Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong khu công nghiệp: Kinh nghiệm quốc tế và đề xuất cho Việt Nam

ThS. Bùi Bá Hiếu

Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội

Tóm tắt

Trong 3 thập kỷ qua, khu công nghiệp đã trở thành động lực quan trọng thúc đẩy công nghiệp hóa, thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài và tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, quá trình phát triển này cũng phát sinh nhiều vấn đề xã hội và môi trường như ô nhiễm, tiêu thụ tài nguyên, rủi ro lao động và xung đột cộng đồng. Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong khu công nghiệp vì vậy cần được tiếp cận theo hướng hệ sinh thái, bao gồm doanh nghiệp, chủ đầu tư hạ tầng, cơ quan quản lý nhà nước và cộng đồng liên quan. Bài viết phân tích kinh nghiệm quốc tế về quản trị trách nhiệm xã hội trong khu công nghiệp theo tiếp cận khu công nghiệp sinh thái, từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản trị và phát triển bền vững khu công nghiệp tại Việt Nam.

Từ khóa: Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp, CSR, ESG, khu công nghiệp

Summary

Over the past three decades, industrial parks have become a significant driver of industrialization, the attraction of foreign direct investment, and the restructuring of global supply chains. However, the development process has also given rise to numerous social and environmental challenges, including pollution, resource consumption, labor-related risks, and community conflicts. Corporate social responsibility within industrial parks should be approached from an ecosystem perspective, including enterprises, infrastructure investors, state regulatory authorities, and relevant community stakeholders. The study analyzes international experiences in governing corporate social responsibility in industrial parks through the eco-industrial park approach, and proposes several solutions to enhance governance effectiveness and promote the sustainable development of industrial parks in Viet Nam.

Keywords: Corporate social responsibility, CSR, ESG, industrial parks

ĐẶT VẤN ĐỀ

Khu công nghiệp (KCN) là mô hình tổ chức không gian sản xuất giúp tối ưu hạ tầng, dịch vụ dùng chung và cơ chế ưu đãi đầu tư. Tuy nhiên, tính tập trung không gian sản xuất cũng làm gia tăng rủi ro hệ thống: vi phạm môi trường hoặc lao động của một số doanh nghiệp có thể ảnh hưởng đến toàn khu và hình ảnh địa phương. Trong bối cảnh thương mại quốc tế ngày càng gắn với các điều kiện về môi trường, lao động và quyền con người, trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (CSR) tại KCN không còn là hoạt động tự nguyện mang tính truyền thông, mà trở thành yếu tố cấu thành năng lực cạnh tranh xuất khẩu, khả năng tiếp cận tài chính xanh và duy trì “giấy phép xã hội để vận hành”.

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHUNG PHÂN TÍCH

Chuẩn hóa nội hàm trách nhiệm xã hội và quản trị bền vững

Tiêu chuẩn ISO 26000 xác định trách nhiệm xã hội là cách thức tổ chức vận hành minh bạch và có đạo đức, đóng góp cho phát triển bền vững và đáp ứng kỳ vọng của các bên liên quan. Nội dung trách nhiệm được cấu trúc thành các nhóm chủ đề cốt lõi như quản trị tổ chức, quyền con người, thực hành lao động, môi trường, hoạt động công bằng và phát triển cộng đồng. Điểm cốt lõi của cách tiếp cận này là nhấn mạnh quản trị và sự tham gia của các bên liên quan, nhằm tránh biến trách nhiệm xã hội thành hoạt động truyền thông hình thức.

Hướng dẫn của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) năm 2023 nhấn mạnh cơ chế thẩm định trách nhiệm, yêu cầu doanh nghiệp phải nhận diện, phòng ngừa, giảm thiểu và giải trình các tác động bất lợi trong toàn bộ hoạt động và quan hệ kinh doanh. Trong khi đó, Nguyên tắc hướng dẫn của Liên hợp quốc về kinh doanh và quyền con người đặt ra yêu cầu doanh nghiệp phải có cam kết chính sách, quy trình thẩm định quyền con người và cơ chế khắc phục khi xảy ra vi phạm. Khi các chuẩn mực này được luật hóa tại nhiều thị trường, trách nhiệm xã hội trong KCN chuyển từ khuyến khích tự nguyện sang yêu cầu quản trị rủi ro bắt buộc.

Tiếp cận KCN sinh thái như khung CSR ở cấp khu

Khác với cách tiếp cận truyền thống chỉ tập trung vào từng doanh nghiệp, Khung quốc tế về KCN sinh thái (EIP) thiết kế trách nhiệm trong cấu trúc vận hành của toàn khu, từ quy hoạch hạ tầng đến cơ chế phối hợp và minh bạch thông tin.

Có thể phân chia trách nhiệm xã hội trong KCN thành 3 tầng: tầng tuân thủ và kiểm soát rủi ro - bảo đảm chấp hành pháp luật về môi trường và lao động, hệ thống an toàn, xử lý nước thải, quản lý hóa chất và phòng chống tham nhũng; tầng tối ưu hóa hệ thống - thúc đẩy cộng sinh công nghiệp, chia sẻ tài nguyên, logistics xanh và quản trị chuỗi cung ứng bền vững; tầng tạo giá trị chung - đầu tư vào kỹ năng lao động, hạ tầng xã hội cho công nhân, đối thoại cộng đồng và đổi mới công nghệ giảm phát thải.

Khung phân tích này cho phép đánh giá mức độ phát triển của từng quốc gia theo chiều sâu thể chế hóa, mức độ đổi mới và khả năng tích hợp an sinh xã hội vào hạ tầng KCN.

KINH NGHIỆM QUỐC TẾ

Liên minh châu Âu và Bắc Âu: luật hóa minh bạch và cộng sinh công nghiệp

Tại Liên minh châu Âu (EU), xu hướng nổi bật là chuẩn hóa báo cáo bền vững và mở rộng trách nhiệm sang toàn bộ chuỗi giá trị. Doanh nghiệp phải công bố thông tin về rủi ro xã hội - môi trường và tác động đến con người, qua đó nâng cao trách nhiệm giải trình và tạo hiệu ứng lan tỏa tới các nhà cung ứng trong KCN.

Ở cấp khu, mô hình cộng sinh công nghiệp Kalundborg (Đan Mạch) là điển hình: doanh nghiệp trao đổi hơi nước, nước và phụ phẩm, biến chất thải của đơn vị này thành đầu vào của đơn vị khác. Mô hình này giúp giảm phát thải, tiết kiệm chi phí và tối ưu tài nguyên. Thành công dựa trên hạ tầng dùng chung, cơ chế hợp tác dài hạn, vai trò điều phối của địa phương và hệ thống đo lường hiệu quả.

Bài học rút ra là sự kết hợp giữa luật hóa minh bạch và khuyến khích đổi mới công nghệ, biến trách nhiệm xã hội thành một hệ thống quản trị hiệu suất thay vì hoạt động hình thức.

Hàn Quốc: chương trình EIP do nhà nước điều phối

Hàn Quốc là điển hình của mô hình nhà nước kiến tạo trong thúc đẩy EIP. Nhiều nghiên cứu và báo cáo trường hợp cho thấy Chương trình EIP tạo ra lợi ích kinh tế và việc làm, đồng thời tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải. Các nghiên cứu học thuật cũng nhấn mạnh cơ chế trung tâm EIP đóng vai trò “ươm dự án” cộng sinh: khảo sát cơ hội, kết nối doanh nghiệp, hỗ trợ kỹ thuật - tài chính, và nhân rộng mô hình .

Điểm nổi bật là trách nhiệm xã hội được tích hợp vào chương trình phát triển vùng, gắn với nâng cao năng lực công nghiệp và tạo việc làm. Kinh nghiệm cho thấy cần một kiến trúc thể chế đủ mạnh để cộng sinh công nghiệp không dừng ở các dự án đơn lẻ.

Trung Quốc: tiêu chuẩn hoá và quản trị carbon ở cấp khu

Trung Quốc thúc đẩy các chương trình EIP và tiêu chuẩn xanh, kết hợp quản lý nhà nước và thử nghiệm chính sách. Các phân tích so sánh về khung tiêu chuẩn xanh và quản trị EIP tại Trung Quốc cho thấy cách tiếp cận dựa trên hệ tiêu chuẩn và cơ chế đánh giá đa tầng, đồng thời mô tả vai trò của cơ quan trung ương trong việc thúc đẩy sản xuất sạch ở cấp doanh nghiệp, cộng sinh ở cấp cụm và mạng lưới sinh thái ở cấp vùng.

Giai đoạn gần đây, xu hướng nổi bật là kết hợp chuyển dịch năng lượng tại KCN như: điện tái tạo tại chỗ, lưới điện vi mô công nghiệp, tận dụng nhiệt thải, quản trị carbon số.

Xu hướng này cho thấy trách nhiệm xã hội ngày càng gắn với năng lực quản trị carbon ở cấp hạ tầng khu. Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc vào dữ liệu minh bạch và cơ chế giám sát thực chất.

Singapore (Jurong Island): hạ tầng dùng chung và “cộng sinh” theo thiết kế

Tại Jurong Island, Singapore tổ chức hạ tầng theo mô hình dùng chung và kết nối vật chất giữa doanh nghiệp. Hệ thống tiện ích và đường ống cho phép trao đổi tài nguyên trực tiếp, giảm chi phí và tăng hiệu quả.

Chiến lược gần đây tích hợp năng lượng carbon thấp và hạ tầng số vào cụm công nghiệp. Thiết kế quy hoạch ngay từ đầu đã “khóa” hành vi bền vững, khiến trách nhiệm xã hội trở thành lựa chọn kinh tế hợp lý thay vì phụ thuộc vào tự nguyện.

Indonesia và Thái Lan: EIP theo chương trình quốc tế và tăng cường quản trị tác động

Nhiều nước ASEAN triển khai EIP thông qua hợp tác quốc tế và dự án thí điểm, tập trung vào sản xuất sạch hơn, tiết kiệm tài nguyên và cải thiện thực hành xã hội.

Xu hướng chung là tăng yêu cầu quản trị tác động xã hội - môi trường trong phát triển hạ tầng.

Thách thức lớn nhất của các nước đang phát triển là giai đoạn nhân rộng: cần thể chế hóa tiêu chí, tăng năng lực giám sát và tạo cơ chế khuyến khích kinh tế để doanh nghiệp tự thấy lợi ích khi thực hiện trách nhiệm xã hội.

SO SÁNH LIÊN QUỐC GIA

Trục 1: mức độ luật hóa và minh bạch thông tin

EU nổi bật với chuẩn hóa báo cáo và minh bạch; Hàn Quốc và Trung Quốc mạnh về chương trình và tiêu chuẩn cấp nhà nước; Singapore chú trọng tiêu chuẩn vận hành hạ tầng và quy hoạch hạ tầng; các nước ASEAN thường triển khai theo hướng thí điểm gắn với hỗ trợ quốc tế.

Minh bạch trong KCN có thể chia thành 3 cấp độ: minh bạch tuân thủ (giấy phép, quan trắc, sự cố); minh bạch hiệu suất (năng lượng, nước, phát thải, tỷ lệ tái chế); minh bạch xã hội (an toàn lao động, đối thoại, khiếu nại).

Thách thức chung là dữ liệu phân tán, do đó cần vai trò điều phối ở cấp KCN để tổng hợp và chuẩn hóa thông tin.

Trục 2: vai trò của chủ đầu tư và đơn vị quản lý KCN

Khung EIP đặt đơn vị quản lý KCN vào vị trí trung tâm điều phối hạ tầng môi trường, xã hội và quản trị. Thực tiễn quốc tế cho thấy khi hạ tầng dùng chung được thiết kế tốt và có tổ chức trung gian hỗ trợ, cộng sinh công nghiệp dễ được hình thành và nhân rộng.

Vì vậy, nếu chỉ yêu cầu doanh nghiệp trong khu thực hiện trách nhiệm xã hội mà không nâng cao trách nhiệm và năng lực của chủ đầu tư KCN, hiệu quả sẽ hạn chế.

Trục 3: cơ chế kinh tế thúc đẩy và động cơ nội tại

CSR trong KCN bền vững khi tạo giá trị kinh tế như giảm chi phí năng lượng nước nguyên liệu, giảm rủi ro gián đoạn, tăng khả năng tiếp cận đơn hàng/vốn. Các trường hợp Kalundborg và EIP Hàn Quốc đều cho thấy lợi ích kinh tế song hành lợi ích môi trường. Nếu không đo lường và định lượng được lợi ích, CSR dễ bị xem là chi phí thay vì khoản đầu tư chiến lược.

Trục 4: gắn trách nhiệm xã hội với chuỗi cung ứng và quyền con người

Các chuẩn mực quốc tế ngày càng nhấn mạnh thẩm định trách nhiệm và tôn trọng quyền con người trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Điều này đặc biệt quan trọng đối với KCN có tỷ trọng đầu tư nước ngoài cao, nơi doanh nghiệp phải đáp ứng yêu cầu về lao động, an toàn và đạo đức kinh doanh từ các tập đoàn toàn cầu.

Do đó, CSR trong KCN cần chuyển trọng tâm từ cải thiện hình ảnh sang quản trị rủi ro chuỗi cung ứng, bao gồm vấn đề lao động cưỡng bức, thời giờ làm việc, an toàn lao động, phân biệt đối xử và cơ chế khiếu nại hiệu quả.

BÀI HỌC VÀ ĐỀ XUẤT CHO VIỆT NAM

Bối cảnh thể chế: trọng tâm chuyển sang thực thi và chuẩn hóa

Việt Nam đã có nền tảng pháp lý tương đối đầy đủ cho phát triển KCN theo hướng bền vững. Nghị định số 35/2022/NĐ-CP của Chính phủ đã đưa khái niệm KCN sinh thái vào khung quản lý, gắn với sản xuất sạch hơn, sử dụng hiệu quả tài nguyên và cộng sinh công nghiệp. Đồng thời Nghị định nhấn mạnh yêu cầu quy hoạch gắn với hạ tầng xã hội cho người lao động. Cùng với Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và Bộ luật Lao động năm 2019, khuôn khổ tuân thủ cơ bản đã được thiết lập.

Vấn đề hiện nay không còn là thiếu quy định, mà là chuẩn hóa chỉ số đo lường, nâng cao năng lực giám sát - thực thi và thiết kế cơ chế khuyến khích đủ mạnh để chủ đầu tư và doanh nghiệp thấy rõ lợi ích kinh tế khi nâng chuẩn CSR.

Từ thí điểm KCN sinh thái đến nhân rộng: cần “hệ điều hành” thống nhất

Các dự án thí điểm KCN sinh thái tại Ninh Bình, Đà Nẵng và Cần Thơ đã cung cấp kinh nghiệm thực tiễn về đánh giá hiện trạng, xác định cơ hội cộng sinh và cơ chế phối hợp giữa doanh nghiệp với ban quản lý. Tuy nhiên, thách thức nằm ở giai đoạn nhân rộng.

Muốn mở rộng mô hình, cần xây dựng một “hệ điều hành” chung cho trách nhiệm xã hội và KCN sinh thái, bao gồm bộ chỉ số thống nhất, hướng dẫn triển khai, cơ chế công nhận - khuyến khích và nền tảng dữ liệu tập trung. Nếu không, các sáng kiến sẽ chỉ dừng ở những khu được tài trợ thí điểm.

Đề xuất chính sách theo 6 nhóm giải pháp

Một là, chuẩn hóa bộ chỉ số CSR/ESG cho KCN theo tiếp cận đa cấp. Xây dựng bộ chỉ số môi trường - xã hội - quản trị tối thiểu áp dụng ở cấp khu, ưu tiên các chỉ tiêu dễ đo và có tác động lớn như hiệu quả sử dụng nước và năng lượng, tỷ lệ tái chế chất thải, tần suất tai nạn lao động và cơ chế xử lý khiếu nại.

Hai là, nâng vai trò và trách nhiệm của chủ đầu tư KCN. Quy định rõ trách nhiệm công bố thông tin định kỳ ở cấp KCN và xem xét thiết lập “Trung tâm hỗ trợ CSR/EIP” cấp vùng hoặc theo cụm KCN nhằm phát triển danh mục dự án cộng sinh, tư vấn kỹ thuật, và kết nối tài chính.

Ba là, thiết kế cơ chế khuyến khích kinh tế và tài chính xanh. Áp dụng ưu đãi có điều kiện đối với KCN và doanh nghiệp đạt tiêu chí bền vững; gắn tiêu chí này với tín dụng xanh và tài trợ cho hạ tầng môi trường dựa trên dữ liệu thực chứng thay vì cam kết định tính.

Bốn là, phát triển hạ tầng xã hội cho người lao động. Gắn yêu cầu nhà ở, dịch vụ y tế, giáo dục và giao thông công cộng với quy hoạch KCN, khuyến khích hợp tác công – tư nhằm ổn định lực lượng lao động và nâng cao năng suất.

Năm là, tăng cường thẩm định trách nhiệm và cơ chế khiếu nại. Thiết lập cơ chế tiếp nhận và xử lý khiếu nại ở cấp khu; hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa nâng cao năng lực quản trị rủi ro lao động, môi trường và chuỗi cung ứng.

Sáu là, chuyển đổi số và quản trị carbon cấp khu. Xây dựng nền tảng dữ liệu KCN tập trung về quan trắc môi trường, tiêu thụ tài nguyên, an toàn lao động; hướng tới quản trị phát thải và năng lượng ở cấp KCN để đáp ứng yêu cầu giảm phát thải trong thương mại quốc tế.

KẾT LUẬN

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy CSR trong KCN chỉ phát huy hiệu quả khi được thiết kế như một hệ thống quản trị đa cấp, kết hợp chuẩn mực quốc tế, tiêu chí vận hành cấp khu và cơ chế chính sách tạo động lực thực thi. Mỗi quốc gia có cách tiếp cận khác nhau, nhưng điểm chung là gắn trách nhiệm với minh bạch, đo lường và lợi ích kinh tế.

Đối với Việt Nam, khung pháp lý cơ bản đã hình thành. Thách thức trọng tâm hiện nay là chuẩn hóa chỉ số, nâng cao năng lực quản trị của chủ đầu tư KCN và xây dựng hệ thống dữ liệu minh bạch. Nếu thực hiện đồng bộ, CSR sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh, góp phần nâng cao vị thế KCN Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Tài liệu tham khảo:

1. Chính phủ (2022). Nghị định số 35/2022/NĐ-CP ngày 28/5/2022 quy định về quản lý khu công nghiệp và khu kinh tế.

2. Engie Impact (2021). Kalundborg eco-industrial park case study.

3. Green Growth Knowledge Platform (2017). Case study on South Korea’s eco-industrial park program.

4. International Organization for Standardization (2010). ISO 26000: Guidance on social responsibility.

5. KPMG Vietnam (2022). Legal alert: Law on Environmental Protection 2020 effective from 1 January 2022.

6. Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights (2011). Guiding principles on business and human rights.

7. Organisation for Economic Co-operation and Development (2023). OECD guidelines for multinational enterprises on responsible business conduct.

8. United Nations Industrial Development Organization (2019). Eco-industrial parks in Viet Nam: Final project report.

9. World Bank, United Nations Industrial Development Organization, & Deutsche Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit (2021). An international framework for eco-industrial parks (Version 2.0).