Công nghệ Blockchain: Cơ hội và thách thức đối với ngành kế toán

Ths. Nguyễn Thị Thương

Khoa Kế toán - Kiểm toán, Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh

Email: [email protected]

Tóm tắt

Trong xu thế phát triển của nền kinh tế thị trường, các doanh nghiệp lớn mạnh về cả số lượng, quy mô và hoạt động thì vai trò của ngành kế toán ngày càng trở nên quan trọng. Không chỉ chịu ảnh hưởng từ những quy định, chính sách của nhà nước cũng như áp lực từ khối lượng công việc ngày càng lớn và phức tạp ở doanh nghiệp, ngành kế toán trên thế giới nói chung và tại Việt Nam nói riêng trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư còn phải thích ứng với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ, tiêu biểu là công nghệ chuỗi khối (Blockchain). Bài viết tập trung làm rõ những cơ hội và thách thức ngành kế toán sẽ phải đối mặt trong tương lai, khi công nghệ Blockchain ngày càng được áp dụng sâu rộng, từ đó đề xuất những giải pháp để ngành kế toán vượt qua rào cản, tận dụng hiệu quả công nghệ này, góp phần vào sự phát triển của các doanh nghiệp cũng như nền kinh tế.

Từ khóa: Công nghệ Blockchain, sổ cái phân tán, ngành kế toán

Summary

In the context of an expanding market economy, where enterprises are growing in number, scale, and operational complexity, the accounting profession is becoming increasingly important. Beyond pressures stemming from state regulations and policies, as well as rising and more complex workloads within firms, the accounting sector, both globally and in Viet Nam, must also adapt to the rapid technological advancements brought about by the Fourth Industrial Revolution, notably Blockchain technology. This paper clarifies the opportunities and challenges that the accounting industry will encounter as Blockchain becomes more widely adopted, and proposes solutions to help the sector overcome barriers, leverage this technology effectively, and contribute to the development of enterprises and the broader economy.

Keywords: Blockchain technology, distributed ledger, accounting profession

ĐẶT VẤN ĐỀ

Theo Luật kế toán (Quốc hội, 2015), kế toán là việc thu thập, xử lý, kiểm tra, phân tích và cung cấp thông tin kinh tế, tài chính dưới hình thức giá trị, hiện vật và thời gian lao động.

Trước đây, những công việc thường nhật, quen thuộc của nhân viên kế toán là xử lý và đối chiếu hóa đơn, chứng từ hay tính toán, phân tích và đối chiếu ngân hàng, công nợ. Đây không phải là những công việc phức tạp, yêu cầu kiến thức hay năng lực chuyên môn cao mà chỉ đơn giản mang tính chất lặp đi lặp lại, nhưng vẫn cần nhân lực với yêu cầu cẩn thận, tập trung. Với sự gia tăng về giá trị, quy mô cũng như số lượng các giao dịch hiện nay, công việc kế toán phát sinh càng nhiều, nêu nếu vẫn được thực hiện thủ công như trước đây sẽ rất tốn nhân lực, thời gian và dễ xảy ra sai sót. Với sự phát triển của công nghệ, nhiều công cụ, phần mềm hỗ trợ đã ra đời giúp cho các công việc này được thực hiện nhanh chóng, dễ dàng hơn và thậm chí các nhà nghiên cứu đánh giá công nghệ sẽ loại bỏ những công việc thường ngày, nhàm chán, công việc thu thập và phân tích dữ liệu (Conway, 2018).

Có thể thấy, công nghệ đã giúp ngành kế toán giảm tải khối lượng công việc, trước mắt là với những công việc đơn giản, mang tính lặp đi lặp lại, không đòi hỏi sự xét đoán, đánh giá của con người quá nhiều. Tuy nhiên, với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ như hiện nay, các công việc máy móc có thể thay thế con người sẽ còn tiếp tục được mở rộng. Marr (2017) cũng cho rằng, trong tương lai, việc đánh giá và dự báo rủi ro có thể được giao cho máy tính. Và đương nhiên, đi cùng những giá trị, sự đổi mới, việc sử dụng các công nghệ số, trong đó có công nghệ Blockchain trong lĩnh vực kế toán cũng có những thách thức đi kèm, buộc các đối tượng liên quan phải lựa chọn, thích ứng và vượt qua.

CƠ HỘI CHO NGÀNH KẾ TOÁN KHI ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ BLOCKCHAIN

Công nghệ Blockchain ứng dụng trong kế toán còn được gọi là công nghệ sổ cái phân tán (DLT- distributed ledger technology), là một hệ thống trong đó các bản ghi giao dịch được lưu trữ trong các khối được duy trì trên một số máy tính được liên kết với mạng ngang hàng (peer-to-peer network) và sử dụng thuật toán để xác minh giao dịch (Dai và Vasarhelyi, 2017). Trong hệ thống sẽ có các hash xâu chuỗi các khối dữ liệu lại với nhau. Dữ liệu trong các khối được sắp xếp và xâu chuỗi bởi các giá trị hash cho phép phát hiện việc giả mạo các bản ghi hiện có, nên việc xây dựng lại một chuỗi khối bị giả mạo gần như là không thể. Đồng thời các bản ghi trong chuỗi khối là bất biến sẽ giảm cơ hội và động cơ thực hiện hành vi gian lận vì dấu vết kiểm toán là vĩnh viễn (Tan và Low, 2019). Tất cả những người tham gia mạng duy trì một bản sao sổ cái giống hệt nhau trong đó chứa những thông tin được ghi lại. Và các sổ cái đó chứa tất cả các giao dịch được thực hiện kể từ khi tạo sổ cái.

Casey và Vigna (2018) đề cập đến Blockchain như một “cỗ máy sự thật” chứa tất cả các công cụ cần thiết để thiết lập mức độ tin cậy và minh bạch chưa từng có. Công nghệ này được đánh giá là một đổi mới mang tính đột phá và là yếu tố có khả năng tác động đến nhiều ngành nghề và kế toán không phải ngoại lệ. Dai và Vasarhelyi (2017) cho rằng, chức năng bảo vệ tính toàn vẹn dữ liệu, chia sẻ tức thì thông tin cần thiết của Blockchain cũng như kiểm soát các quy trình có thể lập trình và tự động, có thể tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của một hệ sinh thái kế toán mới.

Nhiều báo cáo gần đây của các công ty kiểm toán Big 4 cũng nhận định, kế toán viên, kiểm toán viên và cơ quan quản lý sẽ bị ảnh hưởng đáng kể bởi công nghệ Blockchain. Đặc biệt là liên quan đến quy trình lưu trữ hồ sơ, bao gồm cách các giao dịch được bắt đầu, xử lý, ghi lại, đối chiếu, kiểm toán và báo cáo (Deloitte 2016).

Một số nghiên cứu cho rằng, công nghệ Blockchain có khả năng làm cho thông tin kế toán trở nên đáng tin cậy và kịp thời hơn bằng cách cung cấp giải pháp thay thế tốt hơn cho các hệ thống kế toán hiện tại (Kokina và cộng sự 2017). Cách thức hoạt động như vậy cũng sẽ tác động đến bản thân các kế toán viên hướng tới các hành vi minh bạch hơn - khi họ làm việc với một công nghệ hạn chế rất nhiều lỗ hổng, kiểm soát rất tốt các hoạt động và công việc.

Một điểm đặc biệt được quan tâm và có tác động mạnh mẽ tới kế toán khi ứng dụng công nghệ Blockchain chính là Hợp đồng thông minh (Smart contract). Đây là một ứng dụng hay chương trình chạy trên Blockchain, có thể được xem như một hợp đồng kỹ thuật số bị bắt buộc thực hiện bởi một bộ quy tắc cụ thể. Các quy tắc này được bộ mã máy tính xác định trước, và tất cả các nút (node) trong mạng đều phải sao chép và thực thi các quy tắc đó. Hợp đồng thông minh cho phép 2 bên triển khai giao dịch mà không cần thông qua một bên thứ ba. Lợi ích hợp đồng thông minh mang lại cho doanh nghiệp có thể thấy rất rõ, xuất phát từ việc tự động hóa, không có sự tham gia của các bên thứ ba sẽ giúp doanh nghiệp hạn chế được các rủi ro, tiết kiệm được chi phí, đảm bảo an toàn, chính xác, nhanh chóng và không sợ thất lạc.

THÁCH THỨC NGÀNH KẾ TOÁN PHẢI ĐỐI MẶT

Bên cạnh những tiềm năng, lợi ích có thể mang lại, với khả năng tự động hóa một số quy trình kế toán và kiểm toán, công nghệ Blockchain cũng được coi là mối đe dọa đối với kế toán viên và ngành kế toán (Casey và Vigna 2018). Khá nhiều nghiên cứu chuyên môn dự đoán các tác động tiêu cực của công nghệ này đối với nghề kế toán, chủ yếu tập trung vào việc cho rằng các kế toán viên và những người đang nắm giữ sổ sách kế toán đang gặp rủi ro do việc đối chiếu được tự động hóa, khối lượng công việc giảm, nên nhiều kế toán viên có thể sẽ mất việc. Như đã đề cập ở trên, với tốc độ phát triển chóng mặt của công nghệ, ngoài khả năng làm thay con người những công việc mang tính lặp đi lặp lại, không cần sử dụng tư duy và chuyên môn cao, đã có những nghiên cứu dự đoán trong tương lai, công nghệ có thể làm thay con người cả những công việc phức tạp hơn, như dự báo, đánh giá.

Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cũng như các công ty kiểm toán Big 4 đều thống nhất rằng, các kế toán viên sẽ không trở nên dư thừa và bị loại bỏ, vì về bản chất, công nghệ Blockchain vẫn chỉ là một công cụ nên không thể thay thế kiến thức kế toán sâu rộng cần thiết để xác định xem các mục sổ cái đã được thực hiện chính xác hay chưa - điều này được hình thành và phụ thuộc vào kiến thức, kinh nghiệm và khả năng riêng có của mỗi kế toán viên. Blockchain cũng không có khả năng ngăn chặn việc biển thủ tài sản, các sai lầm trong đo lường hoặc ước tính sai các giao dịch hợp lệ do con người gây ra. Ngoài ra, có khả năng các công ty sẽ không lưu trữ tất cả các giao dịch của họ trên Blockchain, nên vẫn cần con người thực hiện việc tập hợp, xử lý, trình bày các giao dịch còn lại. ACCA (2016) đã lập luận rằng, mặc dù kế toán viên sẽ không trở nên dư thừa, nhưng nhiều khả năng vai trò, chức năng của họ trong doanh nghiệp sẽ thay đổi do sự thay đổi dần dần trong việc ghi chép và đối chiếu các giao dịch từ thủ công sang quy trình tự động. Vì vậy công nghệ Blockchain đòi hỏi kế toán viên phải được trang bị các kỹ năng để hoạt động trong hệ sinh thái chuỗi khối, từ đó đáp ứng được sự thay đổi của mô hình kế toán trong tương lai.

MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ

Trước những cơ hội và thách thức đặt ra khi công nghệ Blockchain được áp dụng ngày càng sâu rộng, ngành kế toán, kế toán viên và doanh nghiệp cần quan tâm những vấn đề sau:

Một là, cần chuẩn bị về tâm thế. Cả các doanh nghiệp và kế toán viên cần nhận thức rõ ràng, trong tương lai gần, công nghệ Blockchain sẽ được ứng dụng rộng rãi và sẽ mang lại nhiều lợi ích cho doanh nghiệp và bản thân kế toán viên. Đây là thay đổi tất yếu và cần thiết, nên cần chủ động tiếp cận. Việc chuẩn bị về tâm thế sẽ giúp các doanh nghiệp, kế toán viên chủ động, có thời gian chuẩn bị, tiếp cận và thực hiện các bước tiếp theo. Ngoài ra việc nhận thức sớm tầm quan trọng của Blockchain với ngành nghề sẽ giúp doanh nghiệp và kế toán viên luôn quan tâm, theo dõi và cập nhật các thông tin, sự thay đổi và phát triển của công nghệ, đảm bảo không bị tụt hậu và dễ dàng, thuận lợi hơn khi thực sự bắt tay vào ứng dụng trong chính doanh nghiệp và công việc của mình. Khi đã sẵn sàng về tâm thế, có quá trình tiếp cận và hiểu biết về công nghệ Blockchain, doanh nghiệp và kế toán viên sẽ tránh được những “cú sốc” trước những khác biệt khi ứng dụng công nghệ này.

Hai là, chuẩn bị về kỹ thuật, phần mềm, cơ sở trang thiết bị, máy móc đi kèm. Cần có sự đầu tư nghiêm túc và bài bản vì đây là công nghệ hoàn toàn mới, hiện đại và phức tạp. Sẽ cần có các công ty cung cấp nền tảng công nghệ Blockchain tích hợp với phầm mềm chuyên môn; với các doanh nghiệp lớn tự xây dựng nền tảng cho mình cũng cần có sự đầu tư nghiên cứu của đội ngũ kĩ thuật và chuyên môn.

Ba là, chuẩn bị về nhân sự. Trong tương lai, yêu cầu đối với đội ngũ nhân sự kế toán sẽ không nặng về số lượng mà ngày càng ưu tiên về chất lượng. Đó là một thế hệ kế toán viên mới được trang bị các kỹ năng chuyên môn cao hơn và ở cấp độ cao hơn như kỹ năng phân tích dữ liệu, sử dụng công nghệ mạng, đồng thời phải được trang bị tư duy phản biện và kỹ năng giao tiếp (Pitter, 2018) để hoạt động trong hệ sinh thái chuỗi khối mới nhằm đáp ứng sự thay đổi của mô hình kế toán trong tương lai. ACCA (2016) đã đánh giá và công bố những kỹ năng có thể cần thiết trong tương lai đối với các kế toán viên và gọi đó là Chỉ số chuyên nghiệp (Professional Quotients - PQ). Họ cho rằng các kế toán viên tương lai sẽ cần có sự kết hợp của các PQ này để phù hợp với vai trò hiện tại và tương lai của họ. Các PQ này được thiết kế để phản ánh năng lực và kỹ năng cụ thể trong 7 lĩnh vực, gồm: (1) Kỹ năng và đạo đức nghề nghiệp - TEQ; (2) Trải nghiệm - XQ; (3) Trí thông minh - IQ; (4) Nhận thức kỹ thuật số - DQ; (5) Sáng tạo - CQ; (6) Trí tuệ cảm xúc - EQ; và (7) Tầm nhìn - VQ.

KẾT LUẬN

Tóm lại, công nghệ Blockchain sẽ được ứng dụng ngày càng sâu rộng vào ngành kế toán trên thế giới, trong đó có Việt Nam, hứa hẹn tạo ra sự thay đổi lớn trong ngành nghề. Chính vì vậy, các kế toán viên, các doanh nghiệp và ngành kế toán cần chủ động chuẩn bị tốt, trang bị đầy đủ để không bị đào thải khi không đáp ứng được yêu cầu của nghề nghiệp trong tương lai. Đặc biệt, khi ứng dụng công nghệ Blockchain, các kế toán viên sẽ giảm bớt những công việc nhàm chán, không cần chuyên môn cao, tiết kiệm được thời gian và công sức, nhưng cũng phải cung cấp giá trị khác cao hơn cho tổ chức, đó là khả năng phân tích được ý nghĩa và giá trị của các con số, các báo cáo của doanh nghiệp, giúp ích cho việc ra quyết định của các bên liên quan.

Tài liệu tham khảo:

1. ACCA (2016). Drivers of Change and Future Skills, 1-88. www.accaglobal.com

2. Casey, M. and Vigna, P. (2018). The Truth Machine: The Blockchain and the Future of Everything. Harper Collins, New York.

3. Conway, E. (2018). The Future of Accountancy-Beyond the Numbers. Contemporary Issues in Accounting: The Current Developments in Accounting Beyond the Numbers, 187-195.

4. Dai, J. and Vasarhelyi, M. (2017). Toward Blockchain-based Accounting and Assurance, Journal of Information Systems, 31 (3): 5-21.

5. Deloitte (2016). Blockchain Technology: A Game-changer in accounting? https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/de/Documents/Innovation/Blockchain_A%20game-changer%20in%20accounting.pdf.

6. Kokina, J., Mancha, R. and Pachamanova, D. (2017). Blockchain: Emergent Industry Adoption and Implications for Accounting. Journal of Emerging Technologies in Accounting, 14 (2): 91-100.

7. Marr, Bernard. (2017). Machine Learning, Artificial Intelligence - and the Future of Accounting. https://www.forbes.com/sites/bernardmarr/2017/07/07/machine-learning-artificial-intelligence-and-the-future-ofaccounting/#2c1199d52dd1

8. Pitter, Amy. (2018). Job Disruption Is Quickly Coming to Accounting. https://www.accountingtoday.com/opinion/job-disruption-is-quickly-coming-to-accounting-too?utm_campaign=accountingtechnology-mar192018&utm_medium=email&utm_source=newsletter&eid=64feb67490c8babba0a42bc4766215b2

9. Quốc hội (2015). Luật Kế toán số 88/2015/QH13 ngày 20/11/2015.

10. Tan, B. S., & Low, K. Y. (2019). Blockchain as the database engine in the accounting system. Australian Accounting Review, 29(2), 312-318.