Vận dụng các phương pháp kế toán quản trị trong doanh nghiệp Việt Nam: Cơ sở lý thuyết và hàm ý thực tiễn

TS. Ngô Thị Trà

Khoa Kế toán - Kiểm toán, Trường Đại học Kinh tế - Kỹ thuật Công nghiệp

Email: [email protected]

Tóm tắt

Nghiên cứu nhằm hệ thống hóa cơ sở lý thuyết về các phương pháp kế toán quản trị và phân tích khả năng vận dụng các phương pháp này trong doanh nghiệp. Trên cơ sở tổng hợp các tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước, nghiên cứu làm rõ nội dung, đặc điểm và vai trò của một số phương pháp kế toán quản trị phổ biến. Kết quả nghiên cứu cho thấy việc vận dụng linh hoạt các phương pháp kế toán quản trị giúp doanh nghiệp nâng cao hiệu quả kiểm soát chi phí, tối ưu hóa nguồn lực và cải thiện chất lượng ra quyết định. Tuy nhiên, việc áp dụng các phương pháp kế toán quản trị tại nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn còn hạn chế do nhiều nguyên nhân khác nhau. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả vận dụng các phương pháp kế toán quản trị trong doanh nghiệp.

Từ khóa: Phương pháp kế toán quản trị, chi phí, doanh nghiệp

Abstract

This study aims to systematize the theoretical foundations of management accounting methods and analyze the applicability of these methods in enterprises. Based on a synthesis of domestic and international research, the study clarifies the content, characteristics, and roles of several common management accounting methods. The results indicate that the flexible application of management accounting methods enables enterprises to enhance cost control efficiency, optimize resource allocation, and improve the quality of decision-making. However, the adoption of these methods in many enterprises in Viet Nam remains limited due to various reasons. Accordingly, the study proposes several solutions to improve the effectiveness of applying management accounting methods in enterprises.

Keywords: Management accounting methods, cost, enterprises

ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cạnh tranh ngày càng gia tăng, các doanh nghiệp phải không ngừng nâng cao hiệu quả quản trị nhằm duy trì và phát triển bền vững. Một trong những công cụ quan trọng hỗ trợ nhà quản trị trong quá trình lập kế hoạch, kiểm soát hoạt động và ra quyết định là hệ thống kế toán quản trị (KTQT).

Tại Việt Nam, KTQT đã được quan tâm nghiên cứu và từng bước áp dụng trong doanh nghiệp. Tuy nhiên, trên thực tế, việc vận dụng các phương pháp KTQT trong nhiều doanh nghiệp vẫn còn hạn chế. Phần lớn doanh nghiệp vẫn tập trung vào kế toán tài chính nhằm đáp ứng yêu cầu báo cáo theo quy định của pháp luật, trong khi hệ thống thông tin phục vụ quản trị nội bộ chưa được xây dựng đầy đủ. Bên cạnh đó, nhận thức của nhà quản trị về vai trò của KTQT, trình độ chuyên môn của đội ngũ kế toán và hệ thống công nghệ thông tin cũng ảnh hưởng đáng kể đến khả năng áp dụng các phương pháp KTQT.

Xuất phát từ thực tiễn đó, việc nghiên cứu và hệ thống hóa cơ sở lý thuyết về các phương pháp KTQT, đồng thời phân tích khả năng vận dụng các phương pháp này trong doanh nghiệp có ý nghĩa quan trọng cả về mặt lý luận và thực tiễn. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng phương pháp KTQT trong doanh nghiệp Việt Nam.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Cơ sở lý thuyết

Khái niệm và vai trò của kế toán quản trị

KTQT là hệ thống thu thập, xử lý và cung cấp thông tin kinh tế - tài chính phục vụ cho quá trình lập kế hoạch, kiểm soát và ra quyết định của nhà quản trị doanh nghiệp.

KTQT có vai trò quan trọng trong quản lý doanh nghiệp, thể hiện ở các khía cạnh như hỗ trợ lập kế hoạch kinh doanh, kiểm soát chi phí, đánh giá hiệu quả hoạt động và cung cấp thông tin phục vụ quá trình ra quyết định của nhà quản trị.

Các phương pháp kế toán quản trị

Có nhiều định nghĩa khác nhau về các phương pháp KTQT. Theo Lukka (2007), phương pháp KTQT là những quy tắc hoặc thói quen ổn định. Các phương pháp KTQT bao gồm các phương pháp truyền thống là những kỹ thuật được sử dụng trong hệ thống dự toán cho lập kế hoạch và kiểm soát. Các phương pháp KTQT hiện đại như benchmarking, ABC, thể điểm cân bằng, đo lường hiệu quả nhóm, lập kế hoạch chiến lược (Chenhall, 1998). Các phương pháp KTQT bao gồm các phương pháp hạch toán chi phí, các phương pháp lập dự toán, cung cấp thông tin hỗ trợ ra quyết định, phân tích chiến lược và đánh giá hiệu quả kinh doanh (Horngern và cộng sự, 2009 ). Từ các quan điểm trên, tác giả đưa ra kết luận: phương pháp KTQT là những kỹ thuật, công cụ hoặc cách thức được nhân viên kế toán sử dụng để thu thập xử lý và cung cấp thông tin hỗ trợ cho các nhà quản trị trong quá trình ra quyết định.

Theo Kaplan (1984) và Joseph (2006), hầu hết các phương pháp KTQT hiện đang được sử dụng trong các doanh nghiệp và được trình bày trong các giáo trình KTQT hiện nay đã được phát triển và hoàn thiện trước năm 1925. Các phương pháp KTQT (được phát triển trước năm 1925) này được gọi là các phương pháp KTQT truyền thống. Từ giữa thập kỷ 80 của thế kỷ XX, một loạt phương pháp KTQT mới đã được đề xuất và áp dụng. Việc phát triển các phương pháp KTQT hiện đại nhằm đáp ứng với nhu cầu thông tin cho quản trị trong điều kiện môi trường thay đổi và khắc phục những hạn chế của các phương pháp KTQT truyền thống để nâng cao chất lượng thông tin kế toán. Các phương pháp KTQT được phát triển từ sau năm 1980 đến nay thường được gọi là các phương pháp KTQT hiện đại (Sulaiman và cộng sự, 2004). Theo cách phân loại của Sulaiman và cộng sự (2004), KTQT truyền thống bao gồm tính toán chi phí tiêu chuẩn, phân tích chi phí khối lượng lợi nhuận, ROI, và dự toán ngân sách. Các phương pháp KTQT hiện đại bao gồm quản lý chất lượng toàn diện (TQM), hạch toán chi phí theo hoạt động (ABC), chi phí mục tiêu, và bảng điểm cân bằng (BSC).

Tương tự như Sulaiman, Hyvönen (2005) cũng phân loại các phương pháp KTQT liên quan đến sử dụng dự toán ngân sách cho lập kế hoạch, kiểm soát và đánh giá hiệu quả thuộc về các phương pháp KTQT truyền thống. Các phương pháp KTQT hiện đại bao gồm: benchmarking, kế toán chi phí theo hoạt động, bảng điểm cân bằng, đánh giá hiệu quả (ĐGHQ)nhóm, ĐGHQ theo nhân viên và lập kế hoạch chiến lược.

Mặc dù còn tồn tại một số quan điểm khác nhau về phân loại các phương pháp KTQT nhưng đều có sự thống nhất tương đối trong việc phân loại các phương pháp KTQT thành các phương pháp KTQT truyền thống và các phương pháp KTQT hiện đại. Theo cách phân loại này, các phương pháp KTQT truyền thống gồm:

- Phương pháp lập dự toán: dự toán tĩnh, dự toán linh hoạt,

- Các phương pháp phân loại chi phí,

- Các phương pháp tính giá thành,

- Phương pháp chi phí mục tiêu,

- Phương pháp phân tích chi phí - khối lượng - lợi nhuận (CVP),

Các phương pháp KTQT hiện đại gồm:

- Tiêu chuẩn thực tế tốt nhất (Benchmarking)

- Hạch toán chi phí theo hoạt động (ABC),

- Lập dự toán theo hoạt động,

- Bảng điểm cân bằng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính thông qua việc tổng hợp và phân tích các tài liệu liên quan đến KTQT và các phương pháp KTQT trong doanh nghiệp.

Phương pháp nghiên cứu tài liệu được sử dụng nhằm thu thập các công trình nghiên cứu, sách chuyên khảo và bài báo khoa học trong và ngoài nước liên quan đến lĩnh vực KTQT. Trên cơ sở đó, nghiên cứu tiến hành hệ thống hóa cơ sở lý thuyết về các phương pháp KTQT.

Ngoài ra, nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích và so sánh nhằm đánh giá vai trò của các phương pháp KTQT cũng như xem xét thực trạng áp dụng các phương pháp này trong doanh nghiệp tại Việt Nam.

KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN

Kết quả nghiên cứu

Ở các nước phát triển, KTQT đã được sử dụng từ lâu trong các doanh nghiệp. Theo Kaplan (1984), các phương pháp KTQT truyền thống đã được phát triển và hoàn thiện từ trước năm 1925. Tại Việt Nam, do mới chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường nên KTQT vẫn là vấn đề tương đối mới mẻ. Số lượng các doanh nghiệp áp dụng KTQT cũng như các phương pháp KTQT được áp dụng trong các doanh nghiệp còn hạn chế. Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gia tăng và yêu cầu nâng cao hiệu quả quản trị doanh nghiệp, việc áp dụng các phương pháp KTQT ngày càng được quan tâm tại các doanh nghiệp Việt Nam. Các phương pháp KTQT truyền thống vẫn được sử dụng phổ biến hơn, trong khi các phương pháp hiện đại mới chỉ được áp dụng ở một số doanh nghiệp có quy mô lớn hoặc có hệ thống quản trị tiên tiến.

Bảng: Mức độ áp dụng các phương pháp kế toán quản trị tại doanh nghiệp Việt Nam

Nguồn: Tổng hợp của tác giả từ các nghiên cứu về KTQT và thực tiễn doanh nghiệp Việt Nam.

Thảo luận kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy việc áp dụng các phương pháp KTQT có thể mang lại nhiều lợi ích cho doanh nghiệp, đặc biệt trong việc nâng cao hiệu quả kiểm soát chi phí và hỗ trợ quá trình ra quyết định của nhà quản trị. Các phương pháp KTQT truyền thống như lập dự toán, phân loại chi phí và tính giá thành sản phẩm được áp dụng khá phổ biến do phù hợp với hệ thống kế toán hiện hành và tương đối dễ triển khai trong thực tế. Trong khi đó, các phương pháp KTQT hiện đại như hạch toán chi phí theo hoạt động (ABC), lập dự toán theo hoạt động, tiêu chuẩn thực tế tốt nhất (Benchmarking) và bảng điểm cân bằng mới chỉ được áp dụng ở một số doanh nghiệp có quy mô lớn hoặc doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Điều này cho thấy việc tiếp cận và triển khai các công cụ quản trị hiện đại tại nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn còn hạn chế.

Từ những kết quả nghiên cứu trên có thể thấy rằng các doanh nghiệp Việt Nam hiện nay vẫn chủ yếu sử dụng các phương pháp KTQT truyền thống, trong khi việc áp dụng các phương pháp KTQT hiện đại còn khá hạn chế. Điều này phản ánh thực tế rằng hệ thống KTQT tại nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn đang trong giai đoạn phát triển và chưa thực sự đáp ứng đầy đủ yêu cầu của quản trị doanh nghiệp trong bối cảnh cạnh tranh và hội nhập kinh tế quốc tế.

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ GIẢI PHÁP

Kết luận

KTQT là công cụ quan trọng hỗ trợ doanh nghiệp trong việc lập kế hoạch, kiểm soát chi phí và ra quyết định kinh doanh. Việc vận dụng các phương pháp KTQT giúp doanh nghiệp nâng cao hiệu quả quản lý và tối ưu hóa nguồn lực. Tuy nhiên, thực tế cho thấy việc áp dụng KTQT trong nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn còn hạn chế, mức độ áp dụng các phương pháp KTQT còn chưa đồng đều. Các phương pháp KTQT truyền thống như lập dự toán, phân loại chi phí và tính giá thành sản phẩm được áp dụng khá phổ biến. Trong khi đó, các phương pháp KTQT hiện đại như hạch toán chi phí theo hoạt động (ABC), lập dự toán theo hoạt động, tiêu chuẩn thực tế tốt nhất (Benchmarking) và bảng điểm cân bằng vẫn chưa được áp dụng rộng rãi trong các doanh nghiệp Việt Nam.

Nguyên nhân của thực trạng này chủ yếu xuất phát từ hạn chế về hệ thống thông tin kế toán, trình độ chuyên môn của đội ngũ KTQT, nhận thức của nhà quản lý về vai trò của KTQT cũng như chi phí triển khai các phương pháp quản trị hiện đại. Điều này cho thấy việc hoàn thiện và phát triển hệ thống KTQT trong doanh nghiệp Việt Nam là yêu cầu cần thiết nhằm nâng cao hiệu quả quản trị và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong bối cảnh hội nhập kinh tế.

Khuyến nghị và giải pháp

Để nâng cao hiệu quả vận dụng các phương pháp KTQT trong các doanh nghiệp Việt Nam, nghiên cứu đề xuất một số khuyến nghị và giải pháp sau:

Thứ nhất, nâng cao nhận thức của nhà quản trị về vai trò của KTQT trong hoạt động quản lý doanh nghiệp.

Thứ hai, xây dựng hệ thống thông tin kế toán phù hợp nhằm cung cấp dữ liệu chính xác và kịp thời phục vụ cho việc phân tích và ra quyết định.

Thứ ba, đào tạo và phát triển nguồn nhân lực có kiến thức chuyên sâu về KTQT.

Thứ tư, doanh nghiệp cần lựa chọn và áp dụng các phương pháp KTQT phù hợp với đặc điểm hoạt động và quy mô của mình.

Thứ năm, các cơ quan quản lý nhà nước và các tổ chức nghề nghiệp cần tăng cường hướng dẫn, đào tạo và phổ biến các phương pháp KTQT hiện đại cho doanh nghiệp.

Tài liệu tham khảo:

1. Chenhall, R. H., & Langfield-Smith, K. (1998). Adoption and benefits of management accounting practices: An Australian study. Management Accounting Research, 9(1), 1-19.

2. Horngren, C. T., Datar, S. M., Foster, G., Rajan, M., & Ittner, C. (2009). Cost Accounting: A Managerial Emphasis. Pearson Prentice Hall.

3. Hyvönen, J. (2005). Adoption and benefits of management accounting systems: Evidence from Finland and Australia. Advances in International Accounting, 18, 97-120.

4. Joseph, G. (2006). Management Accounting: A Historical Perspective.

5. Kaplan, R. S. (1984). The evolution of management accounting. The Accounting Review, 59(3), 390-418.

6. Lukka, K. (2007). Management accounting change and stability: Loosely coupled rules and routines in action. Management Accounting Research, 18(1), 76-101.

7. Sulaiman, M. B., Ahmad, N. N. N., & Alwi, N. (2004). Management accounting practices in selected Asian countries: A review of the literature. Managerial Auditing Journal, 19(4), 493-508.