Hạ tầng tin cậy số và giảm chi phí giao dịch trong thị trường bản quyền số: Điển cứu MobiFone

Nguyễn Mạnh Trường

Công ty cổ phần Công nghệ MobiFone Toàn Cầu

Email: [email protected]

Tóm tắt

Bài viết phân tích vai trò của hạ tầng tin cậy số trong giảm chi phí giao dịch của thị trường bản quyền số thông qua điển cứu MobiFone. Trên cơ sở lý thuyết kinh tế chi phí giao dịch, kinh tế thể chế và lý thuyết nền tảng số, nghiên cứu xây dựng khung phân tích theo năm mắt xích: xác thực chủ thể, giao kết quyền, lưu vết dữ liệu, đối soát doanh thu và quản trị - giám sát. Kết quả cho thấy các năng lực về kết nối thế hệ thứ năm, điện toán đám mây, trung tâm dữ liệu, chữ ký số, hợp đồng điện tử, chứng thực hợp đồng và dữ liệu số có thể hỗ trợ hình thành cơ chế giao dịch quyền minh bạch hơn, qua đó giảm bất định và giảm chi phí giao dịch trong thị trường bản quyền số. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất mô hình hạ tầng tin cậy số bốn lớp và bộ chỉ số đo lường hiệu quả kinh tế, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế sáng tạo và công nghiệp văn hóa trong môi trường số.

Từ khóa: Bản quyền số, chi phí giao dịch, hạ tầng tin cậy số, MobiFone

Mã JEL: L96, O33, O34, Z11

Abstract

This article analyzes the role of digital trust infrastructure in reducing transaction costs in the digital copyright market through a case study of MobiFone. Drawing on transaction cost economics, institutional economics, and digital platform theory, the study develops an analytical framework comprising five key components: entity authentication, rights contracting, data traceability, revenue reconciliation, and governance and supervision. The findings indicate that capabilities related to fifth-generation connectivity, cloud computing, data centers, digital signatures, electronic contracts, contract authentication, and digital data can support the establishment of a more transparent rights transaction mechanism, thereby reducing uncertainty and transaction costs in the digital copyright market. On this basis, the article proposes a four-layer digital trust infrastructure model and a set of indicators to measure economic efficiency, thereby contributing to the development of the creative economy and cultural industries in the digital environment.

Keywords: Digital copyright, transaction costs, digital trust infrastructure, MobiFone

GIỚI THIỆU

Kinh tế số đang làm thay đổi căn bản phương thức sáng tạo, phân phối và khai thác tài sản trí tuệ. Các sản phẩm nội dung số như âm nhạc, phim, xuất bản điện tử, trò chơi, dữ liệu sáng tạo và sản phẩm văn hóa số có thể được sao chép, truyền dẫn và thương mại hóa với chi phí biên rất thấp. Điều này mở rộng khả năng tiếp cận nội dung, nhưng đồng thời làm gia tăng nguy cơ vi phạm quyền tác giả, thất thoát doanh thu và tranh chấp quyền trong môi trường số.

Trong thực tiễn, vấn đề của thị trường bản quyền số không chỉ nằm ở hành vi xâm phạm quyền, mà còn ở chi phí giao dịch hợp pháp còn cao. Nhà sáng tạo, chủ sở hữu quyền, nền tảng phân phối và đơn vị khai thác nội dung thường gặp khó khăn trong xác định chủ thể quyền, kiểm chứng phạm vi cấp phép, giao kết hợp đồng, lưu trữ chứng cứ, theo dõi lượt khai thác và đối soát doanh thu. Khi chi phí xác thực, giao kết và thực thi vượt quá lợi ích kỳ vọng, các giao dịch chính thức có xu hướng bị thu hẹp, trong khi các hình thức khai thác phi chính thức có điều kiện tồn tại.

Các nghiên cứu và chính sách hiện nay thường tiếp cận bản quyền số chủ yếu từ góc độ bảo hộ pháp lý và xử lý vi phạm. Tuy nhiên, cách tiếp cận này chưa giải quyết đầy đủ bài toán chi phí giao dịch trong môi trường số hóa và nền tảng hóa. Nếu giao dịch hợp pháp vẫn thiếu cơ chế xác thực đáng tin cậy, thiếu khả năng lưu vết, đối soát và chia sẻ dữ liệu minh bạch, việc tăng cường chế tài khó tạo ra sự mở rộng bền vững của thị trường chính thức.

Bối cảnh chính sách của Việt Nam đang tạo điều kiện thuận lợi cho hướng tiếp cận hạ tầng giao dịch số. Luật Giao dịch điện tử năm 2023 củng cố cơ sở pháp lý cho thông điệp dữ liệu, chữ ký điện tử, chữ ký số và hợp đồng điện tử. Nghị định số 17/2023/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan. Nghị quyết số 57-NQ/TW năm 2024 xác định khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực đột phá phát triển quốc gia. Quyết định số 2486/QĐ-TTg năm 2025 về Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 cũng nhấn mạnh yêu cầu phát triển thị trường văn hóa trên nền tảng công nghệ và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ.

Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp hạ tầng số không chỉ cung cấp kết nối viễn thông, mà còn có thể hỗ trợ kiến tạo niềm tin giao dịch trong môi trường số. Các năng lực về kết nối thế hệ thứ năm, trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây, chữ ký số, hợp đồng điện tử, chứng thực hợp đồng và dịch vụ dữ liệu số có thể tham gia trực tiếp vào các mắt xích của giao dịch bản quyền số như xác thực chủ thể, giao kết quyền, lưu vết dữ liệu, đối soát doanh thu và giám sát giao dịch.

Trên cơ sở đó, bài viết tiếp cận thị trường bản quyền số từ góc độ kinh tế giao dịch và thể chế số, thay vì chỉ từ góc độ xử lý vi phạm bản quyền. Nghiên cứu đặt ra câu hỏi: hạ tầng tin cậy số có thể góp phần giảm chi phí giao dịch của thị trường bản quyền số bằng những cơ chế nào và hiệu quả kinh tế của các cơ chế này cần được đo lường ra sao?

Bài viết lựa chọn MobiFone làm điển cứu chiến lược do doanh nghiệp này sở hữu nhiều năng lực liên quan trực tiếp đến giao dịch điện tử và hạ tầng số, gồm kết nối thế hệ thứ năm, điện toán đám mây, trung tâm dữ liệu, chữ ký số MobiFone CA, hợp đồng điện tử MobiFone eContract, dịch vụ chứng thực hợp đồng MobiFone CeCA và các dịch vụ dữ liệu số. Việc lựa chọn MobiFone không nhằm khẳng định vai trò độc quyền của một doanh nghiệp đơn lẻ, mà nhằm phân tích khả năng tham gia của doanh nghiệp hạ tầng số vào quá trình giảm chi phí giao dịch và hỗ trợ hình thành thị trường giao dịch quyền minh bạch hơn.

Tính mới của nghiên cứu thể hiện ở 3 điểm: chuyển trọng tâm từ bảo hộ và xử lý vi phạm sang thiết kế hạ tầng giao dịch hợp pháp cho thị trường bản quyền số; kết hợp lý thuyết kinh tế chi phí giao dịch, kinh tế thể chế và lý thuyết nền tảng số để xây dựng khung phân tích; đề xuất mô hình hạ tầng tin cậy số bốn lớp cùng bộ chỉ số đo lường hiệu quả kinh tế cho các chương trình thí điểm thị trường bản quyền số.

Từ mục tiêu trên, bài viết tập trung vào ba nội dung chính: xây dựng khung phân tích hạ tầng tin cậy số cho giao dịch bản quyền số; phân tích điển cứu MobiFone theo các mắt xích của chuỗi giao dịch quyền; đề xuất mô hình và bộ chỉ số đo lường hiệu quả kinh tế của hạ tầng tin cậy số đối với thị trường bản quyền số.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT

Nghiên cứu thị trường bản quyền số trong môi trường kinh tế số cần được tiếp cận không chỉ từ góc độ pháp lý, mà còn từ góc độ kinh tế giao dịch và thể chế số. Trong môi trường số hóa, các hoạt động xác định chủ thể quyền, giao kết hợp đồng, lưu trữ chứng cứ, theo dõi khai thác và đối soát doanh thu đều phát sinh chi phí đáng kể. Vì vậy, phân tích cơ chế giảm chi phí giao dịch là cơ sở quan trọng để lý giải khả năng mở rộng của thị trường bản quyền số.

Theo lý thuyết kinh tế chi phí giao dịch, chi phí giao dịch phát sinh trong quá trình tìm kiếm thông tin, thương lượng, ký kết, giám sát thực hiện và xử lý tranh chấp (Williamson, 1985). Đối với thị trường bản quyền số, các chi phí này thường lớn do đối tượng giao dịch là quyền tài sản vô hình, phạm vi khai thác khó quan sát, dữ liệu doanh thu phân tán và hành vi sử dụng nội dung diễn ra liên tục trên môi trường mạng. Điều này làm gia tăng bất định và khiến giao dịch hợp pháp khó mở rộng.

Từ góc độ kinh tế thể chế, North (1990) nhấn mạnh vai trò của thể chế trong giảm bất định và tạo lập trật tự cho giao dịch kinh tế. Trong môi trường số, thể chế không chỉ gồm quy định pháp luật, mà còn bao gồm chuẩn dữ liệu, cơ chế xác thực, quy trình lưu vết, cơ chế đối soát và công cụ công nghệ hỗ trợ thực thi giao dịch. Theo đó, hạ tầng số có thể trở thành một phần của thể chế thị trường nếu tạo ra khả năng xác thực đáng tin cậy, chuẩn hóa quy trình giao dịch và hỗ trợ chứng minh quyền trong môi trường số.

Lý thuyết nền tảng số của Rochet và Tirole (2003) cho rằng nền tảng tạo giá trị bằng cách kết nối nhiều nhóm người dùng và làm giảm chi phí phối hợp giữa các bên tham gia thị trường. Trong thị trường bản quyền số, nền tảng không chỉ là kênh phân phối nội dung, mà còn có thể là hạ tầng giao dịch kết nối nhà sáng tạo, chủ sở hữu quyền, đơn vị khai thác, nền tảng nội dung, tổ chức trung gian thanh toán, đơn vị chứng thực và cơ quan quản lý.

Các nghiên cứu về kinh tế sáng tạo của Caves (2000) và Throsby (2001) cho thấy sản phẩm sáng tạo mang đặc trưng rủi ro cao, khó định giá và khó dự báo cầu thị trường. Khi chuyển sang môi trường số, mức độ bất định tăng thêm do khả năng sao chép, tái phân phối và khai thác xuyên biên giới với chi phí thấp. Vì vậy, thị trường bản quyền số cần cơ chế giao dịch có khả năng xác thực quyền, ghi nhận việc sử dụng nội dung và tạo căn cứ minh bạch cho phân chia doanh thu.

Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất khái niệm “hạ tầng tin cậy số” trong thị trường bản quyền số là tập hợp các năng lực công nghệ, dữ liệu, quy trình và pháp lý nhằm bảo đảm các bên tham gia có thể xác thực, giao kết, lưu vết, đối soát và giám sát giao dịch quyền với mức chi phí thấp hơn so với phương thức truyền thống. Hạ tầng tin cậy số không chỉ hỗ trợ kỹ thuật, mà còn góp phần tạo lập niềm tin giao dịch, giảm bất cân xứng thông tin và hỗ trợ vận hành thị trường bản quyền số minh bạch hơn.

Về mặt vận hành, hạ tầng tin cậy số trong thị trường bản quyền số có thể được cấu thành từ 4 lớp: lớp kết nối và dữ liệu, gồm hạ tầng mạng, trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây và hệ thống lưu trữ dữ liệu giao dịch; lớp xác thực và giao kết, gồm định danh điện tử, chữ ký số, chứng thư số và hợp đồng điện tử; lớp giao dịch và đối soát, gồm hệ thống ghi nhận khai thác, dữ liệu doanh thu, giao diện theo dõi đối soát và cơ chế chia sẻ dữ liệu; lớp quản trị và giám sát, gồm chuẩn dữ liệu, cơ chế kiểm toán, xử lý tranh chấp và phối hợp với cơ quan quản lý.

Từ góc độ kinh tế giao dịch, tổng chi phí giao dịch của thị trường bản quyền số có thể được biểu diễn theo công thức định hướng:

TC = Cid + Ccontract + Ctrace + Creconcile + Cdispute

Trong đó, TC là tổng chi phí giao dịch; Cid là chi phí xác định và xác thực chủ thể quyền; Ccontract là chi phí đàm phán và giao kết hợp đồng; Ctrace là chi phí lưu vết và lưu trữ chứng cứ; Creconcile là chi phí đối soát doanh thu; Cdispute là chi phí xử lý tranh chấp. Hạ tầng tin cậy số có giá trị kinh tế khi làm giảm một hoặc nhiều cấu phần chi phí trên, đồng thời làm tăng số lượng và giá trị giao dịch hợp pháp.

Từ khung lý thuyết trên, bài viết xây dựng khung phân tích hạ tầng tin cậy số theo 5 mắt xích của giao dịch bản quyền số, gồm: xác thực chủ thể; giao kết quyền; lưu vết dữ liệu; đối soát doanh thu; quản trị - giám sát. Mỗi mắt xích tương ứng với một nhóm chi phí giao dịch chủ yếu và một nhóm cơ chế hạ tầng số có khả năng làm giảm chi phí đó (Bảng 1).

Bảng 1: Khung phân tích hạ tầng tin cậy số trong giao dịch bản quyền số

Nguồn: Đề xuất của tác giả

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính theo hướng nghiên cứu trường hợp chiến lược nhằm phân tích vai trò của hạ tầng tin cậy số trong giảm chi phí giao dịch của thị trường bản quyền số. Cách tiếp cận này phù hợp với mục tiêu khám phá cơ chế tác động giữa các cấu phần hạ tầng số và các mắt xích của giao dịch bản quyền số.

MobiFone được lựa chọn làm điển cứu do có nhiều năng lực liên quan đến giao dịch điện tử và hạ tầng số, như kết nối thế hệ thứ năm, điện toán đám mây, trung tâm dữ liệu, chữ ký số, hợp đồng điện tử, chứng thực hợp đồng và dịch vụ dữ liệu số. Trường hợp này không nhằm đại diện cho toàn bộ thị trường, mà được sử dụng để phân tích khả năng tham gia của doanh nghiệp hạ tầng số vào quá trình giảm chi phí giao dịch và hỗ trợ hình thành giao dịch quyền minh bạch hơn.

Dữ liệu nghiên cứu chủ yếu là dữ liệu thứ cấp, gồm 3 nhóm: văn bản pháp luật, chính sách và chiến lược phát triển liên quan đến giao dịch điện tử, quyền tác giả, chuyển đổi số và công nghiệp văn hóa; tài liệu công bố công khai của MobiFone về các dịch vụ hạ tầng số và giao dịch điện tử; các công trình lý thuyết, nghiên cứu học thuật về chi phí giao dịch, kinh tế thể chế, nền tảng số, kinh tế sáng tạo và thị trường bản quyền số.

Tài liệu được lựa chọn theo 3 tiêu chí: có liên quan trực tiếp đến giao dịch điện tử, hạ tầng số hoặc bản quyền số; ưu tiên văn bản pháp lý còn hiệu lực, tài liệu chính thức của doanh nghiệp và công trình học thuật nền tảng; có khả năng đối chiếu và phục vụ việc ánh xạ giữa cấu phần hạ tầng số với các mắt xích của giao dịch bản quyền số.

Quy trình phân tích gồm 3 bước: xác định chuỗi chi phí giao dịch trong thị trường bản quyền số; ánh xạ các năng lực hạ tầng số của MobiFone vào năm mắt xích giao dịch gồm xác thực chủ thể, giao kết quyền, lưu vết dữ liệu, đối soát doanh thu và quản trị - giám sát; từ đó đề xuất mô hình hạ tầng tin cậy số và bộ chỉ số đo lường hiệu quả kinh tế cho các chương trình thí điểm.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào giao dịch cấp phép và khai thác quyền đối với nội dung số như âm nhạc, video, xuất bản điện tử, hình ảnh và dữ liệu sáng tạo. Nghiên cứu không đi sâu phân tích kỹ thuật hạ tầng, cũng không tập trung vào xử lý vi phạm bản quyền theo nghĩa pháp lý truyền thống.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Kết quả nghiên cứu

Kết quả phân tích cho thấy hạ tầng tin cậy số có khả năng góp phần làm giảm bất định và giảm chi phí phối hợp trong thị trường bản quyền số thông qua các cơ chế xác thực, giao kết, lưu vết và đối soát dữ liệu giao dịch. Trên cơ sở khung phân tích 5 mắt xích gồm xác thực chủ thể, giao kết quyền, lưu vết dữ liệu, đối soát doanh thu và quản trị - giám sát, nghiên cứu ánh xạ các năng lực hạ tầng số của MobiFone vào từng mắt xích nhằm nhận diện cơ chế giảm chi phí giao dịch.

Các năng lực hiện có của MobiFone chưa tạo thành một thị trường bản quyền số hoàn chỉnh, nhưng có thể cung cấp các cấu phần nền quan trọng để hình thành cơ chế giao dịch quyền minh bạch và có khả năng kiểm chứng cao hơn trong môi trường số.

Thứ nhất, hạ tầng kết nối 4G/5G có khả năng hỗ trợ mở rộng phạm vi phân phối và tiêu dùng nội dung hợp pháp trong môi trường số. Việc thương mại hóa dịch vụ thế hệ thứ năm tạo điều kiện cho các mô hình truyền dẫn nội dung dung lượng lớn, dịch vụ thời gian thực và các hình thức tương tác số có yêu cầu cao về tốc độ, độ ổn định kết nối. Đối với giao dịch bản quyền số, hạ tầng kết nối không chỉ truyền tải nội dung, mà còn hỗ trợ ghi nhận hành vi khai thác, xác thực thời gian giao dịch và cập nhật dữ liệu sử dụng nội dung theo thời gian thực, qua đó góp phần giảm chi phí tìm kiếm, ghi nhận và theo dõi giao dịch.

Thứ hai, điện toán đám mây và trung tâm dữ liệu tạo nền tảng lưu trữ, xử lý dữ liệu giao dịch bản quyền số theo hướng tập trung và có khả năng truy xuất cao. Trong giao dịch bản quyền số, các dữ liệu như hợp đồng điện tử, lịch sử giao dịch, nhật ký truy cập, chứng cứ khai thác nội dung và dữ liệu thanh toán cần được lưu giữ ổn định, có khả năng kiểm chứng khi phát sinh tranh chấp. Khi dữ liệu giao dịch được quản trị trên hạ tầng an toàn và có khả năng kết nối giữa các chủ thể tham gia, chi phí lưu vết, truy xuất chứng cứ và đối soát doanh thu có thể được giảm xuống.

Thứ ba, dịch vụ chữ ký số và chứng thư số hỗ trợ giảm bất định về danh tính và tư cách giao dịch của các chủ thể tham gia thị trường. Một rủi ro phổ biến của giao dịch bản quyền số là khó xác định chính xác chủ thể có quyền cấp phép, phạm vi đại diện hoặc giá trị pháp lý của giao dịch điện tử. Dịch vụ MobiFone CA, với chức năng xác thực và cung cấp chứng thư số, có thể hỗ trợ xác nhận chủ thể ký kết, nâng cao khả năng xác minh danh tính và tăng giá trị pháp lý của giao dịch điện tử.

Thứ tư, hợp đồng điện tử và dịch vụ chứng thực hợp đồng điện tử có thể trực tiếp làm giảm chi phí giao kết quyền. MobiFone eContract hỗ trợ tạo lập, ký kết và quản lý hợp đồng điện tử; MobiFone CeCA hỗ trợ chứng thực hợp đồng điện tử, kết nối với Trục phát triển hợp đồng điện tử Việt Nam và tích hợp dấu thời gian. Cơ chế này phù hợp với các giao dịch bản quyền số có giá trị nhỏ, tần suất cao và yêu cầu xử lý nhanh. Việc chuẩn hóa quy trình ký kết, lưu vết và chứng thực hợp đồng giúp rút ngắn thời gian giao kết, giảm chi phí giấy tờ và tăng khả năng kiểm chứng khi phát sinh tranh chấp.

Thứ năm, dữ liệu số và các năng lực phân tích dữ liệu có khả năng hỗ trợ đối soát doanh thu và giám sát hoạt động khai thác nội dung số. Khi dữ liệu sử dụng nội dung được kết nối với thông tin hợp đồng, điều khoản cấp phép và dữ liệu thanh toán, các bên tham gia có thể xây dựng dashboard theo dõi doanh thu, kiểm tra phân chia lợi ích và phát hiện các dấu hiệu bất thường trong khai thác nội dung. Cơ chế này có thể góp phần giảm bất cân xứng thông tin giữa nhà sáng tạo, đơn vị khai thác và nền tảng phân phối nội dung.

Từ các kết quả trên có thể thấy, các năng lực xác thực và giao kết điện tử của MobiFone tác động trực tiếp đến chi phí xác thực chủ thể và chi phí giao kết hợp đồng. Trong khi đó, các năng lực về dữ liệu, điện toán đám mây, trung tâm dữ liệu và phân tích dữ liệu hỗ trợ giảm chi phí lưu vết, truy xuất chứng cứ và đối soát doanh thu. Như vậy, giá trị kinh tế của hạ tầng tin cậy số không nằm ở từng dịch vụ riêng lẻ, mà ở khả năng liên kết các cấu phần thành một chuỗi giao dịch có thể xác thực, lưu vết và kiểm chứng đồng bộ (Bảng 2).

Bảng 2: Ánh xạ năng lực MobiFone vào chuỗi giao dịch bản quyền số

Nguồn: Tác giả tổng hợp

Trên cơ sở kết quả phân tích, bài viết đề xuất mô hình hạ tầng tin cậy số 4 lớp cho thị trường bản quyền số.

Lớp thứ nhất, lớp kết nối và dữ liệu, bao gồm hạ tầng mạng, điện toán đám mây, trung tâm dữ liệu và kho dữ liệu giao dịch.

Lớp thứ hai, lớp xác thực và giao kết, bao gồm định danh điện tử, chữ ký số, chứng thư số, hợp đồng điện tử và chứng thực hợp đồng.

Lớp thứ ba, lớp giao dịch và đối soát, bao gồm quản lý quyền, ghi nhận khai thác, giao diện theo dõi doanh thu và cơ chế chia sẻ dữ liệu.

Lớp thứ tư, lớp quản trị và giám sát, bao gồm chuẩn dữ liệu, cơ chế kiểm toán, xử lý tranh chấp và phối hợp với cơ quan quản lý.

Về đo lường hiệu quả kinh tế, nghiên cứu đề xuất sử dụng đồng thời các chỉ số phản ánh chi phí giao dịch và các chỉ số phản ánh khả năng tạo doanh thu của thị trường bản quyền số. Hiệu quả của mô hình không nên được đánh giá chỉ thông qua số lượng hợp đồng điện tử hay quy mô hạ tầng kỹ thuật, mà cần đo lường cả mức giảm thời gian giao kết, tỷ lệ giao dịch được lưu vết, mức giảm chi phí đối soát, doanh thu bản quyền hợp pháp, thu nhập của nhà sáng tạo và tác động đối với thu ngân sách (Bảng 3).

Bảng 3: Bộ chỉ số đo lường hiệu quả kinh tế của hạ tầng tin cậy số

Nguồn: Tác giả đề xuất

Giá trị kinh tế ròng của chương trình thí điểm có thể được lượng hóa theo công thức định hướng:

NEV = (ΔTC + ΔR + ΔF + ΔS) - (I + O)

Trong đó, NEV là giá trị kinh tế ròng; ΔTC là phần chi phí giao dịch tiết kiệm được; ΔR là doanh thu bản quyền hợp pháp tăng thêm; ΔF là phần đóng góp ngân sách tăng thêm; ΔS là giá trị xã hội ước tính từ việc giảm tranh chấp và tăng tiếp cận nội dung hợp pháp; I là chi phí đầu tư ban đầu; O là chi phí vận hành định kỳ. Công thức này không thay thế phân tích tài chính chi tiết, nhưng cung cấp khung đo lường thống nhất cho các chương trình thí điểm.

Thảo luận kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy, phát triển thị trường bản quyền số không thể chỉ dựa vào tăng cường xử lý vi phạm, mà cần được tiếp cận đồng thời từ góc độ giảm chi phí giao dịch và thiết kế hạ tầng giao dịch hợp pháp. Trong nhiều trường hợp, khai thác phi chính thức không chỉ xuất phát từ động cơ vi phạm quyền, mà còn liên quan đến việc giao dịch hợp pháp còn phức tạp, thiếu minh bạch và có chi phí cao. Khi các chủ thể vẫn gặp khó khăn trong xác thực quyền, ký kết hợp đồng, lưu trữ chứng cứ và đối soát doanh thu, giao dịch chính thức khó mở rộng bền vững.

Từ góc độ kinh tế chi phí giao dịch, hạ tầng tin cậy số có thể góp phần giảm bất định và chi phí phối hợp giữa các chủ thể tham gia thị trường bản quyền số. Các dịch vụ như chữ ký số, hợp đồng điện tử, chứng thực hợp đồng, dấu thời gian và hệ thống lưu trữ dữ liệu không chỉ là công cụ kỹ thuật, mà còn tạo ra khả năng xác thực, lưu vết và kiểm chứng giao dịch. Điều này phù hợp với tiếp cận kinh tế thể chế khi coi các cơ chế tạo niềm tin và giảm bất cân xứng thông tin là điều kiện quan trọng để thị trường vận hành hiệu quả.

So với cách tiếp cận truyền thống vốn tập trung chủ yếu vào bảo hộ pháp lý và xử lý vi phạm bản quyền, nghiên cứu này nhấn mạnh vai trò của hạ tầng giao dịch trong việc thúc đẩy hình thành thị trường giao dịch quyền hợp pháp. Theo đó, hiệu quả bảo hộ quyền không chỉ phụ thuộc vào mức độ nghiêm khắc của chế tài, mà còn phụ thuộc vào khả năng giảm chi phí giao dịch và tạo điều kiện để giao dịch hợp pháp được thực hiện nhanh hơn, minh bạch hơn và có khả năng kiểm chứng cao hơn.

Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy, doanh nghiệp hạ tầng số có thể đóng vai trò trung gian tạo niềm tin trong thị trường bản quyền số. Trong trường hợp MobiFone, các năng lực về kết nối thế hệ thứ năm, điện toán đám mây, trung tâm dữ liệu, chữ ký số, hợp đồng điện tử và dịch vụ dữ liệu số có thể tham gia vào nhiều mắt xích của giao dịch quyền. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa một doanh nghiệp đơn lẻ có thể tự xây dựng toàn bộ thị trường bản quyền số. Thị trường này đòi hỏi sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, tổ chức đại diện quyền, nền tảng phân phối nội dung, đơn vị thanh toán, doanh nghiệp hạ tầng số, nhà sáng tạo và người tiêu dùng.

Một hàm ý quan trọng là hạ tầng tin cậy số cần được thiết kế theo nguyên tắc mở, trung lập và có khả năng liên thông. Nếu hệ thống giao dịch quyền phụ thuộc vào một nền tảng riêng lẻ, thị trường có thể phát sinh rủi ro độc quyền dữ liệu, khóa chặt người dùng và hạn chế khả năng giám sát. Vì vậy, phát triển hạ tầng tin cậy số cần gắn với chuẩn dữ liệu chung, cơ chế kết nối qua giao diện lập trình ứng dụng, chia sẻ dữ liệu có kiểm soát, bảo vệ dữ liệu cá nhân và bảo đảm cạnh tranh công bằng giữa các chủ thể tham gia thị trường.

Bên cạnh các hàm ý tích cực, nghiên cứu cũng cho thấy hạ tầng tin cậy số không phải là giải pháp tự động xử lý toàn bộ vấn đề của thị trường bản quyền số. Hiệu quả của mô hình còn phụ thuộc vào mức độ chuẩn hóa dữ liệu quyền, khả năng phối hợp liên ngành, mức độ chấp nhận của nhà sáng tạo và nền tảng nội dung, cũng như chi phí triển khai và vận hành hệ thống. Nếu thiếu cơ chế liên thông dữ liệu hoặc thiếu động lực tham gia của các chủ thể thị trường, hiệu quả giảm chi phí giao dịch có thể bị hạn chế.

Từ các kết quả trên có thể thấy, hướng tiếp cận hạ tầng tin cậy số mở ra khả năng chuyển dịch tư duy bảo hộ bản quyền số từ “kiểm soát và xử phạt” sang “kiến tạo và giảm chi phí giao dịch”. Trong dài hạn, nếu các cơ chế xác thực, giao kết, lưu vết và đối soát được chuẩn hóa, thị trường bản quyền số có thể vận hành minh bạch hơn, mở rộng quy mô giao dịch hợp pháp và đóng góp tích cực hơn cho phát triển kinh tế sáng tạo, công nghiệp văn hóa trong môi trường số.

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ

Bài viết khẳng định phát triển thị trường bản quyền số cần được tiếp cận như một vấn đề kinh tế giao dịch, không chỉ là vấn đề pháp lý. Trong môi trường số, chi phí xác thực chủ thể, giao kết, lưu vết, đối soát và xử lý tranh chấp quyết định khả năng mở rộng của giao dịch hợp pháp. Hạ tầng tin cậy số có thể làm giảm các chi phí này thông qua xác thực điện tử, chữ ký số, hợp đồng điện tử, chứng thực hợp đồng, lưu vết dữ liệu và đối soát doanh thu.

Thông qua điển cứu MobiFone, nghiên cứu cho thấy doanh nghiệp hạ tầng số có thể đóng vai trò quan trọng trong xây dựng điều kiện giao dịch cho thị trường bản quyền số. Các năng lực về kết nối thế hệ thứ năm, điện toán đám mây, trung tâm dữ liệu, MobiFone CA, MobiFone eContract, MobiFone CeCA và dịch vụ dữ liệu số có thể được tổ chức thành mô hình hạ tầng tin cậy số bốn lớp. Mô hình này không thay thế chính sách sở hữu trí tuệ, nhưng bổ sung công cụ vận hành để quyền tác giả và quyền liên quan được giao dịch minh bạch hơn.

Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, bài viết đề xuất một số khuyến nghị giải pháp sau:

Thứ nhất, thí điểm mô hình hạ tầng tin cậy số cho một số nhóm nội dung có nhu cầu giao dịch lớn như âm nhạc, xuất bản số, video ngắn, hình ảnh, trò chơi và dữ liệu sáng tạo. Chương trình thí điểm cần có sự tham gia của cơ quan quản lý, tổ chức đại diện quyền, nhà sáng tạo, nền tảng phân phối và doanh nghiệp hạ tầng số.

Thứ hai, chuẩn hóa dữ liệu quyền và dữ liệu giao dịch. Cần xây dựng bộ trường dữ liệu tối thiểu về chủ thể quyền, tác phẩm, phạm vi cấp phép, thời hạn khai thác, lãnh thổ, phương thức tính phí, doanh thu và nghĩa vụ báo cáo. Chuẩn dữ liệu là điều kiện để liên thông giữa nền tảng nội dung, hệ thống hợp đồng, hệ thống thanh toán và cơ quan quản lý.

Thứ ba, phát triển các dịch vụ tin cậy số như cấu phần thiết yếu của giao dịch bản quyền số. Chữ ký số, chứng thực hợp đồng điện tử, dấu thời gian, định danh điện tử và lưu trữ chứng cứ số cần được tích hợp trực tiếp vào quy trình cấp phép và khai thác quyền.

Thứ tư, thiết lập cơ chế đối soát doanh thu minh bạch. Các giao dịch bản quyền số nên có giao diện theo dõi doanh thu, quy tắc phân chia lợi ích, cơ chế kiểm toán dữ liệu và quy trình khiếu nại rõ ràng. Đây là điều kiện để giảm tranh chấp và tăng niềm tin của nhà sáng tạo.

Thứ năm, đánh giá chương trình thí điểm bằng bộ chỉ số thống nhất. Các chỉ tiêu cần bao gồm số lượng giao dịch, giá trị hợp đồng, thời gian giao kết, chi phí đối soát, doanh thu cấp phép, thu nhập nhà sáng tạo, mức giảm tranh chấp và tác động tới thu ngân sách.

Thứ sáu, bảo đảm nguyên tắc mở, liên thông và bảo vệ dữ liệu. Hạ tầng tin cậy số cần tránh trở thành hạ tầng khép kín của một chủ thể duy nhất. Nhà nước nên ban hành chuẩn kỹ thuật và chuẩn dữ liệu, còn doanh nghiệp hạ tầng số cạnh tranh bằng chất lượng dịch vụ, độ an toàn, khả năng tích hợp và chi phí triển khai.

Nghiên cứu này còn một số giới hạn nhất định. Dữ liệu sử dụng chủ yếu là dữ liệu thứ cấp và tài liệu công bố công khai, chưa bao gồm khảo sát hoặc phỏng vấn các chủ thể tham gia thị trường bản quyền số. Các tác động kinh tế của hạ tầng tin cậy số mới được phân tích ở mức cơ chế và khung đo lường định hướng, chưa được kiểm chứng bằng dữ liệu định lượng. Do đó, các nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng theo hướng khảo sát nhà sáng tạo, nền tảng nội dung, tổ chức đại diện quyền và doanh nghiệp hạ tầng số để lượng hóa mức giảm chi phí giao dịch, doanh thu bản quyền tăng thêm và hiệu quả vận hành của các mô hình thí điểm.

Như vậy, hạ tầng tin cậy số là hướng tiếp cận có khả năng biến bảo hộ bản quyền số từ cơ chế phòng vệ thành cơ chế kiến tạo thị trường. Khi chi phí giao dịch giảm, giao dịch hợp pháp tăng và dữ liệu đối soát minh bạch hơn, thị trường bản quyền số có thể đóng góp thiết thực hơn cho phát triển kinh tế sáng tạo và công nghiệp văn hóa Việt Nam.

Tài liệu tham khảo:

1. Bộ Chính trị (2024). Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

2. Caves, R. E. (2000). Creative Industries: Contracts between Art and Commerce. Harvard University Press.

3. Chính phủ (2023). Nghị định số 17/2023/NĐ-CP ngày 26/4/2023 quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan.

4. Chính phủ (2024). Nghị định số 147/2024/NĐ-CP ngày 09/11/2024 về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng.

5. MobiFone (2025). MobiFone chính thức cung cấp dịch vụ 5G. https://www.mobifone.vn/tin-tuc/chi-tiet/mobifone-chinh-thuc-cung-cap-dich-vu-5g-15762.

6. MobiFone (n.d). Chữ ký số MOBIFONE CA. https://it.mobifone.vn/giai_phap/chu-ky-so-mobifone-ca.

7. MobiFone (n.d). Dịch vụ chứng thực hợp đồng MobiFone CeCA. https://solutions.mobifone.vn/vi/dich-vu-chung-thuc-hop-dong-mobifone-ceca.

8. MobiFone (n.d). Hợp đồng điện tử - MobiFone eContract. https://solutions.mobifone.vn/vi/hop-dong-dien-tu-mobifone-econtract.

9. MobiFone (n.d). MobiFone - Nhà cung cấp Trung tâm Dữ liệu và Dịch vụ Điện toán Đám mây. https://cloud.mobifone.vn/Introduce/Detail/PublishContent.

10. North, D. C. (1990). Institutions, Institutional Change and Economic Performance, Cambridge University Press.

11. Quốc hội (2023). Luật Giao dịch điện tử số 20/2023/QH15 ngày 22/6/2023.

12. Rochet, J.-C. và Tirole, J. (2003). Platform Competition in Two-Sided Markets. Journal of the European Economic Association, 1(4), 990-1029.

13. Throsby, D. (2001). Economics and Culture. Cambridge University Press.

14. Thủ tướng Chính phủ (2025). Quyết định số 2486/QĐ-TTg ngày 14/11/2025 phê duyệt Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

15. Williamson, O. E. (1985). The Economic Institutions of Capitalism. Free Press