Tác động của hệ sinh thái khởi nghiệp đến hiệu quả khởi nghiệp - Vai trò trung gian của đổi mới sáng tạo qua phân tích trắc lượng thư mục
ThS. Nguyễn Thị Minh Trâm
Giảng viên, Trường Đại học Tài chính - Marketing; NCS. Trường Đại học Lạc Hồng
Email: [email protected]
TS. Nguyễn Văn Tân
Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Lạc Hồng
Email: [email protected]
Tóm tắt
Nghiên cứu áp dụng phương pháp tổng quan tài liệu có hệ thống theo PRISMA kết hợp với kỹ thuật phân tích trắc lượng thư mục để giải mã tác động của hệ sinh thái khởi nghiệp đến hiệu quả khởi nghiệp thông qua vai trò trung gian của đổi mới sáng tạo. Nghiên cứu sử dụng cơ sở dữ liệu Scopus trong giai đoạn 2020-2026, bộ dữ liệu gồm 50 tài liệu học thuật đạt chuẩn chuyên sâu đã được phân tích trực quan hóa bằng phần mềm VOSviewer. Kết quả cấu trúc mạng lưới từ khóa đồng xuất hiện thiết lập 3 cụm chủ đề cốt lõi liên kết chặt chẽ: (1) Hạ tầng và nguồn lực nền tảng của hệ sinh thái khởi nghiệp; (2) Năng lực động và các hoạt động đổi mới sáng tạo; (3) Định hướng chiến lược và hiệu quả tăng trưởng của doanh nghiệp. Kết quả thảo luận chỉ ra đổi mới sáng tạo đóng vai trò là “mắt xích” cầu nối bắt buộc, giúp chuyển hóa các xung lực tài nguyên từ hệ sinh thái thành lợi thế cạnh tranh thực tế. Đây là cơ sở khoa học quan trọng để các nhà quản trị và hoạch định chính sách tối ưu hóa mô hình hỗ trợ khởi nghiệp trong tương lai.
Từ khóa: Hệ sinh thái khởi nghiệp, khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo, phân tích trắc lượng thư mục
Abstract
The study employs a systematic literature review following the PRISMA framework, combined with bibliometric analysis, to elucidate the impact of the entrepreneurial ecosystem on entrepreneurial performance through the mediating role of innovation. Using the Scopus database for the 2020–2026 period, a dataset of 50 rigorously selected academic publications was analyzed and visualized using VOSviewer. The co-occurrence network of keywords identified three closely interconnected core thematic clusters: (1) foundational infrastructure and resources of the entrepreneurial ecosystem; (2) dynamic capabilities and innovation activities; and (3) strategic orientation and enterprise growth performance. The findings indicate that innovation serves as an essential “linking mechanism” that transforms resource impulses from the entrepreneurial ecosystem into tangible competitive advantages. These findings provide an important scientific basis for managers and policymakers to optimize entrepreneurial support models in the future.
Keywords: Entrepreneurial ecosystem, entrepreneurship, innovation, bibliometric analysis
GIỚI THIỆU
Trong bối cảnh bùng nổ của nền kinh tế số, khởi nghiệp đã trở thành động lực then chốt thúc đẩy tăng trưởng kinh tế vĩ mô. Sự vận hành của các doanh nghiệp khởi nghiệp hiện nay chịu tác động sâu sắc bởi hệ sinh thái khởi nghiệp- nơi tích hợp cấu trúc hạ tầng, chính sách chính phủ, cùng nguồn vốn con người và vốn xã hội. Đóng vai trò là một biến trung gian cốt lõi, đổi mới sáng tạo chính là cầu nối giúp doanh nghiệp nhào nặn tài nguyên môi trường thành các giải pháp đột phá. Mặc dù mối liên kết giữa ba thực thể này có ý nghĩa thực tiễn lớn, tuy nhiên vẫn bộc lộ ba khoảng trống tri thức cốt lõi: thứ nhất, thiếu sự tích hợp đồng bộ cả ba thực thể vào một mô hình cấu trúc nhân quả hoàn chỉnh thay vì các mối quan hệ song phương đơn lẻ; thứ hai, chưa làm rõ cơ chế phi tuyến tính và điều kiện biên để kích hoạt vai trò trung gian của đổi mới sáng tạo; thứ ba, tồn tại sự bất cân xứng bối cảnh thực nghiệm khi các lý thuyết nền tảng phần lớn tập trung ở quốc gia phát triển, gây ra độ vênh khi áp dụng vào các nền kinh tế mới nổi.
Để giải quyết các khoảng trống trên, nghiên cứu này áp dụng phương pháp tổng quan tài liệu có hệ thống, kết hợp kỹ thuật phân tích trắc lượng thư mục bằng công cụ VOSviewer. Dựa trên dữ liệu từ Scopus, nghiên cứu tiến hành trực quan hóa mạng lưới từ khóa đồng xuất hiện nhằm phân tích cấu trúc đa chiều của các cụm chủ đề, cung cấp bằng chứng định lượng vững chắc ủng hộ vai trò trung gian của đổi mới sáng tạo, từ đó đề xuất các hàm ý quản trị và chính sách quan trọng cho các nhà hoạch định lẫn các doanh nghiệp.
CƠ SỞ LÝ THUYẾT
Hệ sinh thái khởi nghiệp
Khái niệm hệ sinh thái khởi nghiệp đề cập đến tập hợp các tác nhân khởi nghiệp liên kết với nhau, các tổ chức khởi nghiệp, các tổ chức hỗ trợ và các tiến trình khởi nghiệp chính thức và phi chính thức, cùng tương tác để thúc đẩy tinh thần khởi nghiệp trong một bối cảnh địa lý hoặc số hóa cụ thể (Isenberg, 2011). Một hệ sinh thái khởi nghiệp toàn diện được cấu thành từ nhiều trụ cột cốt lõi bao gồm: hạ tầng công nghệ, chính sách khuyến khích của chính phủ, các định chế tài chính, cùng nguồn vốn con người (human capital) và vốn xã hội (social capital). Trong kỷ nguyên kinh tế số, hệ sinh thái khởi nghiệp không còn bó hẹp ở ranh giới địa lý vật lý mà dịch chuyển thành không gian số hóa, nơi các luồng tri thức và tài nguyên được chia sẻ với tốc độ cao, đóng vai trò là “vùng đệm tài nguyên ngoại sinh” tài trợ cho các doanh nghiệp mới.
Đổi mới sáng tạo
Đổi mới sáng tạo trong doanh nghiệp khởi nghiệp là quá trình chuyển hóa các ý tưởng mới thành sản phẩm, quy trình hoặc mô hình kinh doanh tạo ra giá trị gia tăng (Schumpeter, 1934). Quá trình này phụ thuộc vào khả năng doanh nghiệp cảm nhận (sensing), nắm bắt (seizing) và tái cấu trúc (transforming) các nguồn lực bên trong và bên ngoài. Trong bối cảnh chuyển đổi số, năng lực hấp thụ và chấp nhận công nghệ mới có vai trò quan trọng đối với hiệu quả R&D và khả năng thích ứng với biến động thị trường. Theo đó, đổi mới sáng tạo gắn với năng lực động và năng lực chấp nhận công nghệ, giúp doanh nghiệp chuyển hóa nguồn lực của hệ sinh thái thành lợi thế cạnh tranh và kết quả tăng trưởng.
Hiệu quả khởi nghiệp
Hiệu quả khởi nghiệp là một cấu trúc đa chiều thể hiện mức độ đạt được mục tiêu chiến lược của doanh nghiệp mới thành lập (Murphy và cộng sự, 1996). Trong nghiên cứu quản trị, hiệu quả này được đo lường bằng cả các chỉ số tài chính truyền thống (sự tăng trưởng doanh thu, thị phần, tốc độ phát triển quy mô) và các chỉ số phi tài chính (năng lực vận hành, mức độ nhận diện thương hiệu, lợi thế cạnh tranh bền vững). Để đạt được hiệu quả vượt trội dài hạn, các doanh nghiệp khởi nghiệp cần có sự dẫn dắt của quản trị chiến lược nhằm định hướng khai thác hiệu quả các nguồn lực khan hiếm.
PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Quy trình thu thập dữ liệu và sàng lọc
Nghiên cứu này áp dụng phương pháp tổng quan tài liệu có hệ thống dựa trên kỹ thuật PRISMA. Quy trình thu thập dữ liệu được thực hiện qua cơ sở dữ liệu học thuật Scopus nhằm đảm bảo tính toàn diện, chất lượng cao và khả năng đồng bộ tốt với công cụ phân tích trắc lượng thư mục VOSviewer.
Để bao quát toàn bộ các nghiên cứu liên quan đến tác động của hệ sinh thái khởi nghiệp đến hiệu quả khởi nghiệp thông qua vai trò trung gian của đổi mới sáng tạo, tác già phân rã các biến số thành 3 nhóm từ khóa cốt lõi. Câu lệnh tìm kiếm như sau: TITLE-ABS-KEY ((“entrepreneurial ecosystem*” OR “startup ecosystem*”) AND (“entrepreneurial performance” OR “firm performance” OR “startup success” OR “startup growth”) AND (“innovation” OR “innovative”)).
Với câu lệnh trên, nghiên cứu đã thực hiện tìm kiếm trên cơ sở dữ liệu Scopus và kết quả ban đầu thu về được 889 tài liệu đại diện cho toàn bộ kho dữ liệu liên quan đến các từ khóa tìm kiếm. Tiếp theo, tác giả tiến hành giới hạn thời gian công bố trong giai đoạn 2020-2026; đồng thời tiến hành loại bỏ các tài liệu thiếu tính phản biện sâu như sách (book), chương sách (book chapter), luận văn (theses), tham luận hội thảo (conferences paper), loại bỏ tất cả các công bố không sử dụng ngôn ngữ tiếng Anh để đảm bảo tính đồng nhất tối đa cho các thuật toán xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và ma trận liên kết của công cụ VOSviewer. Tổng số tạp chí không đủ điều kiện và bị loại tự động ở giai đoạn này là 431 tài liệu. Số lượng tài liệu đạt chuẩn còn lại là 458 tài liệu sẽ được chuyển tiếp vào giai đoạn sàng lọc thủ công chuyên sâu để loại bỏ các nghiên cứu sai đối tượng, sai bối cảnh, bộ dữ liệu cuối cùng sẵn sàng đưa vào phân tích trắc lượng thư mục với phần mềm VOSviewer là 50 tài liệu.
Kỹ thuật phân tích dữ liệu
Sau khi hoàn thiện quy trình sàng lọc tài liệu theo chuẩn PRISMA và thu được 50 tài liệu đáp ứng các tiêu chí lựa chọn, nghiên cứu tiến hành phân tích trắc lượng thư mục bằng phần mềm VOSviewer. Quy trình xử lý dữ liệu được thực hiện qua ba bước cốt lõi. Nhằm đảm bảo mạng lưới từ khóa có độ tập trung và ý nghĩa khoa học, ngưỡng xuất hiện tối thiểu của mỗi từ khóa được thiết lập ở mức 2 lần. Đồng thời, các từ khóa mang tính chung chung hoặc không có giá trị học thuật được loại bỏ thông qua tập tin từ điển thay thế (thesaurus) trước khi thực hiện phân tích.
THẢO LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
Kết quả xử lý từ phần mềm VOSviewer đối với 40 từ khóa đạt chuẩn (xuất hiện tối thiểu 2 lần) đã thiết lập mạng lưới gồm 3 cụm phân tách độc lập nhưng có mối liên kết chặt chẽ (thể hiện tại Hình). Dựa trên cấu trúc phân cụm của VOSviewer, không gian tri thức về tác động của hệ sinh thái khởi nghiệp đến hiệu quả khởi nghiệp thông qua vai trò trung gian của đổi mới sáng tạo được định hình bởi 3 cụm chủ đề cốt lõi sau:
Cụm màu đỏ - Hệ sinh thái khởi nghiệp: Các từ khóa chính trong cụm này là Entrepreneurial ecosystem, Startups, Digital economy, Human capital, Social capital, Infrastructure, Government policy. Cụm này đại diện cho cấu trúc hạ tầng và các điều kiện cần để hình thành một hệ sinh thái khởi nghiệp bền vững. Mạng lưới liên kết cho thấy, để các doanh nghiệp khởi nghiệp (Startups) vận hành hiệu quả trong bối cảnh nền kinh tế số (Digital economy), họ phụ thuộc lớn vào việc khai thác hai nguồn lực cốt lõi: Vốn con người (Human capital - tri thức, kỹ năng) và Vốn xã hội (Social capital - mạng lưới quan hệ, niềm tin thương trường). Sự đan xen chặt chẽ giữa các từ khóa này khẳng định rằng hệ sinh thái không chỉ đơn thuần là môi trường địa lý, mà là một mạng lưới tích hợp nơi các chính sách hỗ trợ của chính phủ và cơ sở hạ tầng đóng vai trò thúc đẩy hành vi khởi nghiệp.
Hình: Lược đồ mạng lưới từ khóa đồng xuất hiện
![]() |
Nguồn: Kết quả xử lý dữ liệu
Cụm màu xanh lá - Đổi mới sáng tạo: Các từ khóa chính trong cụm này là Innovation, Innovative, Dynamic capabilities, Technology acceptance, Digital transformation, R&D. Cụm 2 tập trung làm rõ bản chất của biến trung gian trong mô hình nghiên cứu: Đổi mới sáng tạo (Innovation). VOSviewer làm nổi bật mối quan hệ nhân quả giữa năng lực động (Dynamic capabilities) của doanh nghiệp với mức độ thành công của các hoạt động đổi mới. Trong kỷ nguyên chuyển đổi số (Digital transformation), năng lực hấp thụ và chấp nhận công nghệ mới (Technology acceptance) trở thành động lực quyết định giúp doanh nghiệp biến các nguồn lực từ hệ sinh thái thành các giải pháp, sản phẩm mang tính đổi mới vượt trội thông qua hoạt động R&D.
Cụm màu xanh dương - Hiệu quả khởi nghiệp và định hướng chiến lược: Các từ khóa chính của cụm này là Startup growth, Entrepreneurial performance, Sustainable development, Strategic management, Competitive advantage. Cụm này đóng vai trò là đích đến của toàn bộ mô hình nghiên cứu. Hiệu quả khởi nghiệp được đo lường đa chiều thông qua sự tăng trưởng tài chính và phi tài chính (Startup growth) và hiệu quả vận hành (Entrepreneurial performance). Mối liên kết từ cụm này sang cụm xanh lá (Đổi mới sáng tạo) đã chứng minh đổi mới sáng tạo chính là “mắt xích” cốt lõi giúp doanh nghiệp khởi nghiệp chuyển hóa các xung lực từ hệ sinh thái thành lợi thế cạnh tranh bền vững (Competitive advantage), hướng tới mục tiêu phát triển dài hạn (Sustainable development) dưới sự dẫn dắt của quản trị chiến lược (Strategic management).
KẾT LUẬN
Dựa trên cấu trúc hình học và mật độ đường nối giữa các cụm trên bản đồ VOSviewer, nghiên cứu nhận diện 2 dạng liên kết nổi bật. Thứ nhất là mối liên kết giữa hệ sinh thái khởi nghiệp và hiệu quả khởi nghiệp, thể hiện qua sự kết nối giữa các từ khóa đại diện cho nguồn lực, điều kiện của hệ sinh thái với các từ khóa về tăng trưởng và hiệu quả doanh nghiệp. Thứ hai là mối liên kết giữa hệ sinh thái khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo và hiệu quả khởi nghiệp, trong đó đổi mới sáng tạo có vị trí kết nối đáng chú ý với các nhóm từ khóa thuộc hai cụm còn lại. Phát hiện này gợi mở rằng đổi mới sáng tạo có thể đóng vai trò như một cơ chế cầu nối giúp doanh nghiệp khai thác và chuyển hóa các nguồn lực từ hệ sinh thái thành các kết quả hoạt động và lợi thế cạnh tranh.
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng kết quả của nghiên cứu được xây dựng trên cơ sở phân tích trắc lượng thư mục và mạng lưới đồng xuất hiện từ khóa. Do đó, các mối liên kết được phát hiện chủ yếu phản ánh cấu trúc và xu hướng của dòng nghiên cứu, chưa đủ cơ sở để khẳng định quan hệ nhân quả hoặc xác nhận trực tiếp vai trò trung gian của đổi mới sáng tạo. Đây là cơ sở để các nghiên cứu tiếp theo mở rộng phạm vi dữ liệu, kết hợp phân tích trắc lượng thư mục với phân tích nội dung và các phương pháp định lượng thực nghiệm nhằm kiểm định cụ thể mối quan hệ giữa hệ sinh thái khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo và hiệu quả khởi nghiệp trong các bối cảnh khác nhau.
Tài liệu tham khảo :
1. Isenberg, D. J. (2011). The entrepreneurship ecosystem strategy as a new paradigm for economic growth: Policy and an Oxfam world context. Institute of Development Studies.
2. Murphy, G. B., Trailer, J. W., & Hill, R. C. (1996). Measuring performance in entrepreneurship research. Journal of Business Research, 36(1), 15-23.
3. Schumpeter, J. A. (1934). The theory of economic development: An inquiry into profits, capital, credit, interest, and the business cycle. Harvard University Press.
| Ngày nhận bài: 17/6/2026; Ngày hoàn thiện biên tập: 2/8/2026; Ngày duyệt đăng: 12/8/2026 |
Các tin khác
Tăng trưởng dựa vào hạ tầng: Lý luận, thực tiễn và hàm ý chính sách cho Việt Nam
Ảnh hưởng của giá trị thương hiệu, niềm tin thương hiệu đến ý định sử dụng dịch vụ khám chữa bệnh tại Bệnh viện Đại học Phenikaa
Tác động của chất lượng dịch vụ đến lòng trung thành của khách hàng tại Công ty TNHH Xây dựng và Sản xuất kết cấu thép Hợp Phát: Vai trò trung gian của sự hài lòng
Tác động của hóa đơn điện tử đến công tác kế toán và quản lý thuế tại Việt Nam
Lựa chọn ngành đào tạo đại học trong mối quan hệ với kỳ vọng thị trường lao động và chuyển đổi số: Nghiên cứu tại tỉnh Nghệ An
Khung khái niệm đa chiều về phát triển thanh toán điện tử của ngân hàng thương mại
Mô hình các yếu tố ảnh hưởng đến ý định chấp nhận xe điện và sử dụng các dịch vụ số trong hệ sinh thái xe điện của người tiêu dùng tại Hà Nội
Năng lực kế toán quản trị số trong ngành khách sạn Việt Nam: Vai trò đối với quá trình ra quyết định quản trị
Phụ thuộc AI và mức độ thực hiện tư duy phản biện của sinh viên Kế toán - Kiểm toán
