Tiền di động tại Việt Nam sau giai đoạn thí điểm: Từ mở rộng tiếp cận đến sử dụng dịch vụ tài chính số thực chất
Đinh Đào Tấn Phát
Trường Đại học Đồng Tháp
Email: [email protected]
Tóm tắt
Trong bối cảnh tài khoản ngân hàng và các phương thức thanh toán số ngày càng phổ biến, việc đánh giá tiền di động cần vượt ra ngoài chỉ tiêu số lượng tài khoản đăng ký. Tại Việt Nam, Nghị định số 368/2025/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, chính thức điều chỉnh hoạt động cung ứng dịch vụ tiền di động, thay thế cơ chế thí điểm trước đó. Đến ngày 31/3/2026, dịch vụ có 11,45 triệu tài khoản; trong khi sáu tháng đầu năm 2026, toàn hệ thống ghi nhận hơn 15 tỷ giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt, với giá trị vượt 190 triệu tỷ đồng. Sử dụng phương pháp phân tích chính sách và tổng hợp số liệu, nghiên cứu xem xét thực trạng tiền di động giai đoạn 2022 - 2026. Kết quả cho thấy quy mô dịch vụ tiếp tục tăng, song dữ liệu công bố chưa thống nhất về tài khoản hoạt động và kỳ báo cáo giao dịch; đồng thời, khuôn khổ pháp lý mới mở rộng khả năng liên thông và phạm vi sử dụng. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất đánh giá tiền di động thông qua các chỉ tiêu về tài khoản hoạt động, cường độ giao dịch, chất lượng mạng lưới điểm kinh doanh, an toàn và mức độ bao trùm theo nhóm dân cư, địa bàn.
Từ khóa: Tiền di động, tài chính toàn diện, thanh toán số, tài chính số
Abstract
As bank account ownership and digital payment methods become increasingly widespread, the development of Mobile Money needs to be assessed beyond the number of registered accounts. In Viet Nam, Decree No. 368/2025/ND-CP took effect on 1 January 2026, establishing the official regulatory framework for Mobile Money services and replacing the previous pilot mechanism. As of 31 March 2026, the service had 11.45 million accounts. Meanwhile, more than 15 billion non-cash payment transactions, with a total value exceeding VND 190 quadrillion, were recorded nationwide in the first six months of 2026. Using policy analysis and data synthesis, this study examines the development of Mobile Money in Viet Nam during 2022 - 2026. The findings indicate that the service continues to expand; however, publicly available data remain inconsistent in terms of active accounts and transaction reporting periods. The new regulatory framework has also broadened interoperability and the scope of permitted uses. Accordingly, the study proposes assessing Mobile Money based on active accounts, transaction intensity, the quality of agent networks, transaction security, and financial inclusion across population groups and geographical areas.
Keywords: Mobile Money, financial inclusion, digital payments, digital finance
ĐẶT VẤN ĐỀ
Trên thế giới, tiền di động (Mobile Money, MM) đang chuyển trọng tâm từ mở rộng tiếp cận sang nâng cao mức độ sử dụng. Theo GSMA (2026), năm 2025 có khoảng 2,3 tỷ tài khoản đăng ký, nhưng chỉ 593 triệu tài khoản hoạt động trong vòng 30 ngày, với tổng giá trị giao dịch vượt 2,1 nghìn tỷ USD. Khoảng cách này cho thấy số lượng tài khoản chưa phản ánh đầy đủ hiệu quả sử dụng dịch vụ. Do đó, cần đánh giá thêm tần suất giao dịch và khả năng tiếp cận các dịch vụ tài chính như thanh toán, tiết kiệm, vay vốn và khả năng chống chịu tài chính (Klapper et al., 2025).
Tại Việt Nam, MM được thí điểm từ năm 2021 nhằm thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt và mở rộng tiếp cận tài chính tại các khu vực khó khăn (Thủ tướng Chính phủ, 2021). Từ ngày 01/01/2026, Nghị định số 368/2025/NĐ-CP chính thức điều chỉnh hoạt động cung ứng dịch vụ này (Chính phủ, 2025). Trong khi đó, thanh toán số phát triển nhanh: cuối năm 2025, khoảng 89% người từ 15 tuổi trở lên có tài khoản ngân hàng; giao dịch QR giai đoạn 2021–2025 tăng bình quân trên 106% về số lượng và 128% về giá trị mỗi năm (Anh Minh, 2026a; Lê Anh, 2026). Sáu tháng đầu năm 2026, toàn hệ thống ghi nhận hơn 15 tỷ giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt, với tổng giá trị trên 190 triệu tỷ đồng (Anh Minh, 2026b).
Bối cảnh này đặt ra yêu cầu đánh giá MM không chỉ qua số lượng tài khoản mà còn qua mức độ hoạt động, tần suất và mục đích giao dịch, nhóm khách hàng sử dụng và giá trị bổ sung so với các kênh thanh toán khác. Trên cơ sở đó, bài viết phân tích vị thế của MM sau giai đoạn thí điểm, đề xuất hệ thống chỉ tiêu đánh giá mức độ sử dụng, chất lượng mạng lưới, an toàn và tính bao trùm, qua đó xem xét đóng góp của dịch vụ đối với tài chính toàn diện.
CƠ SỞ LÝ THUYẾT
Tiền di động là dịch vụ tài chính cho phép người dùng lưu giữ và chuyển giao giá trị tiền tệ thông qua tài khoản gắn với số thuê bao di động, sử dụng thiết bị di động để thực hiện các giao dịch như nạp tiền, rút tiền, chuyển tiền và thanh toán hàng hóa, dịch vụ. Theo GSMA (2019), MM được xem là một dịch vụ tài chính số có đặc trưng là tài khoản được quản lý bởi nhà cung cấp dịch vụ MM, không nhất thiết phải gắn với tài khoản ngân hàng truyền thống. Mô hình này có khả năng mở rộng tiếp cận dịch vụ tài chính thông qua mạng lưới đại lý và hạ tầng viễn thông, đặc biệt tại những khu vực mà hệ thống ngân hàng chưa bao phủ đầy đủ.
Tại Việt Nam, Nghị định số 368/2025/NĐ-CP quy định hoạt động cung ứng dịch vụ Tiền di động trong khuôn khổ pháp lý chính thức. Theo đó, dịch vụ được cung ứng thông qua tài khoản Tiền di động gắn với số thuê bao di động, cho phép khách hàng thực hiện các giao dịch theo phạm vi và hạn mức pháp luật quy định (Chính phủ, 2025). Như vậy, MM không đơn thuần là phương thức thanh toán qua điện thoại, mà là một dịch vụ tài chính số có cơ chế quản lý tài khoản, dòng tiền, định danh khách hàng và kiểm soát giao dịch riêng.
DỮ LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Nghiên cứu sử dụng phương pháp mô tả, phân tích chính sách và tổng hợp tài liệu. Nguồn tư liệu được phân loại theo 4 mức độ ưu tiên:
(i) văn bản quy phạm pháp luật và văn bản chính sách của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ;
(ii) số liệu do cơ quan nhà nước công bố hoặc được báo chí dẫn nguồn từ các cơ quan này;
(iii) báo cáo dữ liệu của GSMA và Ngân hàng Thế giới;
(iv) các công trình khoa học đã qua phản biện, ưu tiên nghiên cứu có DOI và tập trung vào Việt Nam.
Tài liệu học thuật chủ yếu thuộc giai đoạn 2022–2026. Các nghiên cứu quốc tế được lựa chọn theo mức độ liên quan trực tiếp đến bốn khía cạnh: mức độ sử dụng MM, mạng lưới đại lý, an toàn và tài chính toàn diện.
KẾT QUẢ PHÂN TÍCH VÀ THẢO LUẬN
Từ quy mô tiếp cận đến đo lường mức độ sử dụng thực tế
Số tài khoản đăng ký phản ánh độ phủ của Mobile Money (MM), nhưng chưa thể hiện đầy đủ mức độ sử dụng thực tế (Bảng 1). Đến cuối tháng 9/2024, MM có hơn 9,87 triệu khách hàng đăng ký, trong đó 6,56 triệu tài khoản hoạt động (66,46%); khu vực nông thôn, miền núi và địa bàn khó khăn chiếm 71,73% tổng số khách hàng (Minh Hiển, 2024). Theo thông lệ quốc tế, GSMA (2026) công bố riêng số tài khoản đăng ký, tài khoản hoạt động trong 30 ngày và tỷ lệ hoạt động; trong khi Global Findex 2025 đánh giá tài chính toàn diện qua sở hữu tài khoản, thanh toán, tiết kiệm, tín dụng và khả năng chống chịu tài chính (Klapper et al., 2025). Trên cơ sở đó, Bảng 2 đề xuất đo cường độ sử dụng MM bằng tỷ lệ giữa số giao dịch thành công trong 30 ngày và số tài khoản hoạt động cùng kỳ; số lượng và giá trị giao dịch được thống kê riêng theo quý.
Bảng 1: Một số mốc số liệu công bố về MM tại Việt Nam (Giai đoạn 2024-2026)
|
Thời điểm |
Quy mô tiếp cận |
Hoạt động/giao dịch |
Phân bố/điểm kinh doanh |
|---|---|---|---|
|
Cuối tháng 9/2024 |
>9,87 triệu khách hàng đã đăng ký và sử dụng dịch vụ |
>6,56 triệu tài khoản hoạt động, tương ứng khoảng 66,46% số tài khoản đăng ký. Hơn 159 triệu lượt giao dịch, trị giá hơn 5.685 tỷ đồng (lũy kế từ khi thí điểm). |
Khu vực ưu tiên có gần 7,1 triệu khách hàng (71,73%); tổng số điểm kinh doanh là 11.939, gồm 7.529 điểm tại nông thôn/vùng sâu/vùng xa/biên giới/hải đảo (~63%) |
|
Cuối tháng 9/2025 |
>10,89 triệu tài khoản đã đăng ký và sử dụng |
Hơn 7,86 triệu tài khoản hoạt động (72,24% số đăng ký). >290,43 triệu lượt giao dịch, trị giá khoảng 8.511 tỷ đồng |
Khoảng 7,5 triệu tài khoản thuộc nông thôn, miền núi, vùng sâu, vùng xa (~70%) |
|
Đến 31/3/2026 |
11,45 triệu tài khoản đăng ký và sử dụng |
Chưa có số liệu về tài khoản hoạt động và tỷ lệ. 5,64 triệu giao dịch, tổng giá trị 154,34 tỷ đồng |
Nguồn nêu dịch vụ tiếp tục mở rộng tại nông thôn, vùng sâu, vùng xa nhưng không công bố cùng bộ chỉ tiêu địa lý |
Nguồn: 9/2024 (Bộ Thông tin và Truyền thông, 2024; Minh Hiển, 2024). 9/2025 (Anh Minh, 2025; Bạt Tuấn và nhóm PV, BTV, 2025). 31/3/2026 (Anh Minh, 2026a; Ánh Tuyết, 2026).
Định vị theo vai trò bổ trợ trong hệ sinh thái tài chính số
Trong bối cảnh tài khoản ngân hàng, ứng dụng ngân hàng và thanh toán QR ngày càng phổ biến, MM cần tập trung vào vai trò bổ trợ, hướng đến nhóm khách hàng và địa bàn chưa được phục vụ đầy đủ, đồng thời thúc đẩy giao dịch thường xuyên (Anh Minh, 2026a). Định hướng này phù hợp với Nghị định số 368/2025/NĐ-CP về mở rộng liên thông MM với tài khoản thanh toán, ví điện tử và các mục đích thanh toán hàng hóa, dịch vụ công, giao thông (Chính phủ, 2025). Trên thế giới, thanh toán tại đơn vị chấp nhận thanh toán qua MM đạt khoảng 155 tỷ USD năm 2025, tăng 42% (GSMA, 2026); đồng thời, MM có tiềm năng hỗ trợ tiếp cận tín dụng chính thức và thúc đẩy bao trùm tài chính (Agarwal và Assenova, 2024; Osabutey và Jackson, 2024). Vì vậy, MM tại Việt Nam cần được phát triển theo hướng kết nối với hệ thống tài chính hiện hữu, thay vì hình thành một hệ sinh thái khép kín.
Chất lượng và tính bền vững của mạng lưới điểm kinh doanh
Mạng lưới điểm kinh doanh là điều kiện quan trọng để MM mở rộng tiếp cận tài chính, song số lượng điểm không phản ánh đầy đủ chất lượng dịch vụ. Nghị định số 368/2025/NĐ-CP yêu cầu các tổ chức cung ứng bảo đảm năng lực tài chính, nhân sự, cơ sở vật chất, kiểm soát giao dịch tiền mặt, đào tạo nhân viên và xử lý tra soát, khiếu nại, tranh chấp (Chính phủ, 2025).
Trong đó, thanh khoản tại điểm kinh doanh có vai trò quan trọng đối với hoạt động nạp, rút tiền. Bongomin et al. (2023) cho thấy thanh khoản của đại lý có ảnh hưởng điều tiết mối quan hệ giữa MM và tài chính toàn diện tại khu vực nông thôn châu Phi cận Sahara. Dù chưa thể khái quát trực tiếp cho Việt Nam, kết quả này gợi ý cần đánh giá mạng lưới vượt ra ngoài tiêu chí số lượng và vị trí địa lý.
Theo đó, các chỉ tiêu giám sát cần bao gồm tỷ lệ điểm kinh doanh có giao dịch, khả năng đáp ứng nhu cầu nạp/rút tiền, tỷ lệ giao dịch thành công, thời gian phục vụ và xử lý khiếu nại, cùng năng lực nhân sự. Những tiêu chí này giúp đánh giá thực chất khả năng cung ứng dịch vụ ổn định và phân biệt độ phủ danh nghĩa với hiệu quả hoạt động của mạng lưới.
Niềm tin, hiểu biết tài chính và an toàn trong duy trì sử dụng
Việc duy trì sử dụng MM phụ thuộc không chỉ vào khả năng tiếp cận công nghệ mà còn vào niềm tin, nhận thức rủi ro và hiểu biết tài chính của người dùng. Ha et al. (2023), dựa trên 231 bảng hỏi hợp lệ tại Lâm Đồng, cho thấy hiểu biết tài chính và niềm tin cảm nhận có ảnh hưởng đến ý định sử dụng dịch vụ. Tuy nhiên, do giới hạn về phạm vi và phương pháp chọn mẫu, kết quả chưa thể đại diện cho người dùng trên cả nước.
Nghị định số 368/2025/NĐ-CP cũng quy định các tổ chức cung ứng phải thực hiện xác thực khách hàng, quản lý rủi ro, bảo mật, phòng chống rửa tiền và giám sát giao dịch bất thường; đồng thời chịu trách nhiệm đối với thiệt hại phát sinh từ sai sót thuộc trách nhiệm của mình (Chính phủ, 2025). Vì vậy, chính sách an toàn cần cân bằng giữa kiểm soát rủi ro và tính thuận tiện, kết hợp với giáo dục tài chính số, hỗ trợ người dùng và cơ chế xử lý sự cố hiệu quả. Đây là những điều kiện quan trọng để củng cố niềm tin và duy trì sử dụng MM.
Chuẩn hóa dữ liệu và chỉ tiêu giám sát
Việc đánh giá hiệu quả MM còn gặp khó khăn do các chỉ tiêu và kỳ thống kê chưa đồng nhất. Bảng 1 cho thấy số liệu công bố ở cả hai mốc tháng 9/2024 và tháng 9/2025 đều phản ánh số tài khoản hoạt động, số lượng và giá trị giao dịch. Tỷ lệ tài khoản hoạt động được công bố lần lượt là 66,46% và 72,24% (Bạt Tuấn và nhóm PV, BTV, 2025; Minh Hiển, 2024). Tuy nhiên, số liệu giao dịch tháng 9/2024 được tính lũy kế từ khi thí điểm, còn nguồn công bố số liệu tháng 9/2025 chưa nêu rõ kỳ tính (Bộ Thông tin và Truyền thông, 2024; Anh Minh, 2025). Đến ngày 31/3/2026, các nguồn ghi nhận 11,45 triệu tài khoản và 5,64 triệu giao dịch với tổng giá trị 154,34 tỷ đồng, song chưa nêu số tài khoản hoạt động và kỳ tính giao dịch (Anh Minh, 2026a; Ánh Tuyết, 2026).
Sự thiếu nhất quán này hạn chế khả năng so sánh tỷ lệ tài khoản hoạt động, số giao dịch bình quân và mức độ sử dụng qua các thời kỳ. Do đó, cần chuẩn hóa định nghĩa, phương pháp tính và kỳ báo cáo các chỉ tiêu giám sát (Bảng 2). Nếu không, biến động số liệu có thể xuất phát từ khác biệt trong cách ghi nhận thay vì phản ánh thay đổi thực tế trong hành vi sử dụng MM.
Bảng 2: Khung chỉ tiêu đề xuất
|
Chiều đánh giá |
Chỉ tiêu gợi ý và phương pháp đo lường |
Ý nghĩa |
|---|---|---|
|
Tiếp cận |
Số tài khoản đăng ký; tỷ trọng tại xã/khu vực khó khăn; độ phủ điểm kinh doanh Đo lường: Chốt số tài khoản đăng ký cuối quý. Tính tỷ trọng tài khoản ở xã hoặc địa bàn khó khăn trên tổng số tài khoản và tỷ lệ xã có điểm kinh doanh. |
Đo phạm vi tiếp cận danh nghĩa và mức độ hiện diện của dịch vụ. Tính khả thi: Dùng hồ sơ tài khoản và danh mục điểm kinh doanh sau khi thống nhất mã địa bàn. |
|
Sử dụng |
Tài khoản hoạt động 30 ngày; số giao dịch/tài khoản hoạt động; số lượng và giá trị giao dịch trong kỳ Đo lường: Đếm tài khoản có ít nhất một giao dịch thành công trong 30 ngày, trừ giao dịch thu phí. Chia số giao dịch thành công cho số tài khoản hoạt động cùng kỳ. Tổng hợp số lượng và giá trị giao dịch theo quý. |
Phản ánh tần suất và cường độ sử dụng thay vì chỉ sở hữu tài khoản. Tính khả thi: Tính từ nhật ký giao dịch. Chỉ tiêu 30 ngày bổ sung cho chỉ tiêu hoạt động 12 tháng trong chế độ báo cáo hiện hành. |
|
Cơ cấu sử dụng |
Tỷ trọng chuyển tiền; thanh toán hàng hóa/dịch vụ; dịch vụ công; điện, nước, học phí, viện phí; nạp/rút tiền Đo lường: Chia số giao dịch thành công của từng nhóm cho tổng số giao dịch thành công trong quý. Mỗi giao dịch chỉ tính vào một nhóm. |
Cho biết MM đang được dùng cho nhu cầu nào và mức độ hình thành các trường hợp sử dụng lặp lại. Tính khả thi: Dùng mã giao dịch và thống nhất cách phân loại các khoản thanh toán theo mục đích. |
|
Chất lượng mạng lưới |
Tỷ lệ điểm kinh doanh phát sinh giao dịch; mức độ đáp ứng thanh khoản; tỷ lệ giao dịch thành công; thời gian giải quyết tra soát và khiếu nại Đo lường: Trong quý, chia số điểm có giao dịch cho tổng số điểm đang mở, số lượt từ chối do thiếu thanh khoản cho tổng yêu cầu nạp/rút và số giao dịch thành công cho tổng lượt thực hiện tại điểm. Đo thời gian từ tiếp nhận đến hoàn tất hồ sơ. |
Đánh giá tính hữu dụng thực tế của mạng lưới điểm kinh doanh. Tính khả thi: Dùng nhật ký giao dịch và hồ sơ tra soát, khiếu nại. Cần ghi nhận cả yêu cầu bị từ chối tại điểm. |
|
An toàn và niềm tin |
Số vụ gian lận và khiếu nại; giá trị tổn thất; thời gian giải quyết; tỷ lệ giao dịch bị từ chối theo cơ chế kiểm soát rủi ro Đo lường: Theo quý, đếm vụ gian lận đã xác minh và khiếu nại tiếp nhận, cộng giá trị tổn thất. Tính thời gian xử lý bình quân và tỷ lệ từ chối vì rủi ro trên tổng lượt yêu cầu giao dịch. |
Theo dõi chất lượng bảo vệ người dùng và chi phí của rủi ro số. Tính khả thi: Dùng hồ sơ vụ việc và nhật ký giao dịch để đo an toàn. Cần khảo sát nếu đo trực tiếp niềm tin. |
|
Tính bao trùm |
Tỷ trọng người dùng trước đó chưa có tài khoản/phương tiện thanh toán số; nhóm thu nhập thấp; nông thôn/vùng khó khăn; nhóm tuổi Đo lường: Tính tỷ trọng từng nhóm trong số người đã đăng ký có thông tin và tỷ lệ có giao dịch trong 30 ngày của từng nhóm. Xác định tình trạng tiếp cận tài chính trước khi đăng ký. |
Xác định dịch vụ có đến được những nhóm mà chính sách tài chính toàn diện đặt ưu tiên hay không. Tính khả thi: Dùng hồ sơ cho tuổi và địa bàn. Khảo sát mẫu người dùng để xác định thu nhập và tình trạng tiếp cận trước đó. |
Nguồn: Đề xuất của tác giả, tham chiếu cách xác định tài khoản hoạt động của GSMA (2026) và khung tiếp cận - sử dụng của Global Findex 2025 (Klapper et al., 2025).
Tính bao trùm theo nhóm dân cư và địa bàn
Sự gia tăng số lượng người dùng Mobile Money (MM) chưa đủ để khẳng định dịch vụ đã cải thiện khả năng tiếp cận tài chính của các nhóm yếu thế. Nguyễn và Lương (2024), thông qua khảo sát 1.000 cá nhân tại Việt Nam năm 2022, cho thấy trình độ học vấn, thu nhập, tình trạng tham gia lực lượng lao động và nơi cư trú có mối liên hệ với mức độ sử dụng dịch vụ tài chính. Tương tự, Nguyen et al. (2025) sử dụng dữ liệu Global Findex và mô hình logit cho thấy việc sở hữu tài khoản tại tổ chức tài chính, trình độ học vấn và thu nhập có liên hệ với khả năng chấp nhận MM. Những kết quả này gợi ý rằng số liệu tài khoản tổng hợp có thể che khuất sự khác biệt về mức độ tiếp cận giữa các nhóm dân cư.
Do đó, đánh giá hiệu quả MM cần phân tách dữ liệu theo địa bàn và đặc điểm người dùng, đặc biệt là người dân nông thôn, khu vực khó khăn, nhóm thu nhập thấp và người chưa có tài khoản tại tổ chức tài chính hoặc chưa sử dụng thanh toán số. Đây là cơ sở xác định liệu tăng trưởng số lượng tài khoản có thực sự đi kèm với cải thiện tính bao trùm tài chính hay không.
HÀM Ý CHÍNH SÁCH
Hoàn thiện cơ chế thống kê và công bố dữ liệu về mức độ sử dụng
Số liệu tại ngày 30/6/2026 ghi nhận 6,18 triệu tài khoản hoạt động trên tổng số 11,45 triệu tài khoản đăng ký, tuy nhiên nguồn công bố chưa xác định rõ kỳ đánh giá tài khoản hoạt động (Bảo hiểm Tiền gửi Việt Nam, 2026). Do đó, Ngân hàng Nhà nước cần chuẩn hóa khái niệm và phương pháp xác định tài khoản hoạt động, bảo đảm tính thống nhất trong thống kê và khả năng so sánh giữa các kỳ báo cáo. Bên cạnh chỉ tiêu hoạt động trong 12 tháng theo chế độ báo cáo hiện hành, cần bổ sung chỉ tiêu tài khoản có phát sinh giao dịch trong 30 ngày gần nhất nhằm phản ánh sát hơn mức độ sử dụng thực tế (Chính phủ, 2025). Đồng thời, cần định kỳ công bố số lượng tài khoản đăng ký, tài khoản hoạt động, giá trị và cơ cấu giao dịch theo quý, phân loại theo mục đích thanh toán và địa bàn. Việc minh bạch hóa dữ liệu không chỉ giúp cơ quan quản lý đánh giá chính xác hiệu quả triển khai MM mà còn tạo cơ sở để các tổ chức cung ứng điều chỉnh chính sách phát triển dịch vụ, nhận diện nhóm khách hàng chưa khai thác hiệu quả và xây dựng giải pháp mở rộng người dùng thực chất.
Nâng cao khả năng tiếp cận và sử dụng MM tại các địa bàn còn hạn chế về dịch vụ tài chính
Tại khu vực nông thôn, miền núi và những địa bàn có mạng lưới ngân hàng chưa phát triển, các tổ chức cung ứng cần tận dụng khả năng liên thông giữa MM với tài khoản thanh toán và ví điện tử để mở rộng tiện ích cho người dùng. Trong giai đoạn đầu, nên ưu tiên phát triển các giao dịch thiết yếu, có tính định kỳ như thanh toán tiền điện, nước và các dịch vụ công, qua đó hình thành thói quen sử dụng thanh toán số. Bên cạnh việc mở rộng mạng lưới điểm kinh doanh, cần bảo đảm các điểm cung ứng có khả năng hỗ trợ nạp, rút tiền, hướng dẫn khách hàng thực hiện giao dịch và nhận biết rủi ro gian lận. Đồng thời, cần thiết lập kênh tra soát, giải quyết khiếu nại thuận tiện, dễ tiếp cận, đặc biệt đối với người cao tuổi và người ít có kinh nghiệm sử dụng công nghệ. Những giải pháp này góp phần giảm rào cản trong quá trình tiếp cận dịch vụ, củng cố niềm tin của người dùng và hạn chế nguy cơ loại trừ tài chính trong quá trình chuyển đổi số.
Tăng cường đánh giá mức độ bao trùm tài chính và hiệu quả tiếp cận các nhóm dân cư mục tiêu
Việc đánh giá hiệu quả MM không nên chỉ dựa trên số lượng tài khoản đăng ký mà cần xem xét mức độ sử dụng thực tế giữa các nhóm dân cư. Theo đó, cần phân tách dữ liệu về tài khoản hoạt động, tần suất giao dịch và giá trị thanh toán theo địa bàn, nhóm tuổi và các đặc điểm kinh tế – xã hội phù hợp. Đồng thời, nên thực hiện khảo sát định kỳ để xác định mức độ tiếp cận và sử dụng dịch vụ của người thu nhập thấp, người sống tại khu vực nông thôn và những người chưa có tài khoản tại các tổ chức tài chính trước khi đăng ký MM. Kết quả khảo sát giúp nhận diện những rào cản chủ yếu liên quan đến nhận thức, kỹ năng số, khả năng tiếp cận mạng viễn thông và chi phí sử dụng dịch vụ. Trên cơ sở đó, cơ quan quản lý và tổ chức cung ứng có thể xác định địa bàn, nhóm khách hàng cần ưu tiên hỗ trợ, đồng thời thiết kế chương trình phổ cập kỹ năng tài chính số phù hợp. Cách tiếp cận này góp phần chuyển trọng tâm đánh giá từ mở rộng quy mô tài khoản sang nâng cao mức độ sử dụng thực chất, qua đó phát huy vai trò của MM trong thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt và bao trùm tài chính.
KẾT LUẬN
Tiền di động tại Việt Nam tiếp tục mở rộng quy mô sau giai đoạn thí điểm. Khuôn khổ pháp lý tạo điều kiện để dịch vụ bổ trợ các kênh thanh toán số hiện có, nhất là tại địa bàn còn hạn chế tiếp cận dịch vụ ngân hàng. Dữ liệu công bố chưa thống nhất về tài khoản hoạt động và kỳ báo cáo giao dịch, nên chưa đủ để xác định mức độ sử dụng thường xuyên và đóng góp đối với tài chính toàn diện. Khung chỉ tiêu đề xuất kết hợp đo mức độ và mục đích sử dụng với chất lượng điểm kinh doanh, an toàn và tính bao trùm theo nhóm dân cư, địa bàn.
Do dựa trên dữ liệu tổng hợp công khai, nghiên cứu chưa thể phân tích hành vi ở cấp người dùng hoặc xác định tác động của khuôn khổ pháp lý mới. Dữ liệu giao dịch và khảo sát người dùng từ năm 2026 có thể làm rõ vai trò của liên thông, chất lượng điểm kinh doanh và chi phí đối với việc duy trì sử dụng dịch vụ.
Tài liệu tham khảo:
1. Agarwal, A., & Assenova, V. A. (2024). Mobile money as a stepping stone to financial inclusion: How digital multisided platforms fill institutional voids. Organisation Science, 35(3), 769–787. https://doi.org/10.1287/orsc.2022.16562.
2. Anh Minh. (2025, October 29). Thanh toán điện tử bứt phá, giao dịch qua QR tăng hơn 150%. Báo Điện tử Chính phủ. https://baochinhphu.vn/thanh-toan-dien-tu-but-pha-giao-dich-qua-qr-tang-hon-150-102251029175342856.htm.
3. Anh Minh. (2026a, May 5). Ngân hàng đẩy nhanh chuyển đổi số, phát triển thanh toán hiện đại. Báo Điện tử Chính phủ. https://baochinhphu.vn/ngan-hang-day-nhanh-chuyen-doi-so-phat-trien-thanh-toan-hien-dai-102260505165811757.htm.
4. Anh Minh. (2026b, August 11). Ngân hàng số tăng tốc, dữ liệu và AI mở đường cho hệ sinh thái mới. Báo Điện tử Chính phủ. https://baochinhphu.vn/ngan-hang-so-tang-toc-du-lieu-va-ai-mo-duong-cho-he-sinh-thai-moi-102260811130555437.htm.
5. Ánh Tuyết. (2026, May 5). Thanh toán không dùng tiền mặt tiếp đà tăng tốc, số máy ATM giảm hơn 3%. Thời báo Tài chính Việt Nam. https://thoibaotaichinhvietnam.vn/thanh-toan-khong-dung-tien-mat-tiep-da-tang-toc-so-may-atm-giam-hon-3-196709.html.
6. Bảo hiểm Tiền gửi Việt Nam. (2026, October 6). Thúc đẩy tài chính toàn diện từ thanh toán không dùng tiền mặt. https://div.gov.vn/thuc-day-tai-chinh-toan-dien-tu-thanh-toan-khong-dung-tien-mat.
7. Bạt Tuấn và nhóm PV, BTV. (2025). Cung cấp dịch vụ Mobile Money góp phần phát triển thanh toán không dùng tiền mặt. https://vietnamnet.vn/cung-cap-dich-vu-mobile-money-gop-phan-phat-trien-thanh-toan-khong-dung-tien-mat-2470805.html.
8. Bongomin, G. O. C., Malinga, C. A., Manzi, A. A., & Balinda, R. (2023). Agent liquidity: A catalyst for mobile money banking among the unbanked poor population in rural sub-Saharan Africa. Cogent Economics & Finance, 11(1), Article 2203435. https://doi.org/10.1080/23322039.2023.2203435.
9. Bộ Thông tin và Truyền thông. (2024). Chuyển đổi số quốc gia tháng 10 năm 2024 (Báo cáo số 5320/BC-BTTTT). https://qppl.dienbien.gov.vn/qlvb/vbpq.nsf/3d0f058120469ad34725726600365420/96004362346CA27747258BCD0026F5F5/$file/dongdau5320_05-11-2024-14-02-11_bc_cds_thang 10.2024-s.pdf.
10. Chính phủ. (2025, December 31). Nghị định số 368/2025/NĐ-CP quy định về hoạt động cung ứng dịch vụ Tiền di động.
11. GSMA. (2019). 2018 state of the industry report on mobile money. https://www.gsma.com/solutions-and-impact/connectivity-for-good/mobile-for-development/gsma_resources/2018-state-of-the-industry-report-on-mobile-money/.
12. GSMA. (2026). The state of the industry report on mobile money 2026. https://www.gsma.com/solutions-and-impact/connectivity-for-good/mobile-for-development/gsma_resources/the-state-of-the-industry-report-on-mobile-money-2026/.
13. Ha, D., Şensoy, A., & Phung, A. (2023). Empowering mobile money users: The role of financial literacy and trust in Vietnam. Borsa Istanbul Review, 23(6), 1367–1379. https://doi.org/10.1016/j.bir.2023.10.009.
14. Klapper, L., Singer, D., Starita, L., & Norris, A. (2025). The Global Findex Database 2025: Connectivity and financial inclusion in the digital economy. World Bank. https://doi.org/10.1596/978-1-4648-2204-9.
15. Lê Anh. (2026, June 6). Xây dựng hệ sinh thái thanh toán thông minh, an toàn, bao trùm. Báo Điện tử Chính phủ. https://baochinhphu.vn/xay-dung-he-sinh-thai-thanh-toan-thong-minh-an-toan-bao-trum-102260606140813604.htm.
16. Minh Hiển. (2024, November 5). Tạo hành lang pháp lý chính thức cho dịch vụ dùng tài khoản viễn thông thanh toán hàng hóa, dịch vụ. Báo Điện tử Chính phủ. https://baochinhphu.vn/tao-hanh-lang-phap-ly-chinh-thuc-cho-dich-vu-dung-tai-khoan-vien-thong-thanh-toan-hang-hoa-dich-vu-102241105121348468.htm.
17. Nguyen, M. T., Nguyen-Thanh, N., & Duy, D. T. (2025). Exploring mobile money adoption in Vietnam: Insights from payment technology and demographic dynamics. Social Sciences & Humanities Open, 11, Article 101421. https://doi.org/10.1016/j.ssaho.2025.101421.
18. Nguyễn, T. Á. N., & Lương, T. T. H. (2024). Tài chính toàn diện tại Việt Nam: Các yếu tố xác định việc sử dụng các sản phẩm của ngân hàng và mobile money. Tạp chí Khoa học Đại học Mở Thành phố Hồ Chí Minh - Kinh tế và Quản trị kinh doanh, 19(7), 3–15. https://doi.org/10.46223/HCMCOUJS.econ.vi.19.7.3065.2024.
19. Osabutey, E. L. C., & Jackson, T. (2024). Mobile money and financial inclusion in Africa: Emerging themes, challenges and policy implications. Technological Forecasting and Social Change, 202, Article 123339. https://doi.org/10.1016/j.techfore.2024.123339.
20. Thủ tướng Chính phủ. (2021, March 9). Quyết định số 316/QĐ-TTg về việc phê duyệt triển khai thí điểm dùng tài khoản viễn thông thanh toán cho các hàng hóa, dịch vụ có giá trị nhỏ. https://chinhphu.vn/default.aspx?docid=202794&pageid=27160.
| Ngày nhận bài: 22/9/2026; Ngày hoàn thiện biên tập: 12/11/2026; Ngày duyệt đăng: 17/11/2026 |
Các tin khác
Hoàn thiện thể chế đầu tư trực tiếp nước ngoài ở Việt Nam trong bối cảnh mới
Thực trạng tác động của chuyển đổi số đến năng lực đổi mới sáng tạo của các doanh nghiệp Việt Nam
Các yếu tố ảnh hưởng tới hiệu quả đầu tư bằng nguồn vốn ngân sách nhà nước: Tổng quan nghiên cứu và đề xuất mô hình
Mô hình nghiên cứu tác động của trí tuệ nhân tạo tạo sinh đến hành vi đổi mới sáng tạo của sinh viên thông qua sáng tạo tri thức
Các yếu tố ảnh hưởng đến trải nghiệm dịch vụ tiệc của khách hàng trong kinh doanh nhà hàng: Nghiên cứu trường hợp tại TP. Hà Nội
Giải pháp nâng cao chất lượng dịch vụ ngân hàng điện tử đối với khách hàng cá nhân tại Ngân hàng Thương mại Cổ phần Sài Gòn Tài Lộc - Chi nhánh Cần Thơ
Trí tuệ nhân tạo trong tuyển dụng và những tác động đến thị trường lao động Việt Nam
Quản lý nhà nước đối với chi phí giao dịch trên thị trường carbon tại Việt Nam: Tiếp cận từ kinh tế học thể chế
Hoàn thiện thể chế và chính sách tài chính phát triển khu công nghệ số tập trung ở Việt Nam: Từ ưu đãi đầu vào đến hiệu quả hệ sinh thái