Chuyển đổi số, đổi mới xanh và logistics bền vững: Tổng quan hệ thống và đề xuất nghiên cứu tại Đồng bằng sông Cửu Long

ThS. Phạm Thị Thu Trang

Khoa Kinh tế Hàng không, Học viện Hàng không Việt Nam

Email: [email protected]

Tóm tắt

Nghiên cứu tổng hợp mối quan hệ giữa chuyển đổi số, đổi mới xanh và các kết quả bền vững trong logistics và chuỗi cung ứng, qua đó nhận diện khoảng trống và hướng nghiên cứu cho Đồng bằng sông Cửu Long. Nghiên cứu kết hợp phân tích thư mục và tổng quan hệ thống theo PRISMA 2020. Truy vấn trên Scopus giai đoạn 2021-2026 thu được 660 bản ghi; sau khi loại bản trùng lặp, 659 bản ghi được phân tích và 37 nghiên cứu được tổng hợp có hệ thống. Kết quả xác định 5 cụm chủ đề và cho thấy đổi mới xanh thường đóng vai trò trung gian giữa số hóa và các kết quả về môi trường, năng lượng và ESG. Tuy nhiên, bằng chứng vẫn tập trung chủ yếu ở Trung Quốc và còn hạn chế đối với doanh nghiệp logistics Việt Nam. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề xuất khung tích hợp, đồng thời gợi mở hướng nghiên cứu cho logistics bền vững tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Từ khóa: Chuyển đổi số, đổi mới xanh, ĐBSCL, logistics bền vững, tổng quan hệ thống

Abstract

This study synthesises the relationships between digital transformation, green innovation and sustainability outcomes in logistics and supply chains, thereby identifying research gaps and directions for the Mekong Delta. It combines bibliometric analysis with a systematic review following PRISMA 2020. A Scopus search covering the period 2021-2026 retrieved 660 records. After duplicates were removed, 659 records were analysed, and 37 studies were included in the systematic synthesis. The findings identify five thematic clusters and indicate that green innovation frequently mediates the relationships between digitalisation and environmental, energy-related and environmental, social and governance (ESG) outcomes. However, the evidence remains concentrated primarily on China, with limited research on logistics enterprises in Viet Nam. From the research results, the study proposes an integrated framework and outlines directions for future research on sustainable logistics in the Mekong Delta.

Keywords: Digital transformation, green innovation, Mekong Delta, sustainable logistics, systematic review

GIỚI THIỆU

Chuyển đổi số (CĐS) không chỉ là số hóa dữ liệu hay tự động hóa mà còn làm thay đổi cách doanh nghiệp tổ chức nguồn lực, tạo giá trị và vận hành (Vial, 2019). Trong logistics, công nghệ số tăng cường kết nối, chia sẻ thông tin và phối hợp trong chuỗi cung ứng, tạo nền tảng cho các cải tiến bền vững. Tuy nhiên, nguồn lực số chỉ tạo ra giá trị môi trường khi được chuyển hóa thành các hoạt động cụ thể, trong đó đổi mới xanh giữ vai trò quan trọng trong việc giảm tác động môi trường (Chen và cộng sự, 2006).

Vì vậy, các nghiên cứu gần đây chuyển từ xem xét tác động trực tiếp sang làm rõ cơ chế chuyển hóa này. CĐS có thể thúc đẩy đổi mới xanh trong doanh nghiệp logistics (Li và cộng sự, 2025), trong khi đổi mới xanh truyền dẫn tác động của CĐS đến hiệu suất ESG (Yu và cộng sự, 2024) và của số hóa chuỗi cung ứng đến giảm phát thải carbon (Han và Wei, 2025). Tại Việt Nam, Le và cộng sự (2024) cũng cho thấy số hóa cải thiện hiệu suất bền vững thông qua đổi mới xanh và quản trị chuỗi cung ứng xanh. Những bằng chứng này cho thấy cần tiếp tục làm rõ các năng lực trung gian giúp chuyển nguồn lực số thành kết quả xanh.

Do đó, nghiên cứu này kết hợp phân tích thư mục và tổng quan hệ thống nhằm hệ thống hóa bằng chứng, nhận diện khoảng trống và đề xuất khung tích hợp cùng hướng nghiên cứu cho logistics Việt Nam, đặc biệt là Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL).

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Số hóa và CĐS là 2 khái niệm khác nhau. Số hóa tập trung chuyển thông tin sang dạng số, trong khi CĐS sử dụng công nghệ để thay đổi hoạt động, năng lực và cách thức tạo giá trị của doanh nghiệp (Vial, 2019; Verhoef và cộng sự, 2021). Trong logistics, số hóa chuỗi cung ứng nhấn mạnh sự kết nối, minh bạch và tích hợp giữa các mắt xích, trong khi CĐS cấp doanh nghiệp tập trung nhiều hơn vào thay đổi nội bộ. Đổi mới xanh bao gồm các đổi mới về sản phẩm, quy trình, công nghệ và quản trị nhằm giảm tác động môi trường, khác với các kết quả bền vững như ESG, phát thải và hiệu quả năng lượng.

Cơ chế chuyển hóa nguồn lực số thành kết quả xanh có thể được giải thích qua quan điểm dựa trên nguồn lực và tài nguyên tự nhiên của doanh nghiệp, cùng với lý thuyết năng lực động. Quan điểm này cho rằng, lợi thế bền vững hình thành từ sự kết hợp giữa nguồn lực doanh nghiệp và năng lực môi trường (Hart, 1995). Trong khi đó, Lý thuyết năng lực động nhấn mạnh khả năng cảm nhận, nắm bắt và tái cấu hình nguồn lực để thích ứng với thay đổi (Teece, 2007). Trên nền tảng đó, năng lực động xanh được xem là sự định hướng các năng lực này vào mục tiêu môi trường, qua đó giúp doanh nghiệp chuyển hóa nguồn lực số thành đổi mới xanh. Bên cạnh đó, Lý thuyết thể chế và cách tiếp cận các bên liên quan giúp giải thích vai trò của áp lực bên ngoài và quan hệ liên tổ chức đối với quá trình hình thành kết quả xanh (DiMaggio và Powell, 1983).

Năng lực động xanh được lựa chọn làm cấu trúc trung gian trung tâm vì các nghiên cứu trong corpus thường xem năng lực động, hấp thụ và thích ứng là các cơ chế truyền dẫn từ số hóa chuỗi cung ứng đến đổi mới công nghệ xanh (Wang và cộng sự, 2026; Shi và Fan, 2025). Trên cơ sở đó, nghiên cứu xây dựng khung phân tích 4 tầng như Hình 1, trong đó các điều kiện thể chế và liên tổ chức đóng vai trò điều kiện biên. Khung này được sử dụng để tổ chức và diễn giải bằng chứng từ tổng quan, không phải mô hình đã được kiểm định thực nghiệm.

Hình 1: Khung phân tích tích hợp 4 tầng

Nguồn: Tác giả đề xuất

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp tổng quan hệ thống (SLR) với phân tích thư mục, thực hiện theo PRISMA 2020 (Page và cộng sự, 2021) và hướng dẫn phân tích thư mục của Donthu và cộng sự (2021). Dữ liệu được xuất từ Scopus ngày 20/5/2026. Truy vấn được khóa cứng, kết hợp 3 nhóm khái niệm: CĐS; logistics/chuỗi cung ứng; xanh/bền vững, trong giai đoạn 2021-2026. Kết quả thu được 660 bản ghi; sau khi loại một bản trùng lặp, còn 659 bản ghi cho phân tích thư mục. Sàng lọc tiêu đề và tóm tắt loại 615 bản ghi, giữ lại 44 bản; đánh giá toàn văn loại thêm 7 bản, gồm 6 bản chỉ đề cập yếu tố xanh/chuỗi cung ứng như bối cảnh và 1 bản không đủ thông tin để trích xuất, còn 37 nghiên cứu cho tổng hợp có hệ thống (Hình 2). Mỗi nghiên cứu được trích xuất theo 13 trường thông tin và đánh giá chất lượng theo 5 tiêu chí gồm: độ rõ mục tiêu; độ chặt của thiết kế và nhận dạng nhân quả; độ tin cậy của đo lường và mẫu; kiểm soát biến, nội sinh và độ vững; tính khái quát và minh bạch.

Hình 2: Sơ đồ dòng PRISMA 2020 của quá trình lựa chọn

Nguồn: Tác giả xây dựng theo Page và cộng sự (2021)

KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN

Kết quả nghiên cứu

Số công bố trong Scopus tăng nhanh, từ 5 bài năm 2021 lên 46 bài năm 2022, 82 bài năm 2023, 128 bài năm 2024 và 258 bài năm 2025; riêng năm 2026 đã có 140 bài tính đến 20/5/2026. Các nghiên cứu được công bố trên nhiều nhóm tạp chí về quản trị, năng lượng, môi trường và logistics, cho thấy mối quan tâm ngày càng tăng đối với sự kết hợp giữa số hóa, tính bền vững, Cách mạng công nghiệp 4.0 và kinh tế tuần hoàn.

Tổng hợp 37 nghiên cứu xác định 5 cụm chủ đề (Bảng 1). Trong đó, cụm năng lực và tích hợp chuỗi cung ứng số chiếm tỷ trọng lớn nhất với 10 bài (27,0%), tiếp đến là lan tỏa và quản trị liên tổ chức với 8 bài (21,6%). Hai cụm về quan hệ trực tiếp và đổi mới xanh dẫn đến bền vững cùng có 7 bài (18,9%), trong khi nhóm cấp hệ thống và chính sách có 5 bài (13,5%).

Về chất lượng, các nghiên cứu sử dụng thiết kế thí nghiệm gần tự nhiên (Qing và cộng sự, 2025; Wang, Wang và Sun, 2026; Han và Wei, 2025) có ưu thế về nhận dạng nhân quả. Tuy nhiên, hạn chế phổ biến vẫn là tính khái quát và sự chưa thống nhất trong cách sử dụng các cấu trúc số.

Bảng 1: Năm cụm chủ đề của tập nghiên cứu tổng hợp (n = 37)

Nguồn: Tác giả tổng hợp từ corpus SLR

Đặc điểm và bằng chứng của các nghiên cứu cốt lõi được tóm tắt ở Bảng 2, cho phép so sánh thiết kế, cấu trúc và cơ chế, đồng thời làm nổi bật sự tập trung địa lý và ngành của bằng chứng hiện có.

Bảng 2: Đặc điểm và bằng chứng của một số nghiên cứu cốt lõi

Nguồn: Tác giả tổng hợp

Thảo luận

Trước hết, quan hệ số và xanh đã chuyển từ kiểm định tác động trực tiếp sang giải thích cơ chế năng lực. Câu hỏi trọng tâm không còn là CĐS có thúc đẩy đổi mới xanh hay không?, mà là những năng lực trung gian nào giúp đầu tư số tạo ra đổi mới xanh?

Bên cạnh đó, đổi mới xanh thường đứng giữa đầu tư số và kết quả bền vững. Yu và cộng sự (2024) cho thấy đổi mới xanh trung gian tác động của CĐS tới ESG; Qing và cộng sự (2025) và Wang và cộng sự (2026) ghi nhận vai trò của minh bạch và các kênh đổi mới đối với năng lượng và phát thải; Han và Wei (2025) kiểm định một chuỗi trung gian. Tuy nhiên, chuỗi “CĐS → năng lực động xanh → đổi mới xanh → ESG” vẫn chưa được nhận diện đầy đủ, tạo ra khoảng trống về cơ chế.

Tác động số cũng vượt ra ngoài ranh giới doanh nghiệp và có mặt trái. Luo và cộng sự (2025) ghi nhận hiệu ứng lan tỏa đến phát thải chuỗi cung ứng, trong khi Liu và Wang (2025) cho thấy số hóa của khách hàng có thể làm tăng tẩy xanh ở nhà cung cấp. Bên cạnh đó là nguy cơ dịch chuyển gánh nặng môi trường, hiệu ứng bật lại và khoảng cách số. Vì vậy, tác động số xanh phụ thuộc vào chất lượng quản trị và minh bạch, đồng thời cần được đánh giá ở cấp độ toàn chuỗi.

Đối với ĐBSCL, đặc trưng chuỗi lạnh nông thủy sản, vận tải đa phương thức, phụ thuộc xuất khẩu và nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa có mức độ trưởng thành số thấp tạo nên bối cảnh phù hợp để kiểm định quan hệ giữa CĐS, năng lực động xanh và đổi mới xanh. Tuy nhiên, phần lớn bằng chứng hiện có tập trung vào doanh nghiệp lớn hoặc chuỗi đã số hóa cao, trong khi doanh nghiệp logistics nhỏ và vừa tại ĐBSCL chủ yếu mới ở nấc số hóa. Vì vậy, không thể giả định bước chuyển trực tiếp sang năng lực động xanh và đổi mới xanh mà cần xem đây là một lộ trình quá độ nhiều nấc. Các khoảng trống và hướng nghiên cứu được tổng hợp tại Bảng 3, mô hình đề xuất trình bày ở Hình 3.

Bảng 3: Khoảng trống và chương trình nghiên cứu đề xuất

Nguồn: Tác giả tổng hợp từ corpus SLR

Hình 3: Mô hình nghiên cứu

Nguồn: Tác giả đề xuất

KẾT LUẬN

Phân tích thư mục 659 bài báo và tổng quan hệ thống 37 nghiên cứu giai đoạn 2021-2026 cho thấy nghiên cứu về CĐS, đổi mới xanh và logistics bền vững đang phát triển nhanh, đồng thời chuyển từ xem xét tác động trực tiếp sang làm rõ các cơ chế về năng lực, tích hợp và lan tỏa. Đổi mới xanh nổi lên như mắt xích quan trọng kết nối nguồn lực số với các kết quả về môi trường, năng lượng và ESG. Tuy nhiên, bằng chứng vẫn tập trung chủ yếu ở Trung Quốc, trong khi nghiên cứu về doanh nghiệp logistics Việt Nam còn hạn chế.

Tổng quan cho thấy năng lực động, minh bạch và hợp tác liên tổ chức ngày càng được chú ý, nhưng chuỗi cơ chế từ CĐS đến năng lực động xanh, đổi mới xanh và kết quả bền vững vẫn chưa được kiểm định đầy đủ. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề xuất mô hình tích hợp gồm CĐS, năng lực động xanh, đổi mới xanh và ESG, trong đó năng lực động xanh và đổi mới xanh được xem là các mắt xích kết nối nguồn lực số với kết quả bền vững. Mô hình này cung cấp cơ sở để định hướng các nghiên cứu thực nghiệm tiếp theo.

Đối với ĐBSCL, đặc điểm logistics gắn với chuỗi lạnh nông thủy sản, vận tải đa phương thức, xuất khẩu và sự hiện diện lớn của doanh nghiệp nhỏ và vừa tạo ra bối cảnh phù hợp để kiểm định mô hình đề xuất. Đặc biệt, cần làm rõ quá trình chuyển từ số hóa đến năng lực động xanh, đổi mới xanh và các kết quả bền vững trong điều kiện mức độ trưởng thành số còn khác biệt giữa các doanh nghiệp.

Tài liệu tham khảo:

1. Abu Khazam, M., Khadem, A., & Alzubi, A. B. (2026). A frequency domain causality approach towards the management of supply chain digitalization and environmental quality in Saudi Arabia: What is the role of green innovation?, Sustainability, 18(5), 2527.

2. Cao, Y.-Y., Rehman, S., Subhan, M., Onwe, J. C., & Khan, K. A. (2025). How do supply chain disruptions, digitalization, and environmental policies shape renewable energy innovation in the United Kingdom?, Journal of Environmental Management, 391, 126434.

3. Chen, Y.-S., Lai, S.-B., & Wen, C.-T. (2006). The influence of green innovation performance on corporate advantage in Taiwan, Journal of Business Ethics, 67(4), 331-339.

4. DiMaggio, P. J., & Powell, W. W. (1983). The iron cage revisited: Institutional isomorphism and collective rationality in organizational fields, American Sociological Review, 48(2), 147-160.

5. Donthu, N., Kumar, S., Mukherjee, D., Pandey, N., & Lim, W. M. (2021). How to conduct a bibliometric analysis: An overview and guidelines, Journal of Business Research, 133, 285-296.

6. Han, Y., & Wei, T. (2025). Supply chain digitization and corporate carbon emissions: A chain mediation examination based on digital transformation and green innovation, Journal of Environmental Management, 379, 124825.

7. Hart, S. L. (1995). A natural-resource-based view of the firm, Academy of Management Review, 20(4), 986-1014.

8. Le, T. T., Phan Vo Nhu, Q., Bui Ngoc Bao, T., Vu Nguyen Thao, L., & Pereira, V. (2024). Digitalisation driving sustainable corporate performance: The mediation of green innovation and green supply chain management, Journal of Cleaner Production, 446, 141290.

9. Li, J., Chen, X., & Wan, L. (2025). Is digital transformation boosting green innovation in logistics enterprises? Evidence from listed firms in China’s logistics industry, Journal of University of Science and Technology of China, 55(1), 0102.

10. Liu, Y., & Wang, H. (2025). Customer digitalization and supplier greenwashing, Journal of Environmental Management, 393, 127142.

11. Luo, H., Yu, J., Mu, T., & Zhou, P. (2025). Spillover effects of enterprise digital transformation on supply chain carbon emissions: Evidence from China, Structural Change and Economic Dynamics, 75, 606-617.

12. Ma, J., Li, Q., Zhao, Q., Liou, J., & Li, C. (2024). From bytes to green: The impact of supply chain digitization on corporate green innovation, Energy Economics, 139, 107942.

13. Page, M. J., McKenzie, J. E., Bossuyt, P. M., et al. (2021). The PRISMA 2020 statement: An updated guideline for reporting systematic reviews, PLOS Medicine, 18(3), e1003583.

14. Qing, L., Shen, P., Nam, E.-Y., & Ma, X. (2025). Does supply chain digitalization improve corporate energy performance? A quasi-natural experiment from Chinese supply chain innovation and application pilot policy, Energy Economics, 147, 108567.

15. Shi, Z., & Fan, D. (2025). Dual mechanisms of digital transformation in sustaining green innovation: A supply chain perspective on capability-motivation dynamics, Sustainability, 17(20), 9005.

16. Teece, D. J. (2007). Explicating dynamic capabilities: The nature and microfoundations of (sustainable) enterprise performance, Strategic Management Journal, 28(13), 1319-1350.

17. Verhoef, P. C., Broekhuizen, T., Bart, Y., et al. (2021). Digital transformation: A multidisciplinary reflection and research agenda, Journal of Business Research, 122, 889-901.

18. Vial, G. (2019). Understanding digital transformation: A review and a research agenda, The Journal of Strategic Information Systems, 28(2), 118-144.

19. Wang, S., & Zhang, H. (2024). Inter-organizational cooperation in digital green supply chains: A catalyst for eco-innovations and sustainable business practices, Journal of Cleaner Production, 472, 143383.

20. Wang, T., Wang, P., & Sun, Z. (2026). Supply chain digitalization and corporate carbon emissions: A quasi-natural experiment based on pilot policies for supply chain innovation and application, Sustainability, 18(4), 1868.

21. Yu, L., Xu, J., & Yuan, X. (2024). Sustainable digital shifts in Chinese transport and logistics: Exploring green innovations and their ESG implications, Sustainability, 16(5), 1877.