Tác động của chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế đến việc làm ở tỉnh Sơn La

Trung tá Nguyễn Hữu Chỉnh

Lớp CH KTCT 2025, Hệ 5, Học viện Chính trị (Bộ Quốc phòng)

Email: [email protected]

Tóm tắt

Chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế là một trong những yếu tố quyết định hướng đi và chất lượng tăng trưởng của mỗi địa phương, đồng thời tác động trực tiếp đến quy mô, cơ cấu và chất lượng việc làm. Bài viết sử dụng phương pháp tổng hợp, phân tích tài liệu và số liệu thống kê để làm rõ thực trạng chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế ở tỉnh Sơn La. Trên cơ sở đó, bài viết phân tích tác động của quá trình này đến việc làm trên 4 phương diện: mở rộng và đa dạng hóa cơ hội việc làm; chuyển dịch cơ cấu lao động; nâng cao thu nhập gắn với giảm nghèo; mở rộng không gian việc làm. Qua đó, bài viết đề xuất 4 nhóm giải pháp nhằm gắn chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế với tạo việc làm bền vững cho người lao động trên địa bàn.

Từ khóa: Cơ cấu kinh tế, việc làm, Sơn La

Abstract

Economic restructuring is one of the key factors determining the direction and quality of growth in each locality, while directly affecting the scale, structure, and quality of employment. The article uses document review, analysis, and statistical data to clarify the current state of economic restructuring in Son La Province. On this basis, it analyzes the effects of this process on employment from four aspects: expanding and diversifying employment opportunities; changing the labor structure; increasing incomes and reducing poverty; and expanding employment opportunities across different areas. Accordingly, the article proposes four groups of solutions to link economic restructuring with the creation of sustainable employment for workers in the province.

Keywords: Economic structure, employment, Son La

ĐẶT VẤN ĐỀ

Chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế là nội dung quan trọng của quá trình đổi mới mô hình tăng trưởng, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và nâng cao năng suất lao động. Sơn La là tỉnh miền núi có địa bàn rộng, dân cư phân bố không đồng đều, tỷ lệ lao động nông thôn lớn, nhiều dân tộc cùng sinh sống. Ở một địa bàn như vậy, quá trình chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế tác động đến việc làm theo 2 chiều: nếu được định hướng đúng, chuyển dịch cơ cấu ngành sẽ mở rộng cơ hội việc làm, nâng cao thu nhập và chất lượng lao động; ngược lại, nếu không gắn với nhu cầu việc làm và đào tạo nghề, quá trình này có thể khiến một bộ phận lao động mất việc, gia tăng chênh lệch thu nhập và hạn chế cơ hội tiếp cận ngành nghề mới.

Vấn đề lao động, việc làm trong bối cảnh chuyển dịch cơ cấu kinh tế đã được đề cập trong nhiều văn bản của Đảng, Nhà nước và tỉnh Sơn La. Ở cấp Trung ương, có Chỉ thị số 37-CT/TW ngày 10/7/2024 của Ban Bí thư về đổi mới công tác đào tạo nghề cho lao động nông thôn đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn (Ban Bí thư, 2024); Quyết định số 369/QĐ-TTg ngày 24/5/2024 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Quy hoạch vùng Trung du và miền núi phía Bắc thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 (Thủ tướng Chính phủ, 2024); Ở cấp tỉnh, có Quy hoạch tỉnh Sơn La thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 1676/QĐ-TTg ngày 25/12/2023 (Thủ tướng Chính phủ, 2023); Nghị quyết số 09-NQ/TU ngày 21/01/2021 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh về phát triển nguồn nhân lực giai đoạn 2021-2025, định hướng đến năm 2030 (Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Sơn La, 2021)... Các văn bản này đã xác lập định hướng về chuyển dịch cơ cấu kinh tế, phát triển nguồn nhân lực và đào tạo nghề, song chủ yếu dừng ở tầm chủ trương, chính sách.

Về nghiên cứu khoa học, Trịnh Xuân Việt (2023) bàn về đào tạo nghề cho lao động nông nghiệp, nông thôn Việt Nam; Nguyễn Hữu Chỉnh (2025) đề cập giải quyết việc làm cho lao động nông thôn ở tỉnh Sơn La; Phan Đức Ngữ (2024) và Nguyễn Hạnh (2025) phản ánh kết quả chuyển dịch cơ cấu ngành và tăng trưởng kinh tế của tỉnh. Tuy vậy, chưa có công trình nào nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống về tác động của chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế đến việc làm ở tỉnh Sơn La. Bài viết hướng tới khoảng trống này: phân tích tác động đó, chỉ ra những vấn đề đặt ra và đề xuất giải pháp phát triển việc làm, góp phần để Sơn La gắn tăng trưởng kinh tế với tiến bộ, công bằng xã hội và nâng cao đời sống nhân dân.

Bài viết sử dụng phương pháp tổng hợp, phân tích tài liệu kết hợp với phân tích số liệu thứ cấp. Nguồn tài liệu gồm văn kiện, nghị quyết, chỉ thị, quy hoạch, kế hoạch và báo cáo của Trung ương và tỉnh Sơn La; số liệu về tăng trưởng kinh tế, cơ cấu ngành, lao động, việc làm và giảm nghèo giai đoạn 2021-2025 được công bố trên cổng thông tin, báo điện tử và văn bản của cơ quan nhà nước; cùng các công trình nghiên cứu có liên quan.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Khái quát quá trình chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế ở tỉnh Sơn La

Từ nền kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp, Sơn La đang hình thành cơ cấu đa ngành gồm nông nghiệp công nghệ cao, công nghiệp chế biến, năng lượng, du lịch, thương mại và kinh tế số. Năm 2024, dịch vụ chiếm 40,48% GRDP, công nghiệp - xây dựng 32,02% (tăng 5,68 điểm phần trăm so với năm 2023), nông, lâm nghiệp và thủy sản 21,94% (Cục Thống kê Sơn La, 2025). Năm 2025, GRDP theo giá so sánh ước đạt 38.992 tỷ đồng, tăng 8,03%, vượt mục tiêu; GRDP bình quân đầu người đạt 71,6 triệu đồng, tăng 14 triệu đồng so với năm 2024 (Văn Ngọc, 2026). Công nghiệp - xây dựng tăng 11,93%, cao hơn hẳn nông, lâm nghiệp và thủy sản (6,76%), đưa Sơn La vào nhóm dẫn đầu vùng Trung du và miền núi phía Bắc về tăng trưởng (Minh Thu, 2026).

Tuy vậy, chuyển dịch cơ cấu lao động còn chậm hơn chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Nông, lâm nghiệp và thủy sản chỉ chiếm gần 22% GRDP nhưng năm 2025 vẫn sử dụng khoảng 58,9% lao động; tỷ lệ lao động qua đào tạo đạt khoảng 65%; toàn tỉnh giải quyết việc làm cho trên 22.000 lao động (Thương Nguyễn, 2026). Mục tiêu đến năm 2030 là nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo lên 75%, trong đó 40% có văn bằng, chứng chỉ, và giảm tỷ lệ lao động nông nghiệp còn 50,7% (Quốc Tuấn, 2026).

Tác động của chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế đến việc làm

Thứ nhất, góp phần mở rộng quy mô và đa dạng hóa cơ hội việc làm. Phát triển nông nghiệp hàng hóa gắn với chế biến và tiêu thụ đã tạo thêm nhu cầu lao động ở nhiều khâu của chuỗi giá trị, từ sản xuất, thu hoạch, phân loại, bảo quản đến vận chuyển, chế biến và phân phối. Các nông sản có lợi thế của Tỉnh như cây ăn quả, cà phê, chè không chỉ tạo việc làm trực tiếp trong sản xuất, mà còn mở ra nhiều hoạt động kinh tế phụ trợ. Năm 2025, khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản đạt khoảng 9.145 tỷ đồng theo giá so sánh, tăng 6,76%, xếp thứ 1/34 tỉnh, thành phố (Minh Thu, 2026). Giai đoạn 2021-2025, toàn Tỉnh giải quyết việc làm cho 100.000 lao động (Quốc Tuấn, 2026). Khi sản phẩm được chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và đưa vào kênh phân phối có tổ chức, nhu cầu lao động tiếp tục mở rộng sang các lĩnh vực kỹ thuật, quản lý chất lượng, logistics, thương mại điện tử và xúc tiến thị trường.

Thứ hai, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu lao động và đặt ra yêu cầu cao hơn về chất lượng việc làm. Sự phụ thuộc vào lao động nông nghiệp mang tính mùa vụ giảm dần, trong khi việc làm trong công nghiệp chế biến, thương mại, du lịch và dịch vụ được mở rộng. Người lao động từng bước chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ, dựa vào kinh nghiệm sang sản xuất hàng hóa tuân thủ quy trình kỹ thuật, đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng và tham gia chuỗi liên kết sản xuất, tiêu thụ. Xu hướng này rõ nhất ở khu vực đô thị trung tâm. TP. Sơn La (trước khi sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025) có tốc độ tăng trưởng bình quân nhiều năm khoảng 8%, gấp hơn 2,5 lần mức tăng trưởng của tỉnh; GRDP bình quân đầu người khoảng 80 triệu đồng, gấp 1,5 lần; mật độ GRDP khoảng 26 tỷ đồng/km², gấp hơn 5 lần bình quân toàn Tỉnh (Phan Đức Ngữ, 2024). Khoảng cách này cho thấy việc làm phi nông nghiệp đang tập trung ở đô thị, trong khi lao động ở các địa bàn còn lại vẫn gắn nhiều với nông nghiệp.

Thứ ba, góp phần nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống và thúc đẩy giảm nghèo. Phát triển nông nghiệp hàng hóa, tăng cường liên kết sản xuất với chế biến và tiêu thụ giúp người lao động nâng cao thu nhập trên cùng đơn vị diện tích và thời gian lao động. Khi hợp tác xã, doanh nghiệp và hộ sản xuất hình thành mối liên kết ổn định, người lao động có thêm cơ hội làm những công việc thường xuyên, bớt phụ thuộc vào mùa vụ. Công nghiệp chế biến nông sản còn kéo dài thời gian sử dụng lao động sau thu hoạch, tạo thêm việc làm cho lao động nông thôn và giữ lại giá trị kinh tế tại địa phương. Năm 2025 Sơn La còn 28.212 hộ nghèo (9,37%) và 22.789 hộ cận nghèo (7,57%) (Bộ Nông nghiệp và Môi trường, 2026).

Thứ tư, mở rộng không gian việc làm và gia tăng yêu cầu thích ứng của người lao động. Không gian việc làm được mở rộng theo 2 hướng: người lao động có thêm cơ hội tiếp cận các thị trường có nhu cầu tuyển dụng cao ngoài Tỉnh và ở nước ngoài, đồng thời có thêm khả năng tìm việc ngay tại địa phương nhờ các ngành mới phát triển. Năm 2025, toàn tỉnh có 304 lao động đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, gồm 171 lao động đi Nhật Bản, 85 lao động đi Đài Loan (Trung Quốc), 35 lao động đi Hàn Quốc, còn lại đi các thị trường khác, đạt 152% chỉ tiêu năm (Văn Ngọc, 2026). Năm 2026, Tỉnh chủ động làm việc với một số địa phương của Hàn Quốc; 56 lao động đã đủ điều kiện đi làm việc theo hợp đồng thời hạn 8 tháng, mức lương khoảng 39 triệu đồng/người/tháng (chưa kể làm thêm).

Giai đoạn 2025-2030, Sơn La phấn đấu đưa 5.000 lao động đi làm việc ở nước ngoài; 100% người lao động được đào tạo ngoại ngữ, giáo dục định hướng và tư vấn pháp luật trước khi xuất cảnh; ít nhất 70% người lao động sau khi về nước có việc làm ổn định hoặc tự tạo việc làm tại địa phương; 100% xã, phường có lao động đi làm việc ở nước ngoài (Lê Hạnh, 2026). Cả 2 hướng đều đòi hỏi người lao động có đầy đủ thông tin về ngành nghề, tiền lương, điều kiện làm việc, rủi ro và có kỹ năng chuyển đổi nghề. Từ ngày 1/7/2025, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đi vào vận hành. Mô hình này tạo điều kiện để công tác quản lý lao động và kết nối cung - cầu việc làm được thực hiện sát cơ sở hơn.

Bên cạnh những tác động tích cực, chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế ở Sơn La cũng đặt ra một số thách thức đối với việc làm. Quá trình chuyển dịch diễn ra không đồng đều giữa đô thị và nông thôn, giữa vùng thấp và vùng cao. Lao động nông thôn còn chiếm tỷ lệ lớn, phần đông gắn với sản xuất nông nghiệp mùa vụ. Trình độ chuyên môn, kỹ năng của một bộ phận lao động, nhất là lao động người dân tộc thiểu số ở vùng sâu, vùng xa, chưa đáp ứng yêu cầu của ngành nghề mới. Một số lao động có nguy cơ mất việc hoặc buộc phải chuyển đổi nghề, trong khi tình trạng thiếu việc làm tại chỗ gây áp lực di cư lao động ra ngoài tỉnh.

GIẢI PHÁP

Một là, tiếp tục đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế theo hướng tạo việc làm bền vững. Tạo việc làm bền vững cần là tiêu chí quan trọng khi lựa chọn dự án và thu hút đầu tư. Trong nông nghiệp, cần phát triển sản xuất hàng hóa theo vùng chuyên canh, liên kết nông dân, hợp tác xã với doanh nghiệp, chú trọng chế biến, bảo quản và logistics để kéo dài chuỗi giá trị. Trong công nghiệp và dịch vụ, cần ưu tiên dự án phù hợp điều kiện của tỉnh, tạo việc làm ổn định; phát triển du lịch, thương mại gắn với lợi thế văn hóa, cảnh quan và sản phẩm bản địa.

Hai là, nâng cao chất lượng giáo dục nghề nghiệp, gắn đào tạo với nhu cầu thị trường lao động. Cơ sở đào tạo cần phối hợp với doanh nghiệp, hợp tác xã xây dựng chương trình sát nhu cầu tuyển dụng, coi trọng thực hành, tập trung vào chế biến nông sản, thương mại điện tử, du lịch, ngoại ngữ và công nghệ số. Cần mở rộng đào tạo ngắn hạn, lưu động cho lao động nông thôn; đào tạo lại, tư vấn nghề cho lao động có nguy cơ mất việc.

Ba là, phát triển thị trường lao động, nâng cao hiệu quả kết nối cung - cầu việc làm. Tỉnh cần hoàn thiện hệ thống thông tin thị trường lao động để nắm chính xác nhu cầu tuyển dụng theo ngành, nghề và địa bàn; nâng cao hiệu quả tư vấn, giới thiệu việc làm, đưa thông tin tuyển dụng đến vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Với lao động đi làm việc ngoài Tỉnh và ở nước ngoài, cần tăng cường tư vấn pháp luật, kiểm tra doanh nghiệp tuyển dụng và hỗ trợ xử lý vấn đề phát sinh.

Bốn là, hỗ trợ phát triển sinh kế, khởi nghiệp và tạo việc làm tại chỗ. Tỉnh cần sử dụng hiệu quả tín dụng chính sách, chương trình hỗ trợ sản xuất, khuyến công; hỗ trợ người dân tiếp cận vốn, kỹ năng quản trị và kênh phân phối, nhất là trong chế biến nông sản, sản phẩm đặc trưng, du lịch cộng đồng và thương mại điện tử. Sinh kế đa dạng sẽ giúp người lao động giảm phụ thuộc vào công việc thời vụ và giảm áp lực di cư.

Tài liệu tham khảo:

1. Ban Bí thư (2024). Chỉ thị số 37-CT/TW ngày 10/7/2024 về đổi mới công tác đào tạo nghề cho lao động nông thôn đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn.

2. Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Sơn La (2021). Nghị quyết số 09-NQ/TU ngày 21/01/2021 về phát triển nguồn nhân lực tỉnh Sơn La giai đoạn 2021-2025, định hướng đến năm 2030.

3. Bộ Nông nghiệp và Môi trường (2026). Quyết định số 806/QĐ-BNNMT ngày 11/3/2026 công bố kết quả rà soát hộ nghèo, hộ cận nghèo năm 2025 theo chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2022-2025.

4. Cục Thống kê tỉnh Sơn La (2025). Báo cáo tình hình kinh tế - xã hội tháng 12 và năm 2024. https://thongkesonla.nso.gov.vn/storage/manager/news/TJ8whrD-5fdfe632-f10e-487f-9c5e-91dd2192f6ca.pdf

5. Lê Hạnh (2026). Nhiều lao động ở Sơn La sẽ tham gia làm việc tại thị trường Hàn Quốc. https://vov.vn/xa-hoi/nhieu-lao-dong-o-son-la-se-tham-gia-lam-viec-tai-thi-truong-han-quoc-post1328185.vov

6. Minh Thu (2025). Sơn La tăng trưởng ấn tượng 8,76%. https://baosonla.vn/kinh-te/son-la-tang-truong-an-tuong-876-be4cKCyHR.html

7. Nguyễn Hạnh (2025). Cơ cấu ngành - động lực tăng trưởng kinh tế. https://sonla.gov.vn/tin-kinh-te/co-cau-nganh-dong-luc-tang-truong-kinh-te-933181

8. Nguyễn Hữu Chỉnh (2025). Giải quyết việc làm cho lao động nông thôn ở tỉnh Sơn La. https://nghiencuu.tapchikinhtetaichinh.vn/giai-quyet-viec-lam-cho-lao-dong-nong-thon-o-tinh-son-la-156570.html

9. Phan Đức Ngữ (2024). Vấn đề phát triển thành phố Sơn La trở thành cực tăng trưởng. https://sonla.dcs.vn/tin-tuc-su-kien/noi-dung/van-de-phat-trien-thanh-pho-son-la-tro-thanh-cuc-tang-truong-5345.html

10. Quốc Tuấn (2026). Sơn La tập trung phát triển nguồn nhân lực trong tình hình mới. https://nhandan.vn/son-la-tap-trung-phat-trien-nguon-nhan-luc-trong-tinh-hinh-moi-post831332.html

11. Thủ tướng Chính phủ (2023). Quyết định số 1676/QĐ-TTg ngày 25/12/2023 phê duyệt Quy hoạch tỉnh Sơn La thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050.

12. Thủ tướng Chính phủ (2024). Quyết định số 369/QĐ-TTg ngày 24/5/2024 phê duyệt Quy hoạch vùng Trung du và miền núi phía Bắc thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050.

13. Thương Nguyễn (2026). Sơn La hỗ trợ người lao động tiếp cận cơ hội việc làm hiệu quả, bền vững. https://lsvn.vn/son-la-ho-tro-nguoi-lao-dong-tiep-can-co-hoi-viec-lam-hieu-qua-ben-vung-a171479.html

14. Trịnh Xuân Việt (2023). Thực trạng và giải pháp đào tạo nghề cho lao động nông nghiệp, nông thôn Việt Nam hiện nay. Tạp chí Công Thương, số 1, tháng 01/2023.

15. Văn Ngọc (2026). Chuyển động Tây Bắc: 10 kết quả nổi bật của tỉnh Sơn La năm 2025. https://trangtraiviet.danviet.vn/chuyen-dong-tay-bac-10-ket-qua-noi-bat-cua-tinh-son-la-nam-2025-d1398603.html