Phát huy vai trò của pháp luật đất đai trong thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững tại Việt Nam

Trần Thị Bình An

Trường Đại học Kinh tế và Quản trị kinh doanh, Đại học Thái Nguyên, Email: [email protected]

Vũ Thị Thuỳ Linh (tác giả liên hệ)

Trường Đại học Kinh tế và Quản trị kinh doanh, Đại học Thái Nguyên, Email: [email protected]

Tóm tắt

Bài viết làm rõ vai trò của pháp luật đất đai đối với tăng trưởng kinh tế bền vững. Kết quả cho thấy Luật Đất đai năm 2024 và Nghị quyết số 254/2025/QH15 quy định một số cơ chế, chính sách tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong tổ chức thi hành Luật Đất đai đã tạo nhiều đột phá. Bài viết cũng đề xuất một số giải pháp nhằm tiếp tục phát huy vai trò của pháp luật đất đai trong giai đoạn phát triển mới.

Từ khóa: Pháp luật đất đai, Luật Đất đai 2024, tăng trưởng kinh tế bền vững

Abstract

The article examines the role of land law in promoting sustainable economic growth. The findings indicate that the 2024 Land Law and Resolution No. 254/2025/QH15, which provides for specific mechanisms and policies to address difficulties and obstacles in the implementation of the Land Law, have introduced significant breakthroughs. The article also proposes several solutions to further enhance the role of land law in the new phase of development.

Keywords: Land law, 2024 Land Law, sustainable economic growth

ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong quá trình phát triển kinh tế, đất đai vừa là tư liệu sản xuất đặc biệt, vừa là không gian tổ chức các hoạt động công nghiệp, thương mại, dịch vụ, đô thị và kết cấu hạ tầng. Khả năng tiếp cận đất đai, mức độ bảo đảm quyền sử dụng đất và tính minh bạch trong quản lý đất đai có ảnh hưởng đáng kể đến quyết định đầu tư, chi phí sản xuất và hiệu quả sử dụng nguồn lực của doanh nghiệp. Do đó, chất lượng thể chế và pháp luật đất đai là một trong những điều kiện quan trọng để chuyển hóa tiềm năng đất đai thành năng lực sản xuất và giá trị kinh tế thực tế.

Trong giai đoạn mới, pháp luật đất đai cần chuyển từ quản lý sang kiến tạo, đưa đất đai trở thành nguồn lực, nguồn vốn cho phát triển. Luật Đất đai số 31/2024/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/8/2024 đã thể chế hóa yêu cầu đó (Quốc hội, 2024). Tiếp nối, Nghị quyết số 254/2025/QH15 ngày 11/12/2025, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, quy định các cơ chế giúp Luật nhanh chóng đi vào cuộc sống (Quốc hội, 2025). Tuy nhiên, hiệu quả của pháp luật không chỉ được quyết định bởi mức độ đầy đủ của quy định mà còn phụ thuộc vào tính nhất quán trong áp dụng, chất lượng dữ liệu, năng lực của cơ quan thực thi và khả năng bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể. Từ thực tiễn đó, bài viết tập trung làm rõ vai trò của pháp luật đất đai đối với tăng trưởng kinh tế bền vững, nhận diện những vấn đề cần tiếp tục giải quyết và đề xuất các định hướng hoàn thiện chính sách, pháp luật và tổ chức thực hiện trong thời gian tới.

CƠ SỞ LÝ LUẬN

Đất đai trong tăng trưởng kinh tế bền vững

Tăng trưởng kinh tế bền vững là sự gia tăng ổn định, dài hạn về quy mô và chất lượng của nền kinh tế, gắn với phân phối hợp lý thành quả và gìn giữ tài nguyên, môi trường. Đất đai tham gia vào tăng trưởng qua 3 kênh: là yếu tố sản xuất trực tiếp; là tài sản có thể thế chấp, góp vốn để tạo vốn đầu tư; và là nguồn thu ngân sách cho hạ tầng và an sinh xã hội.

Pháp luật đất đai như một thể chế kinh tế

Theo kinh tế học thể chế, quyền tài sản rõ ràng, được bảo hộ và dễ chuyển giao sẽ khuyến khích đầu tư dài hạn và phân bổ nguồn lực hiệu quả. Ở Việt Nam, đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý; người sử dụng đất được giao, cho thuê, công nhận quyền sử dụng đất với các quyền và nghĩa vụ do luật định (Quốc hội, 2024). Mô hình này cho phép Nhà nước định hướng sử dụng đất theo quy hoạch chung, đồng thời trao cho người sử dụng đất các quyền ngày càng đầy đủ để chủ động đầu tư, sản xuất, kinh doanh.

VAI TRÒ KIẾN TẠO CỦA PHÁP LUẬT ĐẤT ĐAI ĐỐI VỚI TĂNG TRƯỞNG BỀN VỮNG

Phân bổ nguồn lực đất đai hiệu quả

Pháp luật đất đai quyết định cơ chế đưa đất vào lưu thông. Các quy định rõ ràng về giao đất, cho thuê đất, đấu giá quyền sử dụng đất và chuyển nhượng giúp đất dịch chuyển đến người có khả năng tạo giá trị gia tăng cao hơn. Bằng chứng từ Việt Nam ủng hộ mạnh mẽ lập luận này. Nghiên cứu dữ liệu bảng hộ gia đình của Do và cộng sự (2023) cho thấy dồn điền, đổi thửa xuất phát từ nhu cầu nâng cao hiệu quả canh tác. Hoạt động này làm giảm đáng kể chi phí làm đất và thu hoạch, tăng thu nhập từ nông nghiệp và giảm nghèo. Các tác giả kiến nghị tiếp tục khuyến khích tích tụ đất để đất nông nghiệp được chuyển đến những người gắn bó lâu dài với sản xuất.

Huy động vốn cho đầu tư và phát triển

Quyền sử dụng đất được pháp luật thừa nhận là tài sản có thể thế chấp tại tổ chức tín dụng hoặc góp vốn vào doanh nghiệp. Mức độ an toàn pháp lý của quyền này quyết định khả năng biến đất thành vốn. Nghiên cứu tại Đồng bằng sông Cửu Long của Migheli (2024) cho thấy khi quyền sử dụng đất của hộ được mở rộng, cả nhu cầu vay lẫn chi phí vay trên thị trường tín dụng phi chính thức đều giảm. Đồng thời, quy mô vốn vay từ các tổ chức tín dụng chính thức tăng lên. Như vậy, xác lập quyền sử dụng đất vững chắc là con đường quan trọng để mở rộng tài chính toàn diện ở nông thôn và giảm chi phí vốn cho sản xuất.

Thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế và nâng cao phúc lợi xã hội

Tăng trưởng bền vững đòi hỏi thành quả phát triển lan tỏa rộng rãi. Khi pháp luật cho phép đất nông nghiệp được tích tụ vào những người sản xuất giỏi, lao động nông thôn có thêm điều kiện chuyển sang khu vực phi nông nghiệp với năng suất và thu nhập cao hơn. Do và cộng sự (2023) chỉ ra rằng việc phân bổ lại đất nông nghiệp đã thúc đẩy chuyển dịch lao động từ nông nghiệp sang phi nông nghiệp, góp phần chuyển đổi cơ cấu kinh tế nông thôn. Ở cấp độ toàn quốc, cải cách đất nông nghiệp đã góp phần tăng thu nhập của tầng lớp trung lưu và thu hẹp bất bình đẳng thu nhập chung (Li và cộng sự, 2024).

Định hướng sử dụng đất xanh và bền vững

Thông qua quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất và các quy định về chuyển mục đích sử dụng đất, pháp luật đất đai định hình cơ cấu không gian của nền kinh tế. Pháp luật bảo vệ đất trồng lúa và đất rừng, đồng thời dành quỹ đất cho hạ tầng xanh và năng lượng tái tạo. Quy định cho phép sử dụng đất kết hợp đa mục đích (Điều 218 Luật Đất đai năm 2024) mở ra khả năng kết hợp sản xuất nông nghiệp với du lịch sinh thái hoặc năng lượng tái tạo. Điều đó giúp nâng cao giá trị trên một đơn vị diện tích mà vẫn giữ ổn định mục đích sử dụng đất chính (Quốc hội, 2024).

Bảng 1: Kênh tác động của pháp luật đất đai đến tăng trưởng bền vững

Nguồn: Tác giả tổng hợp.

NHỮNG ĐỘT PHÁ CỦA LUẬT ĐẤT ĐAI NĂM 2024 VÀ NGHỊ QUYẾT SỐ 254/2025/QH15

Cơ chế giá đất phù hợp với thị trường

Luật Đất đai năm 2024 bỏ khung giá đất, xác lập nguyên tắc định giá đất phù hợp với giá thị trường. Luật cũng lần đầu tiên quy định cụ thể các phương pháp định giá đất, gồm phương pháp so sánh, thu nhập, thặng dư và hệ số điều chỉnh giá đất (Điều 158) (Quốc hội, 2024). Đây là bước tiến quan trọng giúp giá đất phản ánh đúng giá trị của tài nguyên. Nhờ đó, thị trường bất động sản phát triển minh bạch hơn, nguồn thu ngân sách từ đất được bảo đảm và nhà đầu tư có cơ sở tính toán chi phí rõ ràng.

Mở rộng tích tụ, tập trung đất nông nghiệp

Hạn mức nhận chuyển quyền sử dụng đất nông nghiệp của cá nhân được nâng lên không quá 15 lần hạn mức giao đất nông nghiệp (Điều 177) (Quốc hội, 2024). Quy định này tạo hành lang pháp lý cho việc hình thành các vùng sản xuất hàng hóa tập trung quy mô lớn, ứng dụng công nghệ cao và cơ giới hóa. Kết hợp với bằng chứng của Do và cộng sự (2023) về hiệu quả của tích tụ đất trong giảm chi phí và tăng thu nhập, có thể kỳ vọng quy định mới sẽ góp phần nâng cao năng suất và sức cạnh tranh của nông nghiệp Việt Nam.

Khai thác hiệu quả không gian và giá trị của đất

Quy định về sử dụng đất kết hợp đa mục đích (Điều 218) cho phép kết hợp nông nghiệp với thương mại, dịch vụ, du lịch sinh thái và năng lượng tái tạo trên cùng một thửa đất (Quốc hội, 2024). Cùng với các quy định về đất xây dựng công trình ngầm và công trình trên không, Luật đã mở rộng đáng kể không gian khai thác giá trị của quỹ đất hữu hạn. Đây là nền tảng cho các mô hình kinh tế mới như nông nghiệp gắn với du lịch trải nghiệm hay điện mặt trời kết hợp sản xuất nông nghiệp.

Cải cách thủ tục, đưa chính sách nhanh vào cuộc sống

Nghị quyết số 254/2025/QH15 thể hiện tinh thần chủ động, kịp thời của Quốc hội trong việc hoàn thiện thể chế (Quốc hội, 2025). Nghị quyết quy định áp dụng bảng giá đất cùng hệ số điều chỉnh giá đất làm căn cứ xác định nghĩa vụ tài chính. Cơ chế này giúp rút ngắn đáng kể thời gian giải quyết thủ tục cho người dân và doanh nghiệp. Nghị quyết cũng có nhiều quy định tạo thuận lợi cho người sử dụng đất, như mở rộng điều kiện tách thửa, hợp thửa và tạo điều kiện cấp giấy chứng nhận cho các trường hợp sử dụng đất ổn định lâu dài (Quốc hội, 2025). Qua đó, quyền của người sử dụng đất được bảo đảm tốt hơn, đất đai được đưa vào lưu thông thuận lợi hơn.

Những kết quả tích cực bước đầu

Khung pháp lý mới đã góp phần tạo niềm tin cho nhà đầu tư và người dân. Nhiều dự án được khơi thông, nguồn lực đất đai được giải phóng để phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Bên cạnh đó, việc tiếp tục hoàn thiện Luật Đất đai trong năm 2026 cho thấy hệ thống pháp luật đất đai đang vận hành theo hướng lắng nghe thực tiễn, điều chỉnh linh hoạt. Hướng điều chỉnh này phù hợp với yêu cầu tăng trưởng cao và bền vững trong giai đoạn mới.

Bảng 2: Một số điểm đột phá của khung pháp lý đất đai hiện hành

Nguồn: Tác giả tổng hợp từ Quốc hội (2024, 2025)

ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA PHÁP LUẬT ĐẤT ĐAI

Để phát huy vai trò của pháp luật đất đai trong thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững tại Việt Nam, cần tập trung thực hiện các giải pháp sau:

Thứ nhất, củng cố tính ổn định và đồng bộ của hệ thống pháp luật. Tiếp tục hoàn thiện Luật Đất đai trên cơ sở tổng kết thực tiễn thi hành Nghị quyết số 254/2025/QH15 (Quốc hội, 2025), bảo đảm thống nhất với pháp luật về quy hoạch, đầu tư, xây dựng và kinh doanh bất động sản. Các quy định mới cần có hướng dẫn chuyển tiếp rõ ràng, nâng cao tính dự báo và củng cố niềm tin của nhà đầu tư.

Thứ hai, nâng cao chất lượng định giá đất. Cần thực hiện nguyên tắc định giá đất phù hợp với thị trường theo Luật Đất đai năm 2024 (Quốc hội, 2024), dựa trên dữ liệu giao dịch thực tế, cập nhật thường xuyên và ứng dụng công nghệ số. Đồng thời, nâng cao năng lực thẩm định giá nhằm bảo đảm minh bạch nghĩa vụ tài chính, quyền lợi của người dân và chi phí đầu vào của doanh nghiệp.

Thứ ba, thúc đẩy tích tụ đất nông nghiệp gắn với sản xuất hiện đại. Khuyến khích các hình thức thuê đất, góp vốn bằng quyền sử dụng đất và liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị. Đối với vùng trung du, miền núi, cần gắn tích tụ đất với phát triển vùng nguyên liệu, kinh tế lâm nghiệp và chăn nuôi hàng hóa, qua đó nâng cao năng suất và thu nhập cho người dân.

Thứ tư, phát huy giá trị tài sản của quyền sử dụng đất. Đẩy nhanh việc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, đơn giản hóa thủ tục thế chấp và phát triển các sản phẩm tín dụng phù hợp với đất nông nghiệp. Đồng thời, hoàn thiện cơ chế góp vốn bằng quyền sử dụng đất để tăng khả năng huy động vốn chính thức, mở rộng đầu tư và phát triển sản xuất, kinh doanh.

Thứ năm, đẩy mạnh chuyển đổi số và phát triển đất đai bền vững. Cần xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai thống nhất, kết nối với dữ liệu dân cư, thuế và quy hoạch; mở rộng dịch vụ công trực tuyến và nâng cao năng lực cán bộ địa chính. Đồng thời, lồng ghép mục tiêu tăng trưởng xanh vào quy hoạch sử dụng đất, chú trọng bảo vệ đất trồng lúa, đất rừng và bố trí quỹ đất phù hợp cho phát triển năng lượng tái tạo.

KẾT LUẬN

Pháp luật đất đai là một trong những thể chế có ảnh hưởng sâu rộng nhất đến tốc độ và chất lượng tăng trưởng của Việt Nam. Luật Đất đai năm 2024 và Nghị quyết số 254/2025/QH15 đã tạo những đột phá quan trọng về cơ chế giá đất phù hợp thị trường, tích tụ đất nông nghiệp, sử dụng đất đa mục đích và cải cách thủ tục hành chính (Quốc hội, 2024, 2025). Để tiếp tục phát huy vai trò của pháp luật đất đai, cần đồng thời bảo đảm sự ổn định, đồng bộ của hệ thống pháp luật; nâng cao chất lượng định giá đất; thúc đẩy tích tụ đất gắn với nông nghiệp hiện đại; phát huy giá trị tài sản của quyền sử dụng đất; và đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý đất đai. Khi các giải pháp này được triển khai đồng bộ, đất đai sẽ thực sự trở thành nguồn lực, nguồn vốn quan trọng cho tăng trưởng nhanh và bền vững của đất nước.

Tài liệu tham khảo

1. Do, M. H., Nguyen, T. T., & Grote, U. (2023). Land consolidation, rice production, and agricultural transformation: Evidence from household panel data for Vietnam. Economic Analysis and Policy, 77, 157–173.

2. Li, J., Tran, T. B., La, H. A., & Nguyen, M. X. T. (2024). Land allocation policy and income inequality: Evidence from Vietnam. Review of Income and Wealth, 70(2), 440–465.

3. Migheli, M. (2024). Land-use rights and informal credit in rural Vietnam. Italian Economic Journal, 10(1), 409–434.

4. Quốc hội (2024). Luật Đất đai số 31/2024/QH15.

5. Quốc hội (2025). Nghị quyết số 254/2025/QH15 Quy định một số cơ chế, chính sách tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong tổ chức thi hành Luật Đất đai.