Trí tuệ nhân tạo trong tuyển dụng và những tác động đến thị trường lao động Việt Nam
Bùi Quỳnh Trang
Trường Đại học Công nghệ thông tin và Truyền thông - Đại học Thái Nguyên; Email: [email protected]
Lã Thị Quỳnh Mai
Trường Đại học Công nghệ thông tin và Truyền thông - Đại học Thái Nguyên; Email: [email protected]
Tóm tắt
Trí tuệ nhân tạo (AI) đang thay đổi cách doanh nghiệp tìm kiếm, sàng lọc và lựa chọn lao động, đồng thời tác động sâu rộng đến cơ cấu việc làm. Bài viết làm rõ cơ hội, rủi ro của AI trong tuyển dụng và tác động của AI, đặc biệt là AI tạo sinh, đến thị trường lao động Việt Nam. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất một số giải pháp nhằm khai thác lợi ích của AI, hạn chế rủi ro và thúc đẩy phát triển thị trường lao động thích ứng với chuyển đổi số.
Từ khóa: Trí tuệ nhân tạo, tuyển dụng, thị trường lao động
Abstract
Artificial intelligence (AI) is transforming how businesses search for, screen, and select employees, while also having far-reaching implications for employment structures. This paper examines the opportunities and risks associated with AI in recruitment, as well as the impact of AI, particularly generative AI, on Viet Nam’s labor market. On this basis, the paper proposes several solutions to maximize the benefits of AI, mitigate its potential risks, and promote the development of a labor market capable of adapting to digital transformation.
Keywords: Artificial intelligence, recruitment, labor market
ĐẶT VẤN ĐỀ
Ở cấp độ vĩ mô, AI tạo sinh đang làm thay đổi bản chất công việc. Theo cập nhật năm 2025 của ILO, khoảng một phần tư lao động toàn cầu làm việc trong các nghề có ít nhiều tiếp xúc với AI tạo sinh. Nhóm nghề văn phòng, hỗ trợ hành chính tiếp tục có mức tiếp xúc cao nhất (Gmyrek và cộng sự, 2025). Tại Việt Nam, báo cáo của ILO công bố năm 2026 cho thấy khoảng 11,5 triệu lao động, tức 1/5 lực lượng lao động, làm việc trong các nghề có nhiệm vụ có thể chịu tác động của AI tạo sinh (ILO, 2026). Khung pháp lý của Việt Nam đã có những thay đổi quan trọng. Luật Việc làm số 74/2025/QH15 và Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15 cùng có hiệu lực từ ngày 01/01/2026. Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 01/3/2026 (Quốc hội, 2025a, 2025b, 2025c). Bài viết phân tích cơ hội, thách thức của AI trong tuyển dụng và tác động đến thị trường lao động Việt Nam, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm phát huy lợi ích công nghệ, bảo vệ quyền lợi người lao động và nâng cao khả năng thích ứng của doanh nghiệp.
CƠ SỞ LÝ LUẬN
Các nghiên cứu kinh tế lao động hiện đại coi mỗi nghề là một “tập hợp nhiệm vụ”. Công nghệ có thể tự động hóa toàn bộ, tự động hóa một phần hoặc bổ trợ cho từng nhiệm vụ. Vì vậy, tác động cuối cùng đến việc làm phụ thuộc vào tỷ trọng các nhiệm vụ có thể được AI thực hiện và vai trò của những nhiệm vụ đó trong nghề (Gmyrek và cộng sự, 2025). Dựa trên cách tiếp cận này, ILO xây dựng chỉ số tiếp xúc nghề nghiệp với AI tạo sinh theo bốn cấp độ tăng dần. Cấp độ 4 là nhóm nghề có phần lớn nhiệm vụ có thể được AI tạo sinh thực hiện và mức độ đồng nhất cao giữa các nhiệm vụ. Các tác giả nhấn mạnh rằng “tiếp xúc” không đồng nghĩa với “mất việc”. Hầu hết các nghề đều có những nhiệm vụ đòi hỏi con người, nên chuyển đổi công việc là tác động khả dĩ nhất.
Tổng quan hệ thống 51 nghiên cứu của Hunkenschroer và Luetge (2022) cho thấy AI được ứng dụng ở nhiều giai đoạn tuyển dụng. Các tác giả nhận diện đồng thời cơ hội và rủi ro đạo đức. Về cơ hội, AI giúp tăng hiệu quả và có tiềm năng giảm thiên lệch chủ quan của con người. Về rủi ro, AI có thể tái tạo thiên lệch có sẵn trong dữ liệu huấn luyện, thiếu minh bạch, xâm phạm quyền riêng tư và làm giảm quyền tự chủ của ứng viên. Các tác giả cũng ghi nhận những quan điểm trái chiều về tính đạo đức của tuyển dụng bằng AI. Họ gợi ý các cơ chế tuân thủ trong tổ chức như hội đồng đạo đức AI hoặc bộ quy tắc ứng xử.
ỨNG DỤNG TRÍ TUỆ NHÂN TẠO TRONG QUY TRÌNH TUYỂN DỤNG
Có thể khái quát các ứng dụng AI theo từng giai đoạn tuyển dụng, kèm lợi ích và rủi ro tương ứng.
Bảng: Ứng dụng AI theo giai đoạn tuyển dụng
|
Giai đoạn |
Ứng dụng AI tiêu biểu |
Lợi ích chính |
Rủi ro cần kiểm soát |
|
Thu hút ứng viên |
Soạn và tối ưu tin tuyển dụng; gợi ý việc làm phù hợp |
Tiếp cận rộng, ngôn ngữ trung tính hơn |
Quảng cáo nhắm mục tiêu loại trừ một số nhóm |
|
Sàng lọc hồ sơ |
Phân tích, xếp hạng CV tự động |
Rút ngắn thời gian, xử lý khối lượng lớn |
Tái tạo thiên lệch từ dữ liệu lịch sử |
|
Đánh giá, phỏng vấn |
Phân tích video, bài kiểm tra trực tuyến, chatbot phỏng vấn |
Chuẩn hóa tiêu chí đánh giá |
Thiếu minh bạch, xâm phạm dữ liệu sinh trắc |
|
Ra quyết định, tiếp nhận |
Gợi ý ứng viên phù hợp; hỗ trợ lên lịch, hội nhập |
Tiết kiệm chi phí hành chính |
Phụ thuộc quá mức vào thuật toán |
Nguồn: Tác giả tổng hợp dựa trên Hunkenschroer và Luetge (2022)
Lợi ích kinh tế
Đối với doanh nghiệp, AI giúp giảm chi phí và thời gian tuyển dụng, đặc biệt khi số lượng hồ sơ lớn. Việc chuẩn hóa tiêu chí đánh giá giúp so sánh ứng viên nhất quán hơn. Về lý thuyết, AI cũng có thể hạn chế những định kiến cá nhân của người tuyển dụng (Hunkenschroer & Luetge, 2022). Ở góc độ thị trường, công cụ kết nối việc làm dựa trên AI giúp giảm chi phí tìm kiếm cho cả người lao động và người sử dụng lao động. Nhờ đó, thời gian thất nghiệp tạm thời có thể được rút ngắn.
Rủi ro về công bằng và quyền riêng tư
Nếu dữ liệu tuyển dụng trước đây thiên lệch về giới tính, độ tuổi hay trường đào tạo, hệ thống AI có thể vô tình lặp lại thiên lệch đó ở quy mô lớn. Tại Việt Nam, Luật Việc làm 2025 định nghĩa rõ phân biệt đối xử trong việc làm là hành vi phân biệt, loại trừ hoặc ưu tiên dựa trên giới tính, độ tuổi, dân tộc, tình trạng thai sản, khuyết tật và nhiều đặc điểm khác. Luật cũng cấm hành vi trên (Quốc hội, 2025a), do đó, doanh nghiệp sử dụng AI vẫn phải chịu trách nhiệm pháp lý về kết quả sàng lọc, kể cả khi quyết định do thuật toán đưa ra.
Bên cạnh đó, hồ sơ ứng viên chứa nhiều dữ liệu cá nhân, còn các công cụ phân tích video có thể xử lý cả hình ảnh khuôn mặt và giọng nói. Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 xác lập quyền của chủ thể dữ liệu và nghĩa vụ của bên kiểm soát, xử lý dữ liệu, đồng thời nghiêm cấm xử lý dữ liệu cá nhân trái pháp luật (Quốc hội, 2025b). Điều này đặt ra yêu cầu doanh nghiệp phải có sự đồng ý của ứng viên, thông báo rõ mục đích xử lý dữ liệu và bảo đảm an toàn dữ liệu trong suốt quy trình tuyển dụng.
TÁC ĐỘNG CỦA TRÍ TUỆ NHÂN TẠO ĐẾN THỊ TRƯỜNG LAO ĐỘNG VIỆT NAM
Chuyển đổi nhiệm vụ là xu hướng chủ đạo
Áp dụng chỉ số toàn cầu vào dữ liệu Điều tra Lao động – Việc làm năm 2024, ILO (2026) ước tính khoảng 20,8% tổng số lao động Việt Nam, tương đương 11,5 triệu người, làm việc trong các nghề có tiếp xúc với AI tạo sinh. Chỉ khoảng 1 triệu lao động, chưa đến 2% lực lượng lao động, thuộc nhóm nghề có nhiệm vụ vừa dễ bị AI tác động vừa có tính chuẩn hóa cao. Tỷ lệ này thấp hơn Indonesia, Philippines và Thái Lan. So với mức chung toàn cầu là khoảng 1/4 lao động có tiếp xúc và 3,3% thuộc nhóm tiếp xúc cao nhất (Gmyrek và cộng sự, 2025), Việt Nam có mức tiếp xúc thấp hơn. Nguyên nhân chủ yếu là cơ cấu việc làm còn nhiều lao động trong nông nghiệp, công nghiệp chế biến và dịch vụ trực tiếp.
Điểm đáng chú ý là báo cáo không tìm thấy bằng chứng rõ ràng về sự suy giảm cơ hội việc làm của lao động trẻ có trình độ cao trong các ngành có mức tiếp xúc lớn giai đoạn 2022–2024. Việc làm trong các ngành này vẫn tiếp tục tăng, cho thấy nhu cầu lao động vẫn vững khi AI còn ở giai đoạn đầu ứng dụng (ILO, 2026). Phát hiện này phù hợp với nhận định của Gmyrek và cộng sự (2025) rằng chuyển đổi công việc, chứ không phải thay thế hoàn toàn, là tác động khả dĩ nhất của AI tạo sinh.
Tác động không đồng đều theo nghề, ngành, vùng và nhóm lao động
Tác động của AI tạo sinh đến thị trường lao động Việt Nam có sự khác biệt giữa các nhóm nghề nghiệp, ngành kinh tế, khu vực địa lý và trình độ lao động. Theo ILO (2026), nhân viên văn phòng và hỗ trợ hành chính là nhóm có mức độ tiếp xúc đáng kể với AI, với gần 2/3 có một phần nhiệm vụ có thể được tự động hóa. Mức độ tiếp xúc cũng tập trung ở các ngành tài chính - bảo hiểm, bán buôn - bán lẻ, thông tin - truyền thông và tại các trung tâm kinh tế như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và Đà Nẵng. Bên cạnh đó, lao động có trình độ đại học trở lên và lao động nữ cũng có thể chịu tác động đáng kể do tập trung nhiều trong các công việc văn phòng, hành chính.
Sự phân bố này đặt ra 2 hàm ý đối với hoạt động tuyển dụng. Thứ nhất, AI đang làm thay đổi yêu cầu kỹ năng, khiến doanh nghiệp ngày càng coi trọng khả năng sử dụng công cụ AI, tư duy phân tích và giao tiếp, thay vì chỉ thực hiện các thao tác lặp lại. Thứ hai, các vị trí việc làm đầu vào có thể chịu áp lực khi những nhiệm vụ cơ bản được tự động hóa, làm gia tăng yêu cầu về kỹ năng đối với lao động trẻ. Vì vậy, người lao động cần chủ động nâng cao năng lực số, còn doanh nghiệp cần điều chỉnh tiêu chí tuyển dụng theo hướng đánh giá khả năng thích ứng và phối hợp hiệu quả với AI.
Tác động đến chính hoạt động tuyển dụng
AI tác động đến thị trường lao động không chỉ qua việc thay đổi nhiệm vụ của từng nghề, mà còn qua chính cơ chế tuyển dụng. Khi doanh nghiệp sử dụng AI để sàng lọc, tiêu chí lựa chọn sẽ được mã hóa vào thuật toán. Nếu được thiết kế tốt, AI giúp mở rộng cơ hội cho ứng viên ở vùng xa hoặc không có mạng lưới quan hệ, nhờ đánh giá dựa trên năng lực thực tế. Ngược lại, nếu thiếu kiểm soát, thuật toán có thể vô tình loại trừ phụ nữ, người lớn tuổi hoặc người khuyết tật, trái với nguyên tắc bình đẳng về cơ hội việc làm (Quốc hội, 2025a; Hunkenschroer & Luetge, 2022). Vì vậy, chất lượng quản trị AI trong tuyển dụng sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến tính bao trùm của thị trường lao động.
GIẢI PHÁP VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
Để phát huy lợi ích của AI trong tuyển dụng, hạn chế rủi ro và thúc đẩy thị trường lao động thích ứng với chuyển đổi số, cần triển khai đồng bộ các giải pháp sau.
Thứ nhất, hoàn thiện hướng dẫn pháp lý về AI trong tuyển dụng. Cơ quan quản lý cần làm rõ việc phân loại các hệ thống AI tham gia sàng lọc, đánh giá và lựa chọn ứng viên theo mức độ rủi ro; đồng thời quy định yêu cầu đánh giá tác động, lưu vết quyết định và bảo đảm quyền yêu cầu con người xem xét lại kết quả tuyển dụng.
Thứ hai, bảo đảm công bằng và chống phân biệt đối xử bằng thuật toán. Doanh nghiệp cần định kỳ kiểm tra thuật toán tuyển dụng theo các tiêu chí như giới tính, độ tuổi, vùng miền và tình trạng khuyết tật. Kết quả sàng lọc tự động chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ, còn quyết định cuối cùng cần có sự giám sát của con người. Đồng thời, doanh nghiệp nên xây dựng quy tắc đạo đức AI nhằm nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.
Thứ ba, tăng cường bảo vệ dữ liệu cá nhân của ứng viên. Doanh nghiệp cần thông báo rõ mục đích, phạm vi và thời hạn xử lý dữ liệu, bảo đảm thực hiện đúng các yêu cầu về sự đồng ý và quyền của chủ thể dữ liệu theo quy định pháp luật. Đối với dữ liệu nhạy cảm như hình ảnh khuôn mặt và giọng nói, cần áp dụng biện pháp bảo mật phù hợp, hạn chế truy cập và ngăn ngừa việc sử dụng sai mục đích.
Thứ tư, đẩy mạnh đào tạo lại và nâng cao kỹ năng cho người lao động. Chính sách đào tạo cần chú trọng lao động văn phòng, hành chính, lao động nữ và người lao động tại các đô thị lớn, là những nhóm có mức độ tiếp xúc đáng kể với AI (ILO, 2026). Nội dung đào tạo nên tập trung vào kỹ năng sử dụng AI, phân tích dữ liệu, giao tiếp và giải quyết vấn đề. Các cơ sở giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp cũng cần tích hợp năng lực số, năng lực AI vào chương trình đào tạo để nâng cao khả năng thích ứng nghề nghiệp.
Thứ năm, tăng cường đối thoại xã hội và hoàn thiện hệ thống thông tin thị trường lao động. Nhà nước cần thúc đẩy đối thoại giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người lao động nhằm hài hòa mục tiêu nâng cao năng suất với bảo đảm quyền lợi và điều kiện làm việc. Đồng thời, cần bổ sung các chỉ số về mức độ tiếp xúc với AI vào hệ thống thông tin thị trường lao động, qua đó theo dõi biến động việc làm theo nghề nghiệp, ngành kinh tế và vùng lãnh thổ, làm căn cứ điều chỉnh chính sách kịp thời.
KẾT LUẬN
Trí tuệ nhân tạo (AI) đang trở thành công cụ quan trọng trong tuyển dụng, giúp doanh nghiệp giảm chi phí, rút ngắn thời gian và chuẩn hóa đánh giá ứng viên. Tuy nhiên, AI cũng tiềm ẩn rủi ro về thiên lệch, thiếu minh bạch và xâm phạm dữ liệu cá nhân (Hunkenschroer & Luetge, 2022). Ở cấp độ thị trường lao động, khoảng một phần năm lao động Việt Nam làm việc trong các nghề có tiếp xúc với AI tạo sinh. Tác động chủ yếu là chuyển đổi nhiệm vụ hơn là thay thế việc làm, và tác động tập trung ở nhóm văn phòng, hành chính, lao động nữ, lao động có trình độ cao tại các đô thị lớn (ILO, 2026; Gmyrek và cộng sự, 2025). Việc ban hành đồng thời Luật Việc làm, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân và Luật Trí tuệ nhân tạo trong năm 2025 đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng cho việc ứng dụng AI có trách nhiệm (Quốc hội, 2025a, 2025b, 2025c). Năm nhóm giải pháp được đề xuất gồm hoàn thiện hướng dẫn về AI trong tuyển dụng, chống phân biệt đối xử bằng thuật toán, tuân thủ bảo vệ dữ liệu cá nhân, đào tạo lại kỹ năng và tăng cường đối thoại xã hội. Các giải pháp này sẽ giúp Việt Nam biến AI thành động lực nâng cao năng suất và chất lượng việc làm.
Tài liệu tham khảo
1. Gmyrek, P., Berg, J., Kamiński, K., Konopczyński, F., Ładna, A., Rosłaniec, K., & Troszyński, M. (2025). Generative AI and jobs: A refined global index of occupational exposure (ILO Working Paper No. 140). International Labour Organization.
2. Hunkenschroer, A. L., & Luetge, C. (2022). Ethics of AI-enabled recruiting and selection: A review and research agenda. Journal of Business Ethics, 178(4), 977–1007.
3. International Labour Organization (2026). Generative AI and jobs in Viet Nam: Labour market exposure and policy considerations [ILO Brief].
4. Quốc hội (2025a). Luật Việc làm số 74/2025/QH15.
5. Quốc hội (2025b). Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15.
6. Quốc hội (2025c). Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15.
| Ngày nhận bài: 26/9/2026; Ngày hoàn thiện biên tập: 29/10/2026; Ngày duyệt đăng: 7/11/2026 |
Các tin khác
Các yếu tố ảnh hưởng đến trải nghiệm dịch vụ tiệc của khách hàng trong kinh doanh nhà hàng: Nghiên cứu trường hợp tại TP. Hà Nội
Giải pháp nâng cao chất lượng dịch vụ ngân hàng điện tử đối với khách hàng cá nhân tại Ngân hàng Thương mại Cổ phần Sài Gòn Tài Lộc - Chi nhánh Cần Thơ
Quản lý nhà nước đối với chi phí giao dịch trên thị trường carbon tại Việt Nam: Tiếp cận từ kinh tế học thể chế
Hoàn thiện thể chế và chính sách tài chính phát triển khu công nghệ số tập trung ở Việt Nam: Từ ưu đãi đầu vào đến hiệu quả hệ sinh thái
Phát triển du lịch xanh hướng đến bền vững: Nghiên cứu điển hình tại Gia Lai
Quảng cáo livestream và doanh số ngoại phiên: Bằng chứng bước đầu từ Công ty TNHH IGA Việt Nam
Đề xuất mô hình nghiên cứu tác động của công bằng tổ chức và nhận thức về văn hóa đổi mới đến kết quả công việc của lãnh đạo cấp trung: Vai trò trung gian của cam kết tình cảm
Khung hoàn thiện hệ thống cảnh báo rủi ro tài chính trong môi trường tài chính số: Nghiên cứu tại Petrovietnam
Tẩy xanh và lợi ích cảm nhận xanh: Động lực kép thúc đẩy ý định lựa chọn bao bì xanh của Gen Z Việt Nam