Kinh nghiệm quốc tế về đầu tư xanh và bài học cho Việt Nam

Trần Thị Mai Hoa, Hà Ánh Dương, Đào Phương Chi, Vũ Thị Ngọc Lan, Phạm Thị Nhàn

Trường Đại học Kinh tế Quốc dân

Email: [email protected]

Tóm tắt

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và cạn kiệt tài nguyên, đầu tư xanh được xác định là công cụ then chốt để chuyển đổi sang mô hình kinh tế carbon thấp và phát triển bền vững. Qua việc phân tích kinh nghiệm đầu tư xanh của các quốc gia như Nhật Bản, Trung Quốc, Ấn Độ, Thụy Điển, nghiên cứu chỉ ra rằng, thành công của đầu tư xanh đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa khung pháp lý minh bạch, ưu đãi tài chính và sự tham gia tích cực của khu vực tư nhân. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để Việt Nam hoàn thiện chính sách, hiện thực hóa cam kết Net Zero vào năm 2050.

Từ khóa: Đầu tư xanh, kinh tế xanh, phát triển bền vững, kinh nghiệm quốc tế

Abstract

In the context of climate change and resource depletion, green investment is identified as a key tool for transitioning to a low-carbon economic model and achieving sustainable development. By analyzing the green investment experiences of countries such as Japan, China, India, and Sweden, the study indicates that the success of green investment requires coherent coordination among a transparent legal framework, financial incentives, and the active participation of the private sector. The findings provide a scientific basis for Viet Nam to refine its policy framework and effectively realize its commitment to achieving Net Zero emissions by 2050.

Keyword: Green investment, green economy, sustainable development, international experience

ĐẶT VẤN ĐỀ

Biến đổi khí hậu và suy thoái môi trường đang tạo ra những thách thức cấu trúc đối với mô hình tăng trưởng dựa vào khai thác tài nguyên và năng lượng hóa thạch. Sự gia tăng phát thải khí nhà kính, suy giảm đa dạng sinh học và áp lực lên hệ sinh thái đòi hỏi các nền kinh tế phải chuyển đổi sang quỹ đạo phát triển carbon thấp và bền vững hơn.

Trong bối cảnh đó, đầu tư xanh được xem là một cơ chế then chốt thúc đẩy quá trình chuyển dịch này. Đối với Việt Nam, định hướng tăng trưởng xanh và cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 được công bố tại Hội nghị COP26 đã đặt ra yêu cầu cấp thiết về huy động và phân bổ hiệu quả nguồn lực đầu tư xanh. Tuy nhiên, những hạn chế về năng lực tài chính, công nghệ, thể chế và rủi ro “tẩy xanh” cho thấy khoảng cách đáng kể giữa cam kết chính sách và năng lực thực thi.

Xuất phát từ khoảng trống nghiên cứu nêu trên, bài viết phân tích kinh nghiệm thúc đẩy đầu tư xanh tại Ấn Độ, Nhật Bản, Trung Quốc và Thụy Điển nhằm nhận diện các yếu tố thể chế và công cụ chính sách có tác động quyết định. Từ việc phân tích - tổng hợp và so sánh quốc tế, nghiên cứu đề xuất các hàm ý chính sách cho Việt Nam trong quá trình hiện thực hóa mục tiêu Net Zero và chuyển đổi sang nền kinh tế carbon thấp.

KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ ĐẦU TƯ XANH

Nhật Bản

Nhật Bản lựa chọn phương thức thúc đẩy đầu tư xanh thông qua các công cụ hướng dẫn và hỗ trợ tài chính trực tiếp, tập trung vào việc giảm chi phí tuân thủ và chi phí đầu tư ban đầu cho doanh nghiệp.

Một trong những công cụ quan trọng là Green Bond Guidelines do Bộ Môi trường Nhật Bản ban hành, dựa trên các nguyên tắc quốc tế về trái phiếu xanh. Đối với doanh nghiệp, các hướng dẫn này giúp giảm bất định về tiêu chuẩn, tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát hành trái phiếu xanh mà không phải đối mặt với yêu cầu pháp lý quá phức tạp (Trương Thu Hà, 2025).

Với các sáng kiến then chốt như định giá carbon theo hướng tăng trưởng, tích hợp các biện pháp khuyến khích tài chính, xây dựng Cộng đồng không phát thải châu Á (AZEC), phát triển liên minh chuyển đổi xanh, cùng với mục tiêu chuyển đổi năng lượng xanh, phát triển nền kinh tế carbon thấp, hướng mục tiêu trung hòa carbon vào năm 2050, Nhật Bản đang khẳng định vị thế tiên phong trên trường quốc tế trong phát triển bền vững (Bảo Huy, 2025).

Trung Quốc

Điểm mới trong phát triển đầu tư xanh của Trung Quốc đến từ lối tư duy xanh cùng với việc thực hiện hóa các tư duy trong chính sách và thực tiễn dựa trên hệ thống tài chính quốc gia vững mạnh. Kể từ năm 2015, khi tham gia Thỏa thuận Paris và sau đó là cam kết mục tiêu năm 2030-2060, Trung Quốc đã điều chỉnh chiến lược chính sách kinh tế để đạt được mục tiêu kép là tăng trưởng kinh tế bền vững và chuyển đổi xanh. Theo nguyên tắc chỉ đạo, chiến lược phát triển xanh và ít phát thải carbon của Trung Quốc có thể được coi là một phần không thể thiếu của khuôn khổ Phát triển chất lượng cao, nhằm mục đích thúc đẩy “đổi mới, phối hợp, phát triển xanh, cởi mở và chia sẻ” của quốc gia. Cụ thể, đối với quá trình chuyển đổi xanh sang nền kinh tế có carbon thấp, Trung Quốc đã xây dựng khung chính sách khá toàn diện, bao gồm các “khuôn khổ chính sách cao nhất” và các định hướng triển khai ở từng cấp ngành (Trần Việt Dũng, 2024).

Với các chiến lược trên, Trung Quốc đã trở thành quốc gia dẫn đầu toàn cầu và là nhà đầu tư lớn nhất về năng lượng tái tạo. Kể từ năm 2015, Trung Quốc là nước tiêu thụ năng lượng tái tạo hiện đại lớn nhất thế giới. Năm 2022, công suất năng lượng tái tạo mới được lắp đặt đạt 152 GW, chiếm khoảng 52% tổng công suất của thế giới (295 GW theo IRENA). Xu hướng này được dự báo sẽ tiếp tục diễn ra. IEA (2022) ước tính rằng Trung Quốc sẽ đầu tư gần một nửa công suất năng lượng tái tạo mới trên toàn cầu trong giai đoạn 2022-2027 (Trần Việt Dũng, 2024).

Ấn Độ

Là nền kinh tế mới nổi với nhu cầu năng lượng tăng nhanh, Ấn Độ thiết kế chiến lược đầu tư xanh theo hướng kết hợp mở rộng năng lượng tái tạo và phát triển tài chính xanh. Một trụ cột quan trọng là Sứ mệnh Quốc gia về Năng lượng mặt trời (National Solar Mission) thuộc Chương trình hành động quốc gia về biến đổi khí hậu (National Action Plan on Climate Change), giúp công suất điện mặt trời tăng từ 3,8 GW năm 2014 lên gần 97 GW năm 2024 (Ministry of New and Renewable Energy, 2024).

Song song với đó, thị trường tài chính xanh được thúc đẩy thông qua trái phiếu xanh và cơ chế bảo lãnh tín dụng. Climate Bonds Initiative (2025) ghi nhận Ấn Độ thuộc nhóm thị trường trái phiếu xanh tăng trưởng nhanh trong khối nền kinh tế mới nổi. Việc ban hành Khung trái phiếu xanh chính phủ (Sovereign Green Bond Framework) đánh dấu bước thể chế hóa tài chính công trong điều phối chuyển dịch năng lượng.

Kinh nghiệm của Ấn Độ cho thấy hiệu quả đầu tư xanh phụ thuộc vào mục tiêu chuyển đổi rõ ràng, cải thiện môi trường pháp lý để thu hút vốn tư nhân và xây dựng cơ chế giám sát nhằm hạn chế rủi ro “tẩy xanh”. Tuy nhiên, thách thức vẫn nằm ở việc cân bằng giữa tăng trưởng, ổn định tài chính và an ninh năng lượng.

Thụy Điển

Thụy Điển là quốc gia tiên phong trong chuyển đổi sang nền kinh tế carbon thấp với trọng tâm là định giá carbon trong khuôn khổ tài khóa. Theo OECD (2023), thuế môi trường chiếm tỷ trọng đáng kể trong tổng thu ngân sách, phản ánh vai trò cấu trúc của chính sách tài khóa trong giảm phát thải. Các phân tích của Quỹ Tiền tệ quốc tế - International Monetary Fund (2023) cũng nhấn mạnh việc tích hợp carbon pricing vào khuôn khổ ngân sách dài hạn là điều kiện bảo đảm hiệu quả chuyển đổi xanh.

Thuế carbon được áp dụng từ năm 1991 và hiện thuộc nhóm cao nhất toàn cầu (OECD, 2025). Thụy Điển đã đạt được hiện tượng tách phát thải khỏi tăng trưởng GDP khi phát thải giảm trong khi kinh tế tiếp tục mở rộng (OECD, 2023).

Theo International Energy Agency (IEA, 2024), hệ thống điện của Thụy Điển có phát thải thấp nhờ tỷ trọng lớn thủy điện và điện hạt nhân, cùng với sự gia tăng nhanh của năng lượng gió. Bên cạnh công cụ thuế, các định chế như Nordic Investment Bank đóng vai trò huy động vốn cho hạ tầng xanh.

Kinh nghiệm của Thụy Điển cho thấy đầu tư xanh đạt hiệu quả khi được đặt trong một hệ sinh thái thể chế ổn định, nơi chính sách tài khóa và cấu trúc năng lượng được tích hợp đồng bộ.

BÀI HỌC KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM

Trong những năm gần đây, Việt Nam đã từng bước đưa định hướng tăng trưởng xanh và phát triển bền vững vào các chiến lược phát triển quốc gia. Các văn kiện như Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 cùng với cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 đã thể hiện quyết tâm chuyển đổi sang mô hình kinh tế carbon thấp. Đồng thời, một số chính sách liên quan đến phát triển năng lượng tái tạo, tài chính xanh và xây dựng thị trường carbon cũng đang được nghiên cứu và triển khai, tạo nền tảng ban đầu cho việc thúc đẩy đầu tư xanh.

Tuy nhiên, hệ sinh thái đầu tư xanh tại Việt Nam vẫn đang trong giai đoạn hình thành và còn tồn tại nhiều hạn chế. Khung pháp lý và hệ thống phân loại xanh (green taxonomy) chưa hoàn thiện, dẫn đến sự thiếu thống nhất trong việc xác định và giám sát các hoạt động đầu tư xanh. Thị trường tài chính xanh còn phát triển ở quy mô hạn chế, trong khi các công cụ huy động vốn như tín dụng xanh, trái phiếu xanh hay quỹ đầu tư bền vững chưa trở thành kênh dẫn vốn chủ đạo cho các dự án chuyển đổi xanh. Bên cạnh đó, năng lực công nghệ, khả năng hấp thụ vốn đầu tư xanh của doanh nghiệp và sự phối hợp giữa các chính sách năng lượng, tài chính và công nghiệp vẫn còn những khoảng trống nhất định.

Trên cơ sở phân tích kinh nghiệm của Nhật Bản, Trung Quốc, Ấn Độ và Thụy Điển, có thể rút ra một số bài học chính sách quan trọng cho Việt Nam trong quá trình thúc đẩy đầu tư xanh và hiện thực hóa mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.

Thứ nhất, cần xây dựng khung pháp lý và khung phân loại xanh thống nhất, minh bạch.

Kinh nghiệm của Nhật Bản và Ấn Độ cho thấy, việc ban hành hướng dẫn trái phiếu xanh và khung trái phiếu xanh quốc gia giúp giảm bất định về tiêu chuẩn, hạn chế rủi ro “tẩy xanh” và tạo niềm tin cho nhà đầu tư. Đối với Việt Nam, việc hoàn thiện hệ thống phân loại xanh quốc gia và cơ chế báo cáo, giám sát độc lập là điều kiện tiên quyết để thị trường tài chính xanh phát triển bền vững.

Thứ hai, tích hợp chính sách môi trường vào cấu trúc tài khóa thay vì triển khai rời rạc.

Trường hợp Thụy Điển cho thấy định giá carbon đạt hiệu quả cao khi được đặt trong khuôn khổ tài khóa dài hạn và gắn với cơ chế phân bổ nguồn thu hợp lý. Việt Nam có thể nghiên cứu lộ trình áp dụng hoặc điều chỉnh các công cụ thuế, phí môi trường theo hướng tạo tín hiệu giá ổn định cho thị trường, đồng thời bảo đảm công bằng phân bổ chi phí chuyển đổi.

Thứ ba, phát huy vai trò định hướng của Nhà nước trong giai đoạn đầu chuyển đổi.

Kinh nghiệm Trung Quốc và Ấn Độ cho thấy, khu vực công đóng vai trò kiến tạo thị trường thông qua đầu tư hạ tầng, bảo lãnh tín dụng và thiết lập các “khuôn khổ chính sách cao nhất”. Trong bối cảnh thị trường vốn xanh của Việt Nam còn non trẻ, sự tham gia chủ động của Nhà nước, đặc biệt thông qua các ngân hàng chính sách và quỹ phát triển, có thể giúp giảm rủi ro và thu hút vốn tư nhân.

Thứ tư, bảo đảm sự đồng bộ giữa chính sách năng lượng, tài chính và công nghiệp.

Chuyển dịch xanh không chỉ là vấn đề môi trường mà còn liên quan đến cấu trúc sản xuất và an ninh năng lượng. Do đó, chiến lược đầu tư xanh của Việt Nam cần được gắn kết với quy hoạch điện, chiến lược phát triển công nghiệp xanh và chính sách đổi mới công nghệ nhằm tránh tình trạng đầu tư phân tán hoặc chồng chéo.

Thứ năm, tăng cường năng lực giám sát và quản trị rủi ro.

Rủi ro “tẩy xanh”, rủi ro tài chính và nguy cơ mất cân đối nguồn lực là những thách thức hiện hữu. Việt Nam cần phát triển hệ thống công bố thông tin, chuẩn mực báo cáo ESG và cơ chế kiểm toán độc lập nhằm bảo đảm tính minh bạch và hiệu quả phân bổ vốn.

KẾT LUẬN

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và chuyển dịch kinh tế toàn cầu theo hướng carbon thấp, đầu tư xanh đã trở thành một cấu phần chiến lược trong chính sách phát triển của nhiều quốc gia. Nghiên cứu cho thấy, mặc dù mỗi quốc gia có cách tiếp cận khác nhau, từ mô hình dẫn dắt bởi tài khóa như Thụy Điển, mô hình định hướng chiến lược quốc gia như Trung Quốc, mô hình hỗ trợ thị trường như Nhật Bản, đến mô hình kết hợp tài chính công và thị trường vốn như Ấn Độ, điểm chung là sự tích hợp giữa khung pháp lý minh bạch, công cụ tài chính phù hợp và vai trò điều phối của nhà nước.

Đối với Việt Nam, mục tiêu đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 không chỉ là cam kết quốc tế mà còn là yêu cầu tái cấu trúc mô hình tăng trưởng theo hướng bền vững hơn. Tuy nhiên, khoảng cách giữa mục tiêu chính sách và năng lực thực thi đòi hỏi phải có chiến lược đầu tư xanh được thiết kế bài bản, dựa trên kinh nghiệm quốc tế nhưng phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội trong nước.v Do đó, trong thời gian tới, việc hoàn thiện khung pháp lý, phát triển thị trường tài chính xanh, nâng cao năng lực quản trị và tăng cường phối hợp chính sách sẽ đóng vai trò quyết định trong việc chuyển hóa cam kết Net Zero thành kết quả thực tiễn. Đầu tư xanh không chỉ là giải pháp môi trường, mà còn là động lực tái cấu trúc nền kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh dài hạn của Việt Nam.

Tài liệu tham khảo:

1. Bảo Huy (2025). 5 sáng kiến đột phá thúc đẩy chuyển đổi xanh của Nhật Bản. https://vneconomy.vn/5-sang-kien-dot-pha-thuc-day-chuyen-doi-xanh-cua-nhat-ban.htm

2. Climate Bonds Initiative (2025). India sustainable debt state of the market 2024. Climate Bonds Initiative. https://www.climatebonds.net/files/documents/publications/Climate-Bonds_India_Sustainable_Debt_SotM_2024_Jun-2025.pdf

3. International Energy Agency (2024). Sweden 2024: Energy policy review. https://www.iea.org/reports/sweden-2024

4. International Monetary Fund (IMF) (2023). Fiscal Monitor: Climate Crossroads-Fiscal Policies in a Warming World.

5. Ministry of New and Renewable Energy (2024). Annual report 2023-2024. Government of India. https://mnre.gov.in

6. OECD (2023). Environment at a glance: Sweden. https://www.oecd.org/en/publications/environment-at-a-glance-country-notes_59ce6fe6-en/sweden_64133672-en.html

7. OECD (2025). Effective carbon rates 2025: Pricing greenhouse gas emissions through taxes and emissions trading. https://www.oecd.org/en/publications/effective-carbon-rates-2025_0226ef7a-en/sweden_a95c38d8-en.html

8. Trần Việt Dũng (2024). Chuyển đổi kinh tế xanh nhìn từ kinh nghiệm của Trung Quốc. https://nhadautu.vn/chuyen-doi-kinh-te-xanh-nhin-tu-kinh-nghiem-cua-trung-quoc-d84788.html

9. Trương Thu Hà (2025). Phát hành trái phiếu xanh tại Nhật Bản và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam. https://nghiencuu.tapchikinhtetaichinh.vn/phat-hanh-trai-phieu-xanh-tai-nhat-ban-va-bai-hoc-kinh-nghiem-cho-viet-nam-78955.html