Thông tư số 99/2025/TT-BTC: Bước chuyển trong cải cách chế độ kế toán doanh nghiệp tại Việt Nam

TS. Nguyễn Thị Quỳnh Hoa

Học viện Ngân hàng

Email: [email protected]

Tóm tắt

Thông tư số 99/2025/TT-BTC được ban hành thay thế Thông tư số 200/2014/TT-BTC đã đánh dấu bước chuyển quan trọng trong quá trình hoàn thiện chế độ kế toán của Việt Nam. Bài viết tập trung phân tích những điểm đổi mới quan trọng của Thông tư số 99/2025/TT-BTC, đồng thời đánh giá tác động của các thay đổi này đối với doanh nghiệp Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số và lộ trình áp dụng Chuẩn mực Báo cáo tài chính quốc tế. Kết quả nghiên cứu cho thấy, Thông tư số 99/2025/TT-BTC không chỉ tạo điều kiện nâng cao tính minh bạch và chất lượng thông tin tài chính mà còn thúc đẩy đổi mới tư duy quản trị kế toán theo hướng coi trọng bản chất kinh tế của giao dịch và tăng cường trách nhiệm giải trình của doanh nghiệp.

Từ khóa: Thông tư số 99/2025/TT-BTC, báo cáo tài chính, kế toán doanh nghiệp

Abstract

Circular No. 99/2025/TT-BTC, issued to replace Circular No. 200/2014/TT-BTC, marks an important milestone in the process of improving Viet Nam’s corporate accounting regime. This paper focuses on analyzing the major innovations introduced by Circular No. 99/2025/TT-BTC and assessing their impacts on Vietnamese enterprises in the context of digital transformation and the roadmap for adopting International Financial Reporting Standards (IFRS). The findings indicate that Circular No. 99/2025/TT-BTC not only contributes to enhancing the transparency and quality of financial information but also promotes a shift in accounting governance toward emphasizing the economic substance of transactions and strengthening corporate accountability.

Keywords: Circular No. 99/2025/TT-BTC, financial statements, corporate accounting

ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế và lộ trình áp dụng Chuẩn mực Báo cáo tài chính quốc tế (IFRS), yêu cầu hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về kế toán doanh nghiệp tại Việt Nam ngày càng trở nên cấp thiết. Sau hơn 10 năm áp dụng, Thông tư số 200/2014/TT-BTC ngày 22/12/2014 của Bộ Tài chính đã góp phần quan trọng trong việc chuẩn hóa chế độ kế toán doanh nghiệp. Tuy nhiên, trước sự phát triển nhanh của nền kinh tế, quá trình chuyển đổi số và sự gia tăng của các giao dịch tài chính phức tạp, nhiều quy định của Thông tư số 200/2014/TT-BTC đã bộc lộ những hạn chế, đặc biệt là cách tiếp cận thiên về tuân thủ hình thức và chưa phản ánh đầy đủ bản chất kinh tế của giao dịch.

Trong bối cảnh đó, Bộ Tài chính đã ban hành Thông tư số 99/2025/TT-BTC ngày 27/10/2025 hướng dẫn chế độ kế toán doanh nghiệp nhằm thay thế Thông tư số 200/2014/TT-BTC, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026. Thông tư mới được xây dựng theo định hướng tăng tính linh hoạt, nâng cao vai trò xét đoán nghề nghiệp và từng bước tiệm cận thông lệ kế toán quốc tế. Những thay đổi liên quan đến kế toán tài sản sinh học, ngoại tệ, công cụ tài chính và thuế tối thiểu toàn cầu cho thấy bước chuyển quan trọng trong tư duy quản lý tài chính tại Việt Nam theo hướng minh bạch và hiện đại hơn.

Do đó, bài viết tập trung phân tích những điểm đổi mới quan trọng của Thông tư số 99/2025/TT-BTC so với Thông tư số 200/2014/TT-BTC, đồng thời đánh giá tác động của các thay đổi này đối với doanh nghiệp Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập IFRS.

NHỮNG THAY ĐỔI CỦA THÔNG TƯ SỐ 99/2025/TT-BTC

Sự chuyển dịch triết lý quản trị kế toán

Một trong những thay đổi quan trọng nhất của Thông tư số 99/2025/TT-BTC là sự chuyển dịch trong triết lý quản trị kế toán từ “tuân thủ hình thức” sang “coi trọng bản chất kinh tế”. Nếu như Thông tư số 200/2014/TT-BTC được xây dựng theo hướng quản lý mang tính quy tắc, yêu cầu doanh nghiệp tuân thủ chặt chẽ hệ thống tài khoản, chứng từ và biểu mẫu kế toán, thì Thông tư số 99/2025/TT-BTC lại hướng đến mô hình quản lý theo nguyên tắc, tăng quyền chủ động cho doanh nghiệp trong tổ chức công tác kế toán.

Theo quy định mới, doanh nghiệp được phép tự thiết kế, sửa đổi và bổ sung hệ thống tài khoản, chứng từ và sổ kế toán phù hợp với đặc điểm hoạt động sản xuất kinh doanh, miễn bảo đảm phản ánh trung thực và hợp lý các giao dịch kinh tế phát sinh. Điều này cho thấy cơ quan quản lý đang chuyển từ mô hình kiểm soát chi tiết sang quản lý theo nguyên tắc, phù hợp với xu hướng cải cách kế toán quốc tế.

Sự thay đổi này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với các doanh nghiệp ứng dụng hệ thống hoạch định nguồn lực doanh nghiệp (ERP) và mô hình quản trị hiện đại. Trước đây, nhiều doanh nghiệp phải điều chỉnh hệ thống quản trị nội bộ để phù hợp với kết cấu tài khoản mang tính cứng nhắc của Thông tư số 200/2014/TT-BTC, làm gia tăng chi phí vận hành và giảm hiệu quả quản trị dữ liệu. Việc cho phép doanh nghiệp linh hoạt hơn trong tổ chức hệ thống kế toán sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản trị tài chính và thúc đẩy quá trình chuyển đổi số.

Tuy nhiên, việc tăng quyền tự chủ cũng đồng nghĩa với việc doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm lớn hơn đối với tính trung thực và hợp lý của thông tin tài chính. Kế toán viên không còn chỉ thực hiện chức năng ghi chép mà cần vận dụng xét đoán nghề nghiệp để lựa chọn chính sách kế toán phù hợp với bản chất giao dịch. Điều này phản ánh xu hướng chuyển đổi từ kế toán mang tính thủ tục sang kế toán phục vụ quản trị và hỗ trợ ra quyết định.

Bên cạnh đó, Thông tư số 99/2025/TT-BTC cũng nhấn mạnh vai trò của kiểm soát nội bộ và trách nhiệm quản trị doanh nghiệp. Theo quy định mới, doanh nghiệp phải xây dựng quy chế hạch toán kế toán và quy chế kiểm soát nội bộ nhằm phân định rõ trách nhiệm giữa các bộ phận và cá nhân liên quan đến việc tạo lập, phê duyệt và kiểm soát giao dịch. Đồng thời, yêu cầu về công bố và thuyết minh thông tin tài chính cũng được nâng cao, đặc biệt đối với các khoản mục trọng yếu và các ước tính kế toán quan trọng. Điều này góp phần tăng tính minh bạch của báo cáo tài chính và hỗ trợ nhà đầu tư đánh giá chính xác hơn mức độ rủi ro tài chính của doanh nghiệp.

Có thể thấy, sự chuyển dịch từ “tuân thủ hình thức” sang “coi trọng bản chất kinh tế” là thay đổi mang tính nền tảng của Thông tư số 99/2025/TT-BTC. Đây không chỉ là cải cách về kỹ thuật kế toán mà còn phản ánh quá trình đổi mới tư duy quản lý tài chính theo hướng hiện đại và hội nhập quốc tế.

Những thay đổi về ghi nhận, đo lường và trình bày các khoản mục kế toán

Kế toán tài sản sinh học

Một trong những điểm mới đáng chú ý của Thông tư số 99/2025/TT-BTC là lần đầu tiên đưa tài sản sinh học vào hệ thống tài khoản kế toán doanh nghiệp thông qua Tài khoản 215. Đây được xem là bước tiến quan trọng trong quá trình tiệm cận Chuẩn mực Kế toán Quốc tế IAS 41 về nông nghiệp.

Trước đây, theo quy định tại Thông tư số 200/2014/TT-BTC, tài sản sinh học chủ yếu được ghi nhận theo mô hình giá gốc tương tự hàng tồn kho hoặc tài sản cố định. Cách tiếp cận này chưa phản ánh đầy đủ đặc thù của hoạt động nông nghiệp khi giá trị tài sản thường xuyên biến động do yếu tố sinh trưởng, dịch bệnh và thị trường.

Thông tư số 99/2025/TT-BTC đã phân loại cụ thể các nhóm tài sản sinh học như súc vật cho sản phẩm định kỳ, súc vật nuôi lấy thịt và cây trồng mùa vụ. Đồng thời, việc bổ sung cơ chế trích lập dự phòng tổn thất tài sản sinh học giúp doanh nghiệp phản ánh kịp thời các rủi ro phát sinh vào chi phí thay vì tiếp tục duy trì giá trị tài sản không còn phù hợp với thực tế.

Việc áp dụng mô hình kế toán mới đối với tài sản sinh học được dự báo sẽ tác động đáng kể đến các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp và chăn nuôi. Báo cáo tài chính của doanh nghiệp có thể biến động mạnh hơn do phải ghi nhận kịp thời các tổn thất liên quan đến dịch bệnh và biến động giá nông sản. Tuy nhiên, về dài hạn, quy định mới sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch của thông tin tài chính và phản ánh sát hơn giá trị kinh tế thực tế của tài sản sinh học.

Cải cách kế toán ngoại tệ và tỷ giá hối đoái

Thông tư số 99/2025/TT-BTC có nhiều thay đổi đáng chú ý liên quan đến kế toán ngoại tệ và tỷ giá hối đoái. Theo quy định trước đây tại Thông tư số 200/2014/TT-BTC, doanh nghiệp phải sử dụng tỷ giá mua để đánh giá tài sản và tỷ giá bán để đánh giá nợ phải trả. Cách tiếp cận này được đánh giá là tương đối phức tạp và làm gia tăng khối lượng xử lý dữ liệu kế toán.

Để khắc phục hạn chế đó, Thông tư số 99/2025/TT-BTC cho phép doanh nghiệp sử dụng “tỷ giá mua bán chuyển khoản trung bình” của ngân hàng thương mại nơi doanh nghiệp thường xuyên giao dịch. Quy định mới giúp đơn giản hóa quy trình hạch toán ngoại tệ, giảm áp lực xử lý dữ liệu vào cuối kỳ và nâng cao tính nhất quán trong ghi nhận kế toán.

Bên cạnh đó, Thông tư số 99/2025/TT-BTC cũng làm rõ nguyên tắc lựa chọn đơn vị tiền tệ kế toán đối với doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài. Theo quy định mới, doanh nghiệp được phép sử dụng ngoại tệ làm đơn vị tiền tệ kế toán nếu ngoại tệ đó có ảnh hưởng chủ yếu đến doanh thu, chi phí và dòng tiền của doanh nghiệp. Điều này tạo cơ sở pháp lý rõ ràng hơn cho các doanh nghiệp FDI trong việc lựa chọn đồng tiền ghi sổ kế toán.

Một điểm đáng chú ý khác là Thông tư số 99/2025/TT-BTC không cho phép vốn hóa chênh lệch tỷ giá vào giá trị tài sản dở dang như một số trường hợp trước đây. Quy định này phản ánh xu hướng thận trọng hơn trong ghi nhận tài sản, đồng thời hạn chế tình trạng điều chỉnh lợi nhuận thông qua chênh lệch tỷ giá.

Kế toán các khoản đầu tư và công cụ tài chính

Thông tư số 99/2025/TT-BTC cũng có nhiều thay đổi quan trọng liên quan đến kế toán các khoản đầu tư tài chính. Đối với chứng khoán kinh doanh, chi phí mua chứng khoán phải được ghi nhận trực tiếp vào chi phí trong kỳ thay vì vốn hóa như trước đây. Đồng thời, Thông tư số 99/2025/TT-BTC không cho phép tái phân loại giữa chứng khoán kinh doanh và đầu tư nắm giữ đến ngày đáo hạn nhằm hạn chế hành vi “quản trị lợi nhuận”.

Đối với hợp đồng hợp tác kinh doanh (BCC), Thông tư số 99/2025/TT-BTC đã phân loại rõ giữa BCC đồng kiểm soát và BCC không đồng kiểm soát, đồng thời hướng dẫn cụ thể đối với các hợp đồng chia lợi nhuận hoặc chia sản phẩm. Quy định này giúp doanh nghiệp phản ánh chính xác hơn bản chất kinh tế của các khoản đầu tư hợp tác kinh doanh.

Một điểm mới quan trọng khác là việc bổ sung phương pháp lãi suất thực trong phân bổ chiết khấu và phụ trội trái phiếu. Điều này cho thấy Thông tư số 99/2025/TT-BTC đang từng bước tiệm cận IFRS trong lĩnh vực công cụ tài chính, đồng thời giúp doanh nghiệp phản ánh chính xác hơn chi phí vốn và giá trị hiện tại của các khoản đầu tư.

Thuế tối thiểu toàn cầu và tác động đối với doanh nghiệp FDI

Một trong những nội dung thể hiện rõ tính cập nhật của Thông tư số 99/2025/TT-BTC là việc bổ sung Tài khoản 82112 - Chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp bổ sung theo quy định về thuế tối thiểu toàn cầu. Đây được xem là thay đổi quan trọng trong bối cảnh Việt Nam triển khai thực hiện Trụ cột 2 của OECD đối với các tập đoàn đa quốc gia có doanh thu hợp nhất từ 750 triệu EUR trở lên.

Theo cơ chế này, các doanh nghiệp FDI đang được hưởng ưu đãi thuế với mức thuế suất dưới 15% sẽ phải nộp phần thuế bổ sung nhằm bảo đảm mức thuế tối thiểu toàn cầu. Quy định này được dự báo sẽ tác động trực tiếp đến nhiều tập đoàn lớn đang hoạt động tại Việt Nam trong các lĩnh vực điện tử, công nghệ và sản xuất công nghiệp.

Việc bổ sung tài khoản kế toán riêng cho thuế tối thiểu toàn cầu không chỉ giúp nâng cao tính minh bạch của báo cáo tài chính mà còn tạo điều kiện để cơ quan quản lý và nhà đầu tư đánh giá rõ hơn tác động của chính sách thuế quốc tế đối với lợi nhuận doanh nghiệp. Đồng thời, quy định mới cũng cho thấy hệ thống kế toán doanh nghiệp Việt Nam đang từng bước thích ứng với các thay đổi của môi trường tài chính và thuế quốc tế trong bối cảnh hội nhập sâu rộng.

MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ

Nhìn chung, việc chuyển đổi từ Thông tư số 200/2014/TT-BTC sang Thông tư số 99/2025/TT-BTC sẽ tạo ra nhiều tác động đối với doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực quản trị tài chính và tổ chức công tác kế toán. Quy định mới cho phép doanh nghiệp chủ động hơn trong thiết kế hệ thống tài khoản, chứng từ và sổ kế toán, qua đó hỗ trợ hiện đại hóa quản trị tài chính và tăng khả năng tích hợp với các phần mềm kế toán, ERP trong bối cảnh chuyển đổi số.

Tuy nhiên, sự thay đổi này cũng đặt ra áp lực đối với doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, khi phải nâng cấp phần mềm, chuyển đổi dữ liệu và đào tạo nhân sự để đáp ứng yêu cầu mới. Đồng thời, bộ phận kế toán không còn chỉ thực hiện chức năng ghi chép mà cần tham gia nhiều hơn vào quản trị rủi ro, kiểm soát nội bộ và xây dựng chính sách kế toán phù hợp với bản chất kinh tế của giao dịch.

Để triển khai Thông tư số 99/2025/TT-BTC một cách hiệu quả, đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp và các cơ sở đào tạo kế toán - kiểm toán.

Đối với cơ quan quản lý nhà nước, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống văn bản hướng dẫn nhằm bảo đảm tính thống nhất và đồng bộ trong quá trình áp dụng, đặc biệt đối với các nội dung liên quan đến công cụ tài chính, tài sản sinh học và kế toán ngoại tệ. Đồng thời, cần xây dựng lộ trình tiệm cận IFRS phù hợp với điều kiện thực tiễn của Việt Nam để hỗ trợ doanh nghiệp trong quá trình chuyển đổi và hội nhập quốc tế.

Đối với doanh nghiệp, cần chủ động rà soát hệ thống tài khoản, nâng cấp phần mềm kế toán và tăng cường đào tạo nguồn nhân lực nhằm đáp ứng yêu cầu mới về xét đoán nghề nghiệp và kiểm soát nội bộ. Việc chuyển đổi từ mô hình kế toán thiên về tuân thủ sang mô hình kế toán dựa trên bản chất kinh tế cũng đòi hỏi doanh nghiệp đổi mới tư duy quản trị tài chính theo hướng minh bạch, linh hoạt và hiện đại hơn.

Đối với các cơ sở đào tạo, cần cập nhật chương trình đào tạo kế toán - kiểm toán theo hướng tiệm cận IFRS, đồng thời tăng cường kỹ năng phân tích, tư duy nghề nghiệp và khả năng vận dụng xét đoán kế toán nhằm đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động trong giai đoạn mới.

Tài liệu tham khảo:

1. Bộ Tài chính (2014). Thông tư số 200/2014/TT-BTC ngày 22/12/2014 hướng dẫn chế độ kế toán doanh nghiệp.

2. Bộ Tài chính (2025). Thông tư số 99/2025/TT-BTC ngày 27/10/2025 hướng dẫn chế độ kế toán doanh nghiệp.

3. IASB (2023). International Financial Reporting Standards (IFRS).

4. OECD (2023). Global Anti-Base Erosion Model Rules (Pillar Two).