Vai trò của du lịch số ứng dụng Digital Twin trong nâng cao trải nghiệm du lịch văn hóa và thúc đẩy nhận thức về tính bền vững: Mô hình nghiên cứu đề xuất

TS. Nguyễn Thị Yến

Trường Đại học Thành Đông

Email: [email protected]

Tóm tắt

Chuyển đổi số đang mở ra nhiều cơ hội mới cho du lịch di sản trong việc nâng cao trải nghiệm du khách và hỗ trợ quản lý điểm đến bền vững. Trong số các công nghệ mới, mô hình Digital Twin (Bản sao số) cho phép tái hiện không gian di sản và tăng cường tương tác với du khách, song vẫn còn ít được nghiên cứu trong du lịch văn hóa. Nghiên cứu này đề xuất một mô hình nghiên cứu khái niệm phân tích tác động của Digital Twin đến trải nghiệm du lịch văn hóa và nhận thức về tính bền vững của điểm đến di sản, đồng thời xem xét vai trò điều tiết của mức độ sẵn sàng chuyển đổi số của du khách.

Từ khóa: Bản sao số, du lịch số, trải nghiệm du lịch văn hóa, du lịch di sản bền vững, mức độ sẵn sàng

Summary

Digital transformation is creating new opportunities for heritage tourism to enhance visitor experiences and support sustainable destination management. Among emerging technologies, the Digital Twin model enables the virtual replication of heritage spaces and fosters interactive engagement with visitors; however, its application in cultural tourism remains underexplored. This study proposes a conceptual research model to examine the impact of Digital Twin on cultural tourism experiences and perceptions of sustainability at heritage destinations. It also investigates the moderating role of tourists’ digital readiness in shaping these relationships.

Keywords: Digital Twin, digital tourism, cultural tourism experience, sustainable heritage tourism, digital readiness

GIỚI THIỆU

Trong bối cảnh chuyển đổi số toàn cầu, công nghệ số ngày càng đóng vai trò then chốt trong việc tái cấu trúc ngành du lịch, từ quản lý điểm đến đến nâng cao trải nghiệm du khách. Tại Việt Nam, du lịch được xác định là ngành kinh tế mũi nhọn và là lĩnh vực ưu tiên trong Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030, với mục tiêu phát triển hệ sinh thái du lịch thông minh gắn với phát triển bền vững. Đồng thời, Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2030 nhấn mạnh vai trò của công nghệ số trong bảo tồn tài nguyên, nâng cao hiệu quả quản lý và phát huy giá trị văn hóa - di sản.

Việt Nam sở hữu hệ thống di sản văn hóa phong phú, trong đó nhiều di sản được UNESCO công nhận, đóng vai trò quan trọng trong thu hút khách du lịch. Tuy nhiên, sự gia tăng nhanh chóng của lượng khách tại các điểm đến di sản đã tạo ra áp lực lớn đối với công tác bảo tồn, quản lý không gian và duy trì chất lượng trải nghiệm. Điều này đòi hỏi các giải pháp du lịch số không chỉ nhằm cải thiện trải nghiệm du lịch văn hóa mà còn góp phần nâng cao nhận thức về phát triển bền vững của du khách. Trong bối cảnh đó, mô hình Digital Twin - bản sao kỹ thuật số của hệ thống vật lý có khả năng cập nhật dữ liệu theo thời gian thực và mô phỏng các kịch bản vận hành - được xem là một hướng tiếp cận tiềm năng cho quản lý thông minh các điểm đến di sản (Grieves và Vickers, 2017). Việc ứng dụng Digital Twin trong du lịch có thể hỗ trợ tái hiện không gian di sản, tăng cường diễn giải văn hóa, quản lý dòng khách và cung cấp thông tin theo ngữ cảnh, qua đó đồng thời nâng cao trải nghiệm du lịch và thúc đẩy nhận thức bền vững. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện có tại Việt Nam vẫn thiếu một khung lý thuyết tích hợp làm rõ mối quan hệ giữa du lịch số dựa trên Digital Twin, trải nghiệm du lịch văn hóa, nhận thức về tính bền vững và ý định lựa chọn điểm đến di sản. Vì vậy, nghiên cứu này đề xuất một mô hình nghiên cứu khái niệm nhằm hệ thống hóa các mối quan hệ trên, tạo nền tảng cho các nghiên cứu tiếp theo trong bối cảnh du lịch di sản Việt Nam.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT

Các lý thuyết liên quan

Lý thuyết chấp nhận công nghệ (Technology Acceptance Model - TAM)

Lý thuyết Chấp nhận công nghệ (TAM) do Davis (1989) đề xuất cho rằng nhận thức về tính hữu ích và nhận thức về tính dễ sử dụng là 2 yếu tố cốt lõi ảnh hưởng đến thái độ và ý định sử dụng công nghệ của người dùng. Trong lĩnh vực du lịch, TAM đã được mở rộng để giải thích hành vi chấp nhận các công nghệ số như ứng dụng du lịch thông minh, thực tế ảo, thực tế tăng cường và các nền tảng du lịch số (Kim và cộng sự, 2016). Đối với bối cảnh Digital Twin trong du lịch di sản, TAM cung cấp nền tảng lý thuyết để lý giải cách du khách tiếp nhận các trải nghiệm số hóa và tương tác với môi trường di sản được mô phỏng.

Lý thuyết trải nghiệm du lịch (Tourist Experience Theory)

Lý thuyết trải nghiệm du lịch nhấn mạnh rằng giá trị du lịch không chỉ đến từ sản phẩm hữu hình mà chủ yếu hình thành thông qua nhận thức, cảm xúc và sự tham gia của du khách trong suốt hành trình trải nghiệm (Pine và Gilmore, 1999). Các nghiên cứu gần đây cho thấy công nghệ số có khả năng tăng cường trải nghiệm du lịch văn hóa thông qua cá nhân hóa nội dung, kể chuyện số và tương tác theo ngữ cảnh (Neuhofer và cộng sự, 2015). Digital Twin với khả năng tái hiện không gian di sản và mô phỏng hành vi theo thời gian thực, được xem là công cụ có tiềm năng mở rộng chiều sâu trải nghiệm du lịch văn hóa.

Lý thuyết phát triển bền vững trong du lịch (Sustainable Tourism Theory)

Lý thuyết phát triển bền vững trong du lịch nhấn mạnh sự cân bằng giữa 3 trụ cột: kinh tế, xã hội và môi trường, đồng thời chú trọng vai trò của nhận thức và hành vi của du khách trong việc bảo tồn tài nguyên du lịch (UNWTO, 2018). Các nghiên cứu chỉ ra rằng công nghệ số có thể hỗ trợ quản lý dòng khách, giảm tác động tiêu cực lên di sản và nâng cao nhận thức bền vững của du khách thông qua cung cấp thông tin và định hướng hành vi (Gretzel và cộng sự, 2015). Do đó, Digital Twin có thể được xem là một giải pháp công nghệ phù hợp với định hướng phát triển du lịch bền vững tại các điểm đến di sản.

Tổng quan nghiên cứu trong và ngoài nước

Nghiên cứu quốc tế

Trên bình diện quốc tế, nghiên cứu về du lịch số và du lịch thông minh đã phát triển mạnh trong hơn một thập kỷ qua. Gretzel và cộng sự (2015) đặt nền móng cho khái niệm du lịch thông minh, nhấn mạnh vai trò của dữ liệu lớn, internet vạn vật và nền tảng số trong quản lý điểm đến. Gần đây, các nghiên cứu bắt đầu mở rộng sang ứng dụng Digital Twin trong du lịch và quản lý đô thị thông minh, cho thấy tiềm năng trong mô phỏng hành vi du khách, quản lý không gian và hỗ trợ ra quyết định (Batty, 2018; Boje và cộng sự, 2020). Tuy nhiên, các nghiên cứu thực nghiệm về tác động của Digital Twin đến trải nghiệm du lịch văn hóa và nhận thức bền vững vẫn còn hạn chế.

Nghiên cứu trong nước

Tại Việt Nam, nghiên cứu về du lịch thông minh và ứng dụng công nghệ số trong du lịch những năm gần đây chủ yếu tập trung vào hành vi du khách và hiệu quả quản lý điểm đến. Nghiên cứu của Nguyễn Thị Bích Thủy (2024) cho thấy việc sử dụng công nghệ du lịch thông minh có tác động tích cực đến sự hài lòng, ý định quay lại và hành vi truyền miệng điện tử của du khách tại Đà Nẵng. Tương tự, nghiên cứu tại Nha Trang của Thành, T.V (2024) khẳng định ứng dụng du lịch thông minh góp phần nâng cao hình ảnh điểm đến, từ đó cải thiện sự hài lòng và ý định quay trở lại của du khách.

Ở góc độ lý luận, các công trình của Lê Quang Đăng (2019), Nguyễn Thị Kiều Trang (2018) và Hồ Hạ (2018) đã hệ thống hóa khái niệm và nhấn mạnh vai trò của du lịch thông minh trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp 4.0 và phát triển kinh tế xanh tại Việt Nam. Tuy nhiên, các nghiên cứu trong nước vẫn chủ yếu tập trung vào các ứng dụng du lịch thông minh truyền thống, chưa tiếp cận các công nghệ số tiên tiến như Digital Twin, cũng như chưa xem xét mối liên hệ giữa công nghệ số, trải nghiệm du lịch văn hóa và tính bền vững tại các điểm đến di sản.

Như vậy, có thể thấy, mặc dù du lịch số và du lịch thông minh đã được nghiên cứu rộng rãi, các nghiên cứu tích hợp vai trò của Digital Twin trong du lịch di sản vẫn còn rất hạn chế, đặc biệt dưới góc độ hành vi và trải nghiệm của du khách. Phần lớn các công trình hiện nay tập trung vào khía cạnh kỹ thuật hoặc quản lý đô thị, chưa làm rõ cơ chế tác động của Digital Twin đến trải nghiệm du lịch văn hóa và nhận thức bền vững. Bên cạnh đó, các mô hình lý thuyết tổng hợp kết nối du lịch số - trải nghiệm - tính bền vững còn thiếu tính hệ thống. Trong bối cảnh Việt Nam, khoảng trống càng rõ nét khi thiếu vắng các nghiên cứu đề xuất mô hình nghiên cứu phù hợp với điều kiện chính sách chuyển đổi số và quản lý di sản hiện hành, tạo ra nhu cầu cấp thiết cho nghiên cứu này.

ĐỀ XUẤT MÔ HÌNH VÀ GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU

Dựa trên Lý thuyết TAM, Lý thuyết trải nghiệm du lịch và Lý thuyết phát triển bền vững trong du lịch, nghiên cứu này đề xuất một mô hình khái niệm tích hợp nhằm làm rõ vai trò của du lịch số ứng dụng Digital Twin trong bối cảnh điểm đến di sản. Trong mô hình, mức độ Ứng dụng Digital Twin tại điểm đến di sản được xác định là biến độc lập trung tâm, phản ánh khả năng số hóa, mô phỏng và tương tác không gian - văn hóa của điểm đến. Biến này được giả định có tác động trực tiếp đến Trải nghiệm du lịch văn hóa của du khách, thể hiện qua mức độ nhập vai, học hỏi, cảm xúc và sự tham gia vào giá trị di sản. Tiếp theo, Trải nghiệm du lịch văn hóa đóng vai trò biến trung gian, chuyển hóa tác động của công nghệ số thành Nhận thức về tính bền vững của điểm đến, bao gồm nhận thức về bảo tồn di sản, trách nhiệm môi trường và giá trị xã hội. Đồng thời, mô hình cũng giả định Digital Twin có thể tác động trực tiếp đến Nhận thức bền vững, thông qua việc cung cấp thông tin, điều hướng hành vi và quản lý dòng khách. Bên cạnh đó, nghiên cứu đưa vào Mức độ sẵn sàng chuyển đổi số của du khách như một biến điều tiết, ảnh hưởng đến cường độ mối quan hệ giữa Digital Twin và Trải nghiệm du lịch văn hóa. Điều này phản ánh sự khác biệt cá nhân trong khả năng tiếp nhận và khai thác công nghệ số, đặc biệt quan trọng trong bối cảnh các điểm đến di sản tại các quốc gia đang phát triển như Việt Nam. Mô hình nghiên cứu được đề xuất như Hình.

Hình: Mô hình nghiên cứu đề xuất

Nguồn: Đề xuất của tác giả

Giả thuyết cụ thể của mô hình nghiên cứu được trình bày tại Bảng.

Bảng: Tóm tắt các giả thuyết nghiên cứu

Nguồn: Tổng hợp của tác giả

KẾT LUẬN

Nghiên cứu này đã xây dựng một mô hình nghiên cứu khái niệm nhằm làm rõ vai trò của du lịch số ứng dụng Digital Twin trong việc nâng cao trải nghiệm du lịch văn hóa và thúc đẩy nhận thức về tính bền vững tại các điểm đến di sản. Dựa trên các nền tảng Lý thuyết TAM, Lý thuyết trải nghiệm du lịch và Lý thuyết phát triển bền vững trong du lịch, nghiên cứu góp phần mở rộng khung lý thuyết về du lịch di sản trong bối cảnh chuyển đổi số, đặc biệt tại các quốc gia đang phát triển như Việt Nam.

Trong thời gian tới, các nghiên cứu tiếp theo có thể tiến hành kiểm định thực nghiệm mô hình đề xuất thông qua khảo sát du khách tại các điểm đến di sản cụ thể, áp dụng các phương pháp phân tích định lượng. Bên cạnh đó, việc mở rộng mô hình bằng cách xem xét các biến điều tiết hoặc trung gian khác như tính xác thực cảm nhận, động cơ du lịch văn hóa hay sự tham gia của cộng đồng địa phương sẽ góp phần làm sâu sắc hơn hiểu biết về tác động của Digital Twin đối với phát triển du lịch di sản bền vững.

Tài liệu tham khảo:

1. Batty, M. (2018). Digital twins. Environment and Planning B: Urban Analytics and City Science, 45(5), 817-820.

2. Boje, C., Guerriero, A., Kubicki, S., & Rezgui, Y. (2020). Towards a semantic Construction Digital Twin. Automation in Construction, 114, 103-179.

3. Davis, F. D. (1989). Perceived usefulness, perceived ease of use, and user acceptance of information technology. MIS Quarterly, 13(3), 319-340.

4. Grieves, M. & Vickers, J. (2017). Digital Twin: Mitigating Unpredictable, Undesirable Emergent Behavior in Complex Systems. In F.-J. Kahlen, S. Flumerfelt & A. Alves (Eds.), Transdisciplinary Perspectives on Complex Systems.

5. Gretzel, U., Sigala, M., Xiang, Z., & Koo, C. (2015). Smart tourism: Foundations and developments. Electronic Markets, 25(3), 179-188.

6. Hồ Hạ (2018). Mô hình du lịch thông minh: Điểm nhấn phát triển ngành kinh tế xanh. Tạp chí Kinh tế và Đô thị, số tháng 2 năm 2018. https://kinhtedothi.vn/mo-hinh-du-lich-thong-minh-diem-nhan-phat-trien-nganh-kinh-te-xanh.html

7. Kim, J., Lee, C. K., & Bonn, M. A. (2016). The effect of social capital and altruism on seniors’ revisit intention to social network sites for tourism-related purposes. Tourism Management, 69, 160-171.

8. Lê Quang Đăng (2019). Cách mạng công nghiệp 4.0 và tiến trình phát triển du lịch thông minh tại Việt Nam. http://itdr.org.vn/nghien_cuu/cach-mang-cong-nghiep-4-0-va-tien-trinh-phat-trien-du-lich-thong-minh-tai-viet-nam/

9. Neuhofer, B., Buhalis, D. & Ladkin, A. (2015). Smart technologies for personalized experiences: a case study in the hospitality domain. Electron Markets, 25, 243-254.

10. Nguyễn Thị Kiều Trang (2018). Sơ lược về Du lịch thông minh, Trường Cao đẳng Công nghệ thông tin Hữu Nghị Việt Hàn. http://viethanit.edu.vn/2018/03/13/so-luoc-ve-du-lich-thong-minh/

11. Nguyễn Thị Bích Thuỷ, Nguyễn Thị Thanh Ngân (2024). Sử dụng công nghệ du lịch thông minh và sự tác động đến ý định hành vi của du khách: Nghiên cứu tại điểm đến Đà Nẵng. Tạp chí Khoa học và Công nghệ - Đại học Đà Nẵng, 22(4), 46-53.

12. Pine, B. J., & Gilmore, J. H. (1999). The experience economy. Harvard Business School Press.

13. Thành, T. V., Giao, H. N. K., & Viên, T. T. X. (2024). Phân tích tác động của ứng dụng du lịch thông minh, hình ảnh điểm đến và sự hài lòng đến ý định quay trở lại của du khách đổi với điểm đến du lịch Nha Trang. Tạp chí Nghiên cứu Tài chính - Marketing, 15(9), 47-61.

14. UNWTO (2018). Tourism for sustainable development. World Tourism Organization.