng như khả năng bảo đảm kỹ thuật, sự sẵn có của vật tư thay thế, thời gian gián đoạn là những yếu tố được ưu tiên xem xét hơn là chi phí khi so sánh giữa các phương án.

Khung pháp lý hiện hành đã có những quy định về quản lý, sửa chữa và xử lý TSC; Nghị định số 98/2025/NĐ-CP (Chính phủ, 2025) quy định lập dự toán, quản lý, sử dụng và quyết toán chi thường xuyên cho mua sắm, sửa chữa, cải tạo, nâng cấp tài sản; Luật Ngân sách nhà nước số 89/2025/QH15 (Quốc hội, 2025) và Nghị định số 73/2026/NĐ-CP (Chính phủ, 2026) tạo khuôn khổ kế hoạch tài chính - ngân sách nhiều năm. Đối với Bộ Quốc phòng, Thông tư số 72/2024/TT-BQP (Bộ quốc phòng, 2024) quy định chế độ quản lý, hao mòn, khấu hao và báo cáo đối với tài sản cố định chuyên dùng và tài sản phục vụ công tác quản lý, đồng thời loại trừ tài sản đặc biệt khỏi phạm vi điều chỉnh. Các quy định này đã tạo nền tảng pháp lý cho công tác quản lý TSC đơn vị dự toán (ĐVDT) quân đội. Tuy nhiên, để có quyết định về TSC, rất cần một công cụ phân tích tổng hợp kết nối các dữ liệu về trạng thái kỹ thuật, yêu cầu nhiệm vụ với nhu cầu vốn theo vòng đời nhằm đánh giá và lựa chọn được phương án phù hợp và tối ưu nhất.

Nghiên cứu tập trung giải quyết 3 vấn đề: (i) bảo đảm ràng buộc nhiệm vụ - an toàn - pháp lý - kỹ thuật - bảo mật được xét trước tối ưu chi phí; (ii) chuyển quyết định ở từng tài sản thành nhu cầu vốn danh mục mà không cộng trùng; (iii) xác lập thứ tự ưu tiên khi nguồn lực không đủ. Mục tiêu là hình thành một mô hình tinh gọn, có thể sử dụng như công cụ hỗ trợ lập kế hoạch và ra quyết định về TSC tại ĐVDT quân đội.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Cơ sở lý thuyết

Nghiên cứu được thực hiện dựa trên 3 nền tảng: (i) Lý thuyết quản lý tài sản theo vòng đời và chi phí vòng đời, coi chi phí đầu tư ban đầu chỉ là một phần của tổng chi phí sở hữu. Các nhân tố vận hành, bảo dưỡng, sửa chữa, chi phí gián đoạn, rủi ro và giá trị còn lại đều ảnh hưởng đến hiệu quả dài hạn (Woodward, 1997; ISO, 2024a, 2024b); (ii) Lý thuyết quyết định bảo trì - đại tu - thay thế cho thấy thời điểm can thiệp, độ tin cậy và chất lượng bảo trì làm thay đổi chi phí vòng đời (Pascual và Ortega, 2006; Wang và cộng sự, 2023); (iii) quản trị danh mục và đầu tư công hiện đại yêu cầu gắn dữ liệu tài sản, hiệu năng, rủi ro với kế hoạch nguồn lực nhiều năm. Trong lĩnh vực quốc phòng, quản lý hỗ trợ sản phẩm theo vòng đời cũng gắn với các yếu tố như mức độ sẵn sàng, chi phí và rủi ro (Eltokhy và cộng sự, 2025; U.S. Department of Defense, 2021).

Khoảng trống ứng dụng của các cách tiếp cận trước đây chưa thể hiện rõ thứ tự “ràng buộc trước - tối ưu sau”, chưa có lớp chuyển dịch minh bạch từ quyết định kỹ thuật sang nhu cầu vốn danh mục và thiếu quy tắc ưu tiên khi ngân sách hạn chế. Bên cạnh đó, TSC trong quân đội còn phải tách tuổi kế toán khỏi thời hạn sử dụng hữu ích còn lại (Remaining Useful Life - RUL), đồng thời yêu cầu phân quyền dữ liệu giữa cơ quan sử dụng, cơ quan kỹ thuật, cơ quan tài chính phù hợp yêu cầu bảo mật.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng cách tiếp cận xây dựng lý thuyết, theo quy trình gồm: tổng hợp các nghiên cứu và tiêu chuẩn liên quan; trích xuất các biến cốt lõi gồm nhiệm vụ, an toàn, pháp lý, kỹ thuật, bảo mật, tình trạng, thời hạn sử dụng hữu ích còn lại, chi phí, rủi ro, thời điểm can thiệp và nguồn vốn; tổ chức thành mô hình 2 tầng; sau đó đối chiếu với ràng buộc pháp lý - tổ chức của ĐVDT quân đội. Các ngưỡng và trọng số không được ấn định cứng trong nghiên cứu này mà phải hiệu chỉnh theo từng nhóm tài sản bằng dữ liệu thí điểm.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ HÀM Ý ỨNG DỤNG

Mô hình 2 tầng và quy tắc lựa chọn ở cấp tài sản

Mô hình gồm tầng tài sản và tầng danh mục với quy trình gồm 8 bước.

Tầng tài sản xác định phương án can thiệp phù hợp đối với từng tài sản.

Tầng danh mục tổng hợp thời điểm và quy mô nhu cầu tái tạo, trạng thái nguồn lực và khối lượng tồn đọng.

Hai tầng được nối bằng hồ sơ tái tạo (Renewal Profile - RP) với quy trình gồm 8 bước: (1) xác định yêu cầu nhiệm vụ, mức trọng yếu và ràng buộc; (2) lập hồ sơ hiện trạng, gồm: tình trạng kỹ thuật, lịch sử hỏng/sửa, khả năng bảo đảm kỹ thuật, chi phí và thời hạn sử dụng hữu ích còn lại do cơ quan kỹ thuật có thẩm quyền đánh giá; (3) dự báo nhu cầu ngân sách tối thiểu trong kế hoạch 5 năm; (4) xây dựng tập phương án (dùng - sửa - tăng hạn - thay); (5) áp dụng cổng điều kiện bắt buộc (nhiệm vụ - an toàn - pháp lý - kỹ thuật - bảo mật); (6) so sánh chi phí vòng đời còn lại và rủi ro của các phương án đã qua cổng điều kiện; (7) tổng hợp thành hồ sơ tái tạo và nhu cầu theo năm; (8) tích hợp kết quả vào quy trình kế hoạch, dự toán phù hợp nguồn và thẩm quyền, sau đó cập nhật cuốn chiếu. Kế hoạch ngân sách 5 năm là công cụ quản trị và dự báo, không phải cam kết chi ngân sách.

Nguyên tắc trung tâm là “ràng buộc trước, tối ưu sau”. Với tài sản i, tập khả thi Fᵢ chỉ gồm các phương án đồng thời đáp ứng điều kiện an toàn (AT), pháp lý/tiêu chuẩn (PL), nhiệm vụ (NV), kỹ thuật và khả năng bảo đảm kỹ thuật (KT), bảo mật/an ninh (BM):

Fᵢ = {j ∈ Jᵢ | ATᵢⱼ = PLᵢⱼ = NVᵢⱼ = KTᵢⱼ = BMᵢⱼ = 1} (1)

Phương án không vượt cổng phải bị loại dù có chi phí thấp. Đặc biệt, cơ quan tài chính không thay thế cơ quan kỹ thuật trong kết luận về tình trạng, khả năng sửa chữa hoặc tăng hạn. Chỉ các phương án thuộc Fᵢ mới được so sánh bằng chi phí vòng đời còn lại (Remaining Life-Cycle Cost - RLCC) trên cùng kỳ phân tích H:

RLCC_ij = CO_ij + Σ_t=1^H (C­_OM + C_MR + C_DT + C_RR)_ijt/(1 + r)^t – RV_ij(1 + r)^H (2)

Trong đó: C0 là chi phí can thiệp; C_OM là vận hành - bảo dưỡng; C_MR là sửa chữa lớn; C_DT là chi phí gián đoạn có thể lượng hóa; C_RR là chi phí rủi ro kỳ vọng; RV là giá trị còn lại/thu hồi, r là tỷ lệ chiết khấu; H là kỳ phân tích chung. Khi tuổi thọ phương án khác nhau, cần sử dụng chuỗi thay thế, giá trị cuối kỳ hoặc chi phí thường niên tương đương; giá và tỷ lệ chiết khấu phải nhất quán theo giá thực hoặc danh nghĩa. Các yếu tố như kết quả thực hiện nhiệm vụ, tính an toàn hoặc tính bảo mật không thể quy đổi đáng tin cậy thành tiền phải tiếp tục xử lý bằng cổng điều kiện hoặc ma trận rủi ro. Tỷ lệ chi phí sửa chữa so với thay thế chỉ nên là chỉ báo sàng lọc, không nên dùng một mức quy định chung cho mọi nhóm tài sản.

Bảng 1. Ma trận ra quyết định ở cấp tài sản