​​​​​​​Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến giá trị thị trường: Bằng chứng từ các ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam

TS. Phạm Thị Vân Trinh

Email: ptvtrinh@sgu.edu.vn

Huỳnh Thị Diễm Hằng

Email: dh27diemhang@yahoo.com.vn

Trường Đại học Sài Gòn

Tóm tắt

Nghiên cứu này khám phá mối quan hệ giữa đa dạng hóa thu nhập và giá trị thị trường của 27 ngân hàng thương mại cổ phần niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam trong giai đoạn 2015-2024. Nghiên cứu áp dụng mô hình hồi quy dữ liệu bảng với tác động cố định (FEM) để kiểm định các giả thuyết. Kết quả nghiên cứu cho thấy, Đa dạng hóa thu nhập có tác động tích cực đến Giá trị thị trường, hàm ý rằng việc mở rộng nguồn thu ngoài lãi góp phần cải thiện giá trị thị trường và năng lực sinh lợi của ngân hàng. Bên cạnh đó, các yếu tố kiểm soát đặc trưng ngân hàng và điều kiện kinh tế vĩ mô cũng có vai trò nhất định trong việc giải thích sự biến động của hiệu quả hoạt động. Nghiên cứu này cung cấp những hiểu biết quan trọng về cách thức đa dạng hóa thu nhập nhằm giảm thiểu rủi ro cho hệ thống ngân hàng thương mại.

Từ khóa: Đa dạng hóa, Tobin’s Q, hiệu quả hoạt động, ngân hàng thương mại

Summary

This study examines the relationship between income diversification and the market value of 27 joint-stock commercial banks listed on Viet Nam’s stock market during the 2015–2024 period. The study employs panel data regression using the Fixed Effects Model (FEM) to test the proposed hypotheses. The empirical results indicate that income diversification has a positive effect on market value, suggesting that expanding non-interest income sources contributes to enhancing banks’ market valuation and profitability. In addition, bank-specific characteristics and macroeconomic conditions, included as control variables, also play a significant role in explaining variations in operational performance. This study provides important insights into how income diversification strategies can help mitigate risks and strengthen the stability and performance of the commercial banking system.

Keywords: Income diversification, Tobin’s Q, operational performance, commercial banks

GIỚI THIỆU

Toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế là xu thế tất yếu, giúp Việt Nam phát triển kinh tế - xã hội và cải thiện thu nhập cho người dân, đồng thời tạo động lực hoàn thiện thể chế và nâng cao năng lực cạnh tranh, nâng cao vị thế. Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra nhiều thách thức, đặc biệt là áp lực cạnh tranh ngày càng gay gắt đối với thị trường tài chính, nhất là ngành ngân hàng. Nếu như trước đây các ngân hàng chủ yếu cạnh tranh nội bộ và gần như độc quyền trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng, thì hiện nay các ngân hàng thương mại (NHTM) phải đối mặt với sự cạnh tranh từ ngân hàng nước ngoài, công ty tài chính và các tổ chức cung cấp dịch vụ thanh toán, ví điện tử.

Bên cạnh đó, cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và chiến lược số hóa cũng đã làm suy giảm những lợi thế truyền thống, buộc các NHTM phải đẩy nhanh chuyển đổi số và xây dựng chiến lược nâng cao hiệu quả hoạt động để duy trì khả năng cạnh tranh trên thị trường.

Trong khi đó, đại dịch COVID-19 cũng tạo ra những cú sốc nghiêm trọng đối với nền kinh tế toàn cầu, làm gián đoạn hoạt động sản xuất - kinh doanh của nhiều doanh nghiệp, trong đó các tổ chức tài chính, ngân hàng chịu ảnh hưởng rõ rệt. Tại Việt Nam, tác động này là không nhỏ khi mô hình hoạt động của nhiều ngân hàng vẫn phụ thuộc nhiều vào các giao dịch truyền thống (trực tiếp). Các biện pháp giãn cách và hạn chế đi lại trong thời kỳ dịch bệnh đã làm suy giảm đáng kể hoạt động giao dịch, qua đó ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng tạo lợi nhuận của hệ thống ngân hàng. Bước sang giai đoạn hậu COVID-19, nền kinh tế Việt Nam tiếp tục đối mặt với nhiều thách thức khi nhu cầu vay vốn của cả doanh nghiệp và người dân suy giảm, khiến tăng trưởng tín dụng không đạt kỳ vọng dù các ngân hàng đã chủ động triển khai nhiều chính sách hỗ trợ và kích cầu. Đồng thời, các NHTM còn chịu thêm áp lực gia tăng nợ xấu do môi trường kinh tế phục hồi chậm, đồng nghĩa với việc trích lập dự phòng cũng tăng theo do tỷ lệ thất nghiệp có xu hướng tăng, trong khi các cơ chế hỗ trợ như cơ cấu lại thời hạn trả nợ sau dịch lần lượt hết hiệu lực.

Để giải quyết được khó khăn này và gia tăng lợi nhuận, đặc biệt là giảm mức độ chi phối của hoạt động tín dụng truyền thống, thì đa dạng hóa các hoạt động kinh doanh được xem là giải pháp tối ưu giúp các NHTM nâng cao hiệu quả hoạt động.

Thực tế, mối quan hệ giữa đa dạng hóa thu nhập và giá trị thị trường của NHTM đã được các nhà nghiên cứu từ khắp nơi trên thế giới đặc biệt quan tâm. Tuy nhiên, vẫn có những sự khác biệt liên quan đến kết quả cũng như quan điểm, nhận định. Theo Hempel và Simonson (1999), đa dạng hóa thu nhập là một chiến lược giúp giảm thiểu sự phụ thuộc vào các nguồn thu truyền thống, đặc biệt là thu nhập từ tín dụng. Việc này giúp ngân hàng giảm thiểu rủi ro và nâng cao hiệu quả kinh doanh trong dài hạn. Nhưng DeYoung và Rice (2004) lại cho rằng đa dạng hóa thu nhập khiến cho các NHTM phải chi nhiều hơn cho các chi phí để vận hành hoặc rủi ro có thể tăng lên.

Mối quan hệ giữa đa dạng hóa thu nhập và giá trị thị trường của các NHTM trong ngắn hạn, dài hạn hoặc những dự đoán trong tương lai vẫn chưa có sự đồng thuận nào. Bên cạnh đó, những nghiên cứu trước ở Việt Nam đa phần sử dụng các chỉ tiêu như ROA, ROE, NIM để phản ánh hiệu quả hoạt động nội tại dựa trên những dữ liệu sổ sách kế toán. Chính điều này đã đặt ra câu hỏi: Đa dạng hóa thu nhập có ảnh hưởng đến hiệu quả của các NHTM thông qua giá trị thị trường và kỳ vọng của các nhà đầu tư trong tương lai đối với ngân hàng? Do vậy, nghiên cứu này xem xét tác động của đa dạng hóa thu nhập đến giá trị thị trường (được đo bằng chỉ tiêu Tobin’s Q) của các NHTM cổ phần (CP) niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam, qua đó đề xuất các hàm ý quản trị nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của NHTMCP.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Cơ sở lý thuyết

Lý thuyết danh mục đầu tư của Markowitz (1952) cho rằng đa dạng hóa giúp phân tán rủi ro, giảm biến động lợi nhuận và nâng cao hiệu quả điều chỉnh theo rủi ro. Theo Elsas và cộng sự (2010), đa dạng hóa thu nhập trong ngân hàng được thực hiện thông qua việc chuyển dịch từ nguồn thu trọng tâm là lãi - nguồn thu truyền thống - sang các khoản thu từ phí và các hoạt động kinh doanh phi truyền thống nhằm gia tăng các khoản thu nhập ngoài lãi vào tổng doanh thu. Đa dạng hóa thu nhập cũng là kênh gia tăng thu nhập và lợi nhuận một cách an toàn cho NHTM khi giảm thiểu được hầu hết rủi ro trong nghiệp vụ cấp tín dụng truyền thống và không phải trích lập dự phòng. Đây cũng dần trở thành nguồn thu nhập ổn định cho NHTM.

Lý thuyết chi phí đại diện (Agency Theory) của Jensen (1986) cho rằng chi phí đại diện tăng do ban quản trị theo đuổi đa dạng hóa vì mục tiêu cá nhân. Theo Tobin (1969), giá trị doanh nghiệp được xác định dựa trên mối quan hệ giữa giá trị thị trường và chi phí thay thế của các tài sản mà doanh nghiệp nắm giữ. Trên nền tảng lý thuyết đó, chỉ số Tobin’s Q được sử dụng như một thước đo phản ánh cách thị trường định giá hiệu quả hoạt động và triển vọng tăng trưởng dài hạn của ngân hàng. So với các chỉ tiêu kế toán truyền thống vốn chủ yếu phản ánh kết quả trong quá khứ, Tobin’s Q thể hiện kỳ vọng của nhà đầu tư về chất lượng quản trị, khả năng tạo giá trị và lợi thế cạnh tranh của ngân hàng trên thị trường vốn. Khi Tobin’s Q vượt quá 1, ngân hàng được thị trường định giá cao hơn giá trị ghi sổ của tài sản, cho thấy việc phân bổ nguồn lực hiệu quả và tiềm năng phát triển tích cực trong tương lai.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu này sử dụng mô hình Pooled OLS, FEM và REM từ dữ liệu bảng của 27 NHTMCP Việt Nam được niêm yết trong giai đoạn 2015-2024. Các kiểm định lựa chọn mô hình được triển khai, bao gồm kiểm định Wald, kiểm định Breusch-Pagan Lagrange multiplier và kiểm định Hausman để lựa chọn mô hình phù hợp. Đồng thời, nhóm tác giả đã kiểm định robustness để đảm bảo các suy luận thống kê có độ tin cậy cao. Dữ liệu được thu thập từ cơ sở dữ liệu FiinPro-X và World Bank đối với các yếu tố kinh tế vĩ mô.

Mô hình nghiên cứu

Trên cơ sơ các lý thuyết và lược khảo các nghiên cứu trong và ngoài nước, nhóm tác giả đề xuất mô hình nghiên cứu như sau:

Tobin’s Q_i,t = β₀ + β₁DIV_i,t + β₂BAS_i,t + β₃DEP_i,t + β₄TLA_i,t + β₅LLP_i,t + β₆CIR_i,t + β₇GDP_i,t + β₇INF_i,t + e_i,t

Trong đó: Tobin’s Q là biến phụ thuộc; DIV là biến độc lập; các biến kiểm soát gồm: BAS, DEP, TLA, LLP, CIR, GDP, INF; β₀ là hệ số chặn; e_i,t thể hiện sai số chuẩn của mô hình.

Bảng 1: Mô tả biến

Nguồn: Nhóm tác giả đề xuất

KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN

Bảng 2: Thống kê mô tả

Nguồn: Nhóm tác giả tính toán và tổng hợp

Kết quả thống kê mô tả được trình bày ở Bảng 1 thể hiện giá trị trung bình của TOBINQ là 1,039 > 1, cho thấy thị trường đang định giá tài sản của các ngân hàng cao hơn giá trị sổ sách, phản ánh kỳ vọng tích cực của nhà đầu tư. Độ lệch chuẩn rất thấp (0,054) cho thấy sự đồng thuận của thị trường trong việc định giá ngành ngân hàng. Mặc dù đa dạng hóa thu nhập (DIV) có tác động tích cực đến Tobin’s Q, mức biến động thấp của biến phụ thuộc ngụ ý rằng lợi ích của chiến lược đa dạng hóa chưa được thị trường định giá một cách mạnh mẽ và rõ nét. Các nguồn thu ngoài lãi đóng góp khoảng gần 1/3 tổng thu nhập, phản ánh xu hướng các NHTM Việt Nam đang nỗ lực giảm bớt sự phụ thuộc vào hoạt động tín dụng truyền thống để tìm kiếm các nguồn thu ổn định và ít rủi ro hơn.

Bảng 3: Ma trận tương quan

Ghi chú: ***, **, * tương ứng mức ý nghĩa 1%, 5% và 10%

Nguồn: Nhóm tác giả tính toán và tổng hợp

Bảng 3 cho thấy hệ số tương quan giữa các biến đều thấp hơn 0,8 và hệ số phóng đại phương sai (VIF) < 10. Điều này cho thấy mô hình không có hiện tượng đa cộng tuyến nghiêm trọng.

Kết quả nghiên cứu ở Bảng 4 cho thấy mô hình FEM là lựa chọn phù hợp hơn so với mô hình Pooled OLS và REM

Bảng 4: Kết quả ước lượng các mô hình