Cảm xúc của giảng viên trước các chính sách phân bổ tài chính và đánh giá hiệu suất trong nhà trường

Nguyễn Thị Thu

Trung tâm nghệ thuật Moona Art

Email: [email protected]

Nguyễn Như Hương

Trường Đại học FPT, Greenwich Việt Nam, Hà Nội

Email: [email protected]

Tóm tắt

Nghiên cứu này khám phá cách giảng viên diễn giải cảm xúc của mình trước các chính sách phân bổ tài chính và đánh giá hiệu suất trong bối cảnh quản trị đại học. Sử dụng thiết kế định tính khám phá, nghiên cứu thu thập dữ liệu từ phỏng vấn bán cấu trúc với 12 giảng viên đại học ở Việt Nam. Dữ liệu được phân tích theo phương pháp phân tích chủ đề. Kết quả cho thấy cảm xúc của giảng viên không đơn thuần là phản ứng cá nhân, mà gắn chặt với cách họ hiểu về công bằng, giá trị nghề nghiệp, sự ghi nhận và vị thế của mình trong tổ chức. Bốn chủ đề nổi bật được xác định gồm: cảm giác bất an trước tính thiếu minh bạch của phân bổ tài chính; áp lực từ logic hiệu suất; cảm xúc tổn thương khi lao động học thuật bị quy đổi thành chỉ số; và nỗ lực điều chỉnh cảm xúc để thích nghi với yêu cầu quản trị mới. Nghiên cứu cho thấy cảm xúc là một chiều cạnh quan trọng nhưng thường bị bỏ quên trong quản trị kinh tế giáo dục.

Từ khóa: Cảm xúc, giảng viên, phân bổ tài chính, đánh giá hiệu suất, quản trị kinh tế giáo dục

Abstract

This study investigates how university lecturers make sense of their emotional responses to financial allocation policies and performance evaluation mechanisms within higher education governance. Adopting an exploratory qualitative approach, the research draws on data from semi-structured interviews with 12 lecturers in Viet Nam, which were analyzed using thematic analysis. The findings suggest that lecturers’ emotions are socially and institutionally constructed, reflecting their interpretations of fairness, professional identity, recognition, and organizational standing. Four prominent themes are identified: perceived insecurity stemming from opaque financial allocation practices; tensions associated with performance-driven governance; feelings of devaluation when academic work is translated into numerical indicators; and adaptive emotional strategies in response to evolving managerial expectations. The study underscores the importance of recognizing emotions as a critical yet underexplored dimension in the economic governance of higher education.

Keywords: Emotions, lecturers, financial allocation, performance evaluation, higher education economic governance

GIỚI THIỆU

Trong bối cảnh giáo dục đại học chịu tác động mạnh từ tự chủ tài chính, cạnh tranh thể chế và yêu cầu trách nhiệm giải trình, các chính sách phân bổ tài chính và đánh giá hiệu suất ngày càng giữ vai trò trung tâm trong quản trị nhà trường (Chynybaev và cộng sự, 2025). Những chính sách này không chỉ nhằm tối ưu hóa nguồn lực và nâng cao năng suất học thuật, mà còn tác động trực tiếp đến đội ngũ giảng viên - những người đang sống và làm việc trong chính hệ thống đó (Kenny và Fluck, 2022).

Ở nhiều trường đại học, cơ chế phân bổ tài chính không chỉ quyết định thu nhập tăng thêm, phụ cấp hay hỗ trợ nghiên cứu, mà còn phản ánh loại lao động nào được xem là có giá trị. Tương tự, hệ thống đánh giá hiệu suất không đơn thuần là công cụ đo lường, mà còn là cơ chế xếp hạng và định vị giảng viên trong tổ chức (Fernandes và Singh, 2022).Vì vậy, phản ứng của giảng viên trước các chính sách này thường gắn với cảm giác được ghi nhận, bị áp lực, tổn thương hoặc được khích lệ (Zhang và Zhang, 2024).

Trong quản trị kinh tế giáo dục, cảm xúc thường bị xem là yếu tố cá nhân và ít được chú ý trong phân tích chính sách. Tuy nhiên, cảm xúc lại ảnh hưởng mạnh đến cách giảng viên tiếp nhận chính sách, điều chỉnh hành vi nghề nghiệp và nhìn nhận mối quan hệ với tổ chức. Một chính sách hợp lý về mặt kỹ thuật chưa chắc được trải nghiệm là công bằng trong thực tiễn. Từ đó, nghiên cứu này đặt ra câu hỏi: Giảng viên diễn giải cảm xúc của mình như thế nào trước các chính sách phân bổ tài chính và đánh giá hiệu suất trong nhà trường? Nghiên cứu xem cảm xúc như một lăng kính để hiểu sâu hơn về công bằng tổ chức, quản trị học thuật và hệ quả nhân văn của các chính sách kinh tế trong giáo dục đại học.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT

Trong quản trị kinh tế giáo dục, các chính sách phân bổ tài chính và đánh giá hiệu suất thường dựa trên những nguyên tắc như hiệu quả, minh bạch, cạnh tranh và trách nhiệm giải trình (Abdelaziz, 2022). Dù cần thiết cho vận hành tổ chức trong điều kiện nguồn lực hữu hạn, các chính sách này không chỉ tác động đến cấu trúc tài chính mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống cảm xúc của giảng viên, vì chúng gắn với thu nhập, cơ hội, sự ghi nhận và cảm nhận về giá trị nghề nghiệp (Dewangan và Goswami, 2025).

Đối với giảng viên, cảm xúc trước chính sách thường xoay quanh 3 vấn đề chính: cảm nhận về công bằng, áp lực hiệu suất và sự căng thẳng giữa giá trị học thuật với logic quản trị (Elfenbein, 2023). Một cơ chế có thể hợp lý về mặt thủ tục nhưng chưa chắc được trải nghiệm là công bằng nếu những đóng góp khó đo đếm bị xem nhẹ. Tương tự, việc lượng hóa hiệu suất có thể tạo động lực nhưng cũng dễ gây lo âu, mệt mỏi và cảm giác nghề nghiệp bị giản lược thành chỉ số (Willis và Nold, 2022).

Vì vậy, nghiên cứu cảm xúc trong bối cảnh này không chỉ nhằm mô tả trạng thái tâm lý của giảng viên, mà còn để hiểu cách các chính sách kinh tế được tiếp nhận trong đời sống tổ chức. Cảm xúc, theo đó, là một dữ liệu quản trị quan trọng, phản ánh tính phù hợp, tính nhân văn và khả năng chấp nhận của chính sách.

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu sử dụng thiết kế định tính khám phá. Dữ liệu được thu thập qua phỏng vấn bán cấu trúc với 12 giảng viên đại học tại Việt Nam. Người tham gia được chọn theo phương pháp lấy mẫu mục đích nhằm bảo đảm sự đa dạng về thâm niên, khoa chuyên môn và mức độ tham gia vào các hoạt động giảng dạy, nghiên cứu và hành chính.

Các cuộc phỏng vấn kéo dài từ 30 đến 50 phút, tập trung vào trải nghiệm của giảng viên với các chính sách phân bổ tài chính, đánh giá hiệu suất và cảm xúc đi kèm khi hoạt động trong những cơ chế đó. Dữ liệu được ghi âm, chép lại và phân tích theo phương pháp phân tích chủ đề. Tên người tham gia được mã hóa để bảo đảm tính ẩn danh.

Bảng 1: Hồ sơ người tham gia